-

ادبی نقد- "قارنینگ تاووشی"- قادر مرادی

ishanch — Sun, 20 Dec 2009 01:53:15 GMT

قارنینگ تاووشی ادبی نقد

یازووچی قادر مرادی

«ایشه گــــــیمگه عـقـــل بیر خدایـــــم!»

یاکی،

سلام اروه چینینگ دعالری

یازووچی قادر مرادی بیلن تــَنیشگنیمگه اوچ آیدن آشه ی،دیب قالدی.شوآره ده وقت تاپیب ادیب نینگ کتته- کیچک آلیتیته حکایه سینی اؤقیشگه اولگوره آلدیم.هلی آلدینده اؤقیشیم کیره ک بؤلگن، یازووچی نینگ ته لی گینه یوکسک روحده یازیلگن اثرلری توریبدی. بیرسؤزبیلن ائتیش ممکن کی،قادرمرادی حاضرگی افغانستان ادبیّاتــیده اؤزی نینگ عجایب وبی تکرارحکــایه لری بیلن یؤلچی یولدوز بؤلیب پارله ماقده.ادیب نینگ اثرلری دری تیلـــده یازیلگنی قره می،اولراؤزبیک خلقی نینگ معنوی مُلکیدیر. بیرینــــچی گـــَلده قادرمرادینی بیـــــزاؤزبیک ادبی،مثلسیزاؤزبیک یازووچیسی صفتیده تن آلیب،اعتراف ایتماغیمز ضرور وشرطدیر.چونکی،اواؤزبیک بدیعی تفکّریده گی بؤشلیقنی تؤلدیره آلگن کوچلی ویتوک یازووچیدیر.(بوحقیده کیزی بیلن علیحده سؤز یوریتماقچیمیز).

ایندی،گپرماقچی بؤلگنیمیز اصل مساله گه کیلسک.

سؤنگگی اؤقیگن حکایه ام«صدای برف»(«قارنینگ تاووشی»)دیب نامله نه دی.اوّلیگه حکایه قهرمانلری بیلن ته نیشیب آلسک :

باش قهرمانلر

- سلام اره وه چی یاکی آسمان باقر؛

- غنچه گل(سلام اره وه چی نینگ خاتینی)؛

- طلا گل (سلام اره وه چی وغنچه گل نینگ چقه لاغی )؛

حاشیه ده گی قهرمانلر

- سلام اره وه چی نینگ آنه سی(اسمی کیلتیریلمه یدی)؛

- اسماعیل قداغگر(اره وه چی نینگ قه ین آته سی؛

- ایشانقل صوفی،آیجان خاله،نورگل کچل(اره وه چی نینگ قؤشنیلری).

حکایه نینگ قیسقچه مضمونی:

سلام اره وه چی بودنیاگه کیلیب بیرگینه ایشک و اره وه(کراچی) گه ارّنگ ایریشگن عادّی بیرانسان.شوایشک واره وه اونینگ قؤل وآیاغی،تاپرمن- توترمنی و جان دلی بؤلیب قالگن. بیرکون شو اره وه سی إیشدن چیقسه احوالی وای بؤله دی.سلام اره وه چی اورشلرده آتیلگن تؤپ،زمبرک وراکیته پوچکلرینی أیغیشتیریب،آلیب باریب ساته دی وشوطریقه اؤز تیریکچیلیگینی تیره تیب یورگن بؤله دی.

اونینگ حیاتیده کتته واقعه یوز بیریب،اسماعیل قداغگرنینگ قیزی غنچه گلگه اؤیله نه دی. اوغانستان جمعیتیده سلام کراچی بانگه اؤخشب،اعیال نینگ قؤلیدن تؤته آلمی اؤلیب کیتگنلرسانی مینگته.شونینگ اوچون هم اویله نیش اونینگ حیاتیده کتته واقعه بؤلدی.

سلام اره وه چی نینگ کؤزی همّه وقت آسمانده.شونینگ اوچون اونگه آسمان باقر،دیب ات قؤیگنلر.اودایم آسمانگه باقیب،ایزگو تیلکلرقیلب یوره دیگن بی ضرر انسان. سلام اره وه چی خاتینی توغمسلیگیدن خواطرله نیب،کؤپ عذاب چیکردی.کمبغل بؤلسه هم دنیادن بی نام نشان اؤتیب کیتیشدن قتتیق اضطرابده اید ی او. مباد او فرزند کؤرمه سه، إیککینچی مرته اؤیله نیشگه عقلی یتمه یدی،إیشانه آلمیدی هم.

سلام کراچی بان غنچه گلگه اؤیله نیه دی؛ ازلی آرزوسی اوشه لیب،یتتی أیل اؤتیب،قیرچیللمه قاریاققنده بیراؤغلی نینگ آته سی بؤله دی.هم آلتیـــندیک نادرهمده گلدیک یاقیملی،خاصیتلی بؤلسین،دیه اونگه طلا گل دیب اسمنی قؤیه دی.سلام اره وه چی باله سینی بلا قضالردن اسره ب قالیش اوچون ملانی تاپه آلمی«یؤقدن کؤره مَیلی»-دیب چیقه لاق نینگ قولاغیگه اؤزی آذان ائــــــتیب قؤیه قاله دی.

او آدم بؤیی قار یاققن قیشده،چقه لاق نینگ آلتی کونلیگیده ســــّـید،ایشان،خواجه تاپه آلمسدن ملا امامنی إیزلب مَچیت گه باره دی. بیراق، ملا نی تاپه آلیمَیدی. شواثنا،چیت ایللک ملــّه ساچلی عسکرلرقورشاویگه توشیب قاله دی. عسکرلراره وه چینی تروریست دیب اؤیلب،تین- تاو قیلیب، چؤنتکلرینی پای پاسلب(تلاشی) کؤره دیلر،اونینگ چؤنته گیدن ناس قطـــّی وایللیک افغانیدن باشقه نرسه چیقمیدی.ته نیش عسکرلردن بیری«ای برادر اونده یلردن(طالب)ایمس بوآدم!»- دیب قوتقزه دی.

سلام کراچی بان یورگکده گی(غونداق) باله نی کؤتره سالیب،مَچیـــتدن اوییگه قیته دی.ملانی تاپه آلمه گن سلام اره وه چی خاتینی نینگ کؤزآلدیده چقه لاق نینگ قولاغیگه اوچ مرته اذان ائتیب«ایندی مسلمان بؤلگندیر»- دیب کونده لیک إیشلری نینگ کیتیدن توشه دی.

سلام اره وه چی کیچقرونگچه بیر بُرده نان تاپیب کیلی،دیب ایشکنی اره وه گه قؤشیشگه شیله نه دی.قره سه کی،ایشک جاییده یؤق.آنه سیدن سؤره دی. آنه سی اؤغلیگه :

« تاشقورغان کیتتی ایشک»-دیب جواب قیله دی.اپتیدن تیمیر- تیرسکلرنی ته خلب تورگن کمپیربیراؤغلینی عسکرلیککه تاشقورغانگه آلیب کیتگنی وبیدرک یؤقالگنیگه شــَمه(اشاره)قیله دی.سلام اره وه چی إیزغیب ایشک نینگ درگینی إیزلب کؤچه گه چیقه دی. ایندیگنه کؤچه گه چیققن ایشــَک نینگ إیزنی آلیب باره ویره دی. قارکیچیب،انچه منزل باسیب یورگن ایشــَک، قره سه کی،قان بیلن بیله نیب یاتیبدی.شوپئیت خاتینی ایری نینگ آرتیدن چیقیب،قارلرگه دؤمه لب ایریگه یقینله شیب إیککی مرته :

طلاگل، طلا گل! نفس آلمه یپتی،ساووق اورگن...- دیئدی.

ایر- خاتین نی کؤز بیلن کؤریشسینکی،وفادارایشــَک نینگ تنه سینی اؤقلرإیلمه- تیشیک قیلب تشله گن.عسکرلر آتیب کیتیشگن. بوواقعه دن سلام چقور قیغوگه باته دی.

شوندن سؤنگ،سلام اره وه چی :

«همّه آرزو- ارمانلریمنی قبرستانگه کؤمیب قئتدیم»-دیه اؤکسینیب اوییگه کیله دی.در واقع ایشــَک نینگ نابود بؤلیب کتیشی سلام اروه چی اوچون کتته فاجعه ایدی. شوزمان تاملرنینگ قارینی کوره ب تورگن قؤشنیلر:

«اسماعیل اره وه چی فرزند کؤریش اوچون ینه یتتی أیل کوتیشی کیره ک»- دیب گپ-سؤز قیلشه دی.

سلام اره وه چی اوییگه کیلیب قره سه،چقه لاق کؤرپه آستیده تینچگینه نفس آله یاتگندی...

حکایه نینگ اساسی نقطه لرنی انه شوندن عبارت. حکایه نینگ اؤزینی منه بو آدرسدن اؤقیشینگیز ممکن صدای برف.

بو واقعه لرنی یر- خاتین یاشی بیریرگه یتیب قالگنده درد- حال قیلیش معناسیده قیته ایسله شه یاتگن بؤله دی.شونده ی قیلیب،کیکسه ئگن ایرو خاتین اؤزکیچمیشلرنی بیر- بیرکؤز اؤنگیدن اؤتکزه دیلر. بونرسه - حکایه اسکیلیتنی باغلشده گی یازووچی نینگ قؤلــله گن عجایب اسلوبی سنه له دی.

یازووچی اوشبوحکایه سیده عادّی بیرآدم نینگ آرزولری دنیا سینی چیزیشگه حرکت قیلگن.اثر قهرمانی اؤزنینگ یرده گی آرزو-ایده آللرینی آسماندن کوته دی ویردن ایمس کؤکدن إیزله یدی. سلام اروه چی نینگ آرزولریدن بیری قاریاغیب ارزانچیلیک،مؤل- کؤل چیلیک بؤلیب کیتیش ایدی.اونینگ إیستکلری اوشه لدی.خاتینی قؤچقاردیک اؤغیل توغیب بیردی.اره وه چی بوغیــبی مرحمت نینگ آرتیده قنده ی دیر بیر بختسیزلیک یاتگنینی بیلمس ایدی. یورتیگه باسقینچیلر باستیریب کیرگنلر؛قاره کوچلر(طالبلر)بیدادسالماقده؛ ایشه گی اوروش قربانی بؤلدی،اوستیگه اوستک اؤزی إیشسیزو آیله سی آچ قالدی.

قارنینگ یاغیشی حکایه ده گی درامه تیزنمی کوچیتیریشگه هیچ قنده رول اؤینمه سه-ده،یازووچی ساووق بیراقلیم ومحیطگه إیسیق آرزولرایــپکینینی آلیب کیرماقچی بؤله دی.ادیب اوروش گردابیده هم حیات ویشش اؤزقدر- قیمتینی، معناسینی یوقاتمسلیک لازملیگیگه اورغو بیره دی. قره نگ هه!

سلام اره وه چی نینگ آرزولری قتلمیده دینی تویغولرسوزیب یویتدی.اره وه چیـــگه اؤغلی، آنگلی انسان،علم- معرفتلی بؤلیشدن کؤره«مسلمان»بؤلیب وایه گه یتیش کتته آرزوسیده ایدی.

اره وه چی عنعنه لربغریده حیات کیچریب کیلرکن،او اوچون دین شخصی إیش ایمس، بلکی، عالی قدریت بؤلیب بؤی کؤرسه ته دی.اونینگ آسمان باقربؤلیشی هم انه شو روحی کیچینمه لربیلن باغله نیب کیته دی...

قادرمرادی فقطه گینه حکایه چی واقعه نویس ایمس،او اؤز اؤقووچینیلرینی تؤغریدن تؤغری واقعه لرإیچیگه آلیب کیره دی.غیرعادّی فکر وتصویرلری بیلن یازووچی انساننی چقوراؤلشگه اونده یدی.قادر مرادی اوشبو حکایه سیده إیککی قرمه- قرشی واقعیلیک(ایزگولیک-یاوزلیک)نی بیرنقطه ده حرکت لنــــــتـــیره دی.

طـــــلا گـــل نینگ تقدیری

سلام اروه چی ایشــَگی نینگ اؤلیمگه گواه بؤلرکن،اوییگه قیته یاتیب،المیدن:«همّه آرزولریمنی قبرستانگه کؤمیب قیتدیم»-دیدی. قارکوره ب تورگن ادملر اره وه چی نینگ بوزیلگن قیافه سینی کؤریب :

«سلام اروه چی نینگ باشیگه مصیبت توشتدی،تیلب آلگن باله سیدن اجره لدی»- دیب اؤیله شه دی. یازووچی نینگ روحی کیچینمه لرینی توشنمه گن اؤقووچی«آلتتی کونلیک چقه لاق اؤلدی» - دیگن اؤیگه باریشی تورگن گپ.

اصلیده،طلا گل اوییده إیسیقینه کؤرپه ده اوخله یاتگندی. چقه لاق نینگ یوزینی آته سی کیلیب آچیب کؤره دی. وخاتینیگه باله سی تیریک ایکنی حقیده خوش خبر بیره دی.ایندی، سلام اره وه چی باله سینی اؤزی کوتگن درجه ده اولغه یب اؤسیشیگه امید باغله گن.باله سی اونی"شرمنده" قیلمسلیگیگه امید باغله یدی.شو طریقه کیچیک آرزولرإیچیده کتته حیات نینگ،چرخ- فلگی ایله نه ویره دی.

سلام اره وه چی نینگ دعالری

صاف سادّه آدم نینگ دعایو-التجالری بیجیریم،بی غباربؤله دی-ایمسمی؟ کراچی بان إیش قیله یاتیب هم،آدملر بیلن حال-احوال سؤره شه یاتیب هم آسمانگه قره ب :

بیرینچیدن،آدملرگه خیر وبرکه؛اؤزیگه تنگریدن:

باشقه خاتین آله آلمیمن-اؤغیل بیرگین!؛غله دانه مؤل بؤلسین،ارزان چیلیک بؤلسین قار- یامغیر بیرگین پروردگاریم! ونهایت شو حیوانگه (ایشــَککه)عقل- فراصت بیر!-دیب التجا قیلردی.ایشک نینگ قیصرلیک قیلیش عادتی بار ایدی.زؤملیگی توتسه جانورنی اؤرنیدن قیمرله تیب بؤلمسدی. ایشک نینگ إینجیقلیکلری اره وه چی نینگ تریک چیلگلیگیه خلخیت بیراردی.اقتصادی یاتیب قاله دی. گپ بونده هم ایمس،بو یرده سادّه گینه آدم نینگ إیچکی عالمینی آچیب بیریله یپتی یازووچی. حکایه ده اره وه چی نینگ کرکتری،اؤی-اندیشه لری چیزیب بیلگندیر.

اسلوب جهتیدن اثراؤزیگه خاص طرزده یازیگن.شونگه قره می،حکایه ده یخشی یتیلمه گن اؤرین،چوه له شیب کیتگن نقطه لرهم یؤق ایمس. یازووچی حکایه نی عادی سؤز وجمله لر بیلن باشلب،فکرنی،بیان و واقعه نی قویوقلشتیریب یوباره دی.حکایه ده قهرمانلرنی گپیرتیریشده، دیالوگلرقؤشیلیب،چه تیلیب،اره له شیب کیته دی. یازووچی وقهرمانلراؤرته سیده نطقی فرقلر یوزه گه چیقمی قاله دی.

حکایه نینگ تیلی

قادر مرادی نینگ اؤقوچیلری اوچ طبقه آدملردن عبارت :

1.عادی کتاب خوانِ؛

2.اؤرته سویه ده گی کتاب خوان؛

3.ادبیّاتنی چقور حس قیلوچی خاص آدملر.

یازووچی قادر مرادی نینگ هراوچ گروه آدملرگه هم ائته دیگن گپی، پیامی بار.هربیر طبقه آدم اؤزیگه کیره کلی گپلرنی اونینگ حکایه لریدن تاپیب آله دی. بو واقعه لرسادّه تیلده بیرله دی. اما،اثرنینگ إیچیگه کیریب باره ویریش بیلن فکرلرهم چقورله شیب باره ویـــــره دی.

ترکیب،تعبیرومشاهیده لرتیرن فلسفی توس آله باشله یدی.

«قارنینگ تاووشی»حکایه سیده قهرمانلرتؤغریسینی ائتگنده اؤزیمیزنینگ اؤزبیکلرواولرنینگ دردی،حیاتی،تورموش طرزی صنعتکارانه قلمگه آلینه دی،تصویرلنه دی.حکایه ده گی مهم نططه لردن بیری شونده کی، یازووچی حکایه قهرمانلری نینگ تیلیدن :«چقه لاق»،«ساغ- سلامت»، «غونداق»،«آسمان باقر»،«قداغگر»کبی اؤزبیکچه سؤزلرنی إیشله ته دی. بوسؤزلر اؤزنوبتیده واقعه لرنینگ تاثرچنلیگینی آشیره دی.اثرتیلینی غریبلشتیرگن ائریم حالترهم یازووچی اثریده اوچره ب توره دی.ائنیقسه حکایه لرنینگ باشله نیشیده«قار»سؤزینی گپ توزمسدن تکرار کیلتیریب،حکایه نی تصویرو فکردن بؤشه تیب قؤیگنده تویله دی کتاب خوانگه.

ادیب حکایه لریده تنیش بیلگیلرینی تؤغری إیشله تیش،پیرسناژلرنطقینی اجره تیب یازیشده یخشی ویترلی دقت واهمیت قره تمه گن.بو نرسه لراثرنینگ بدیعی قیمتینی اصلا پسه ئتیرمیدی.

إیشانچ

سوال وجواب (اؤزبیکلراؤتمیشده قنده ی اؤلچاو بیرلیکلریدن فایده لنگنلر؟)

ishanch — Thu, 17 Dec 2009 00:19:15 GMT

ویبلاگ خوانلریمیزدن سهراب بیک سؤره گن بیر سوالگه جواب قیله میز.

اؤزبیکلراؤتمیشده قنده ی اؤلچاو بیرلیکلریدن فایده لنگنلر؟

معلومکی،اؤلچاو بیرلیکلری هردایم آدملرارا آلدی- بیردی مناسبتلرینی تأمینلشده مهم رول اؤینب کیلگن.هربیراؤلچاو بیرلیگی اوزاق تاریخیگه ایگه.اولرتورلی- تومن خلقلرده،ائیری-ائیری کؤرینیشده اختراع ایتیلیب معامله گه کیریتیلگن.تورکی خلقلرجمله دن اؤزبیکلرهم علیحده اؤزیگه خاص اؤلچاو بیرلیکلریگه بؤلگنلر. بونرسه شونچه لیک کینگ وکتته مساله کی،اونی چقورعلمی اؤرگنیش،اؤلچاو بیرلیکلری نینگ سؤزلیگینی(فرهنگ) توزیش اصلیدهُ مدنیـت شناس وتـیل شناس عالملرایلکه سیگه یوکلنه دی.

اؤزبیک خلقی کیچمیشده قنده ی اؤلچاو بیرلیکلریدن فایده لنگنی حقیده تؤخته لیشدن آلدین،

مساله نینگ ماهیتیگه بیرآز توشونچه بیرسک.

اؤلچاو بیرلیکلری اؤزی نیمه؟

بیزنی اؤره ب تورگن عالمنی توشونیب،یخشی انگلب آلیش همده انسانلرارا تورلی مناسبتلرنی برقرارسقلش اوچون ازلدن آدملراؤلچاوبیرلیکلرینی اؤیلب تاپگنلر. باشده اؤته سادّه،افاده لش قمراوی انچه تاربؤلگن اؤلچاوبیرلیکلری 20- نچی عصرگه کیلیب،کینگ قولاچ یائیب رواجله نیب کیتدی. بیرلیکلر«میتریک تیزیم» نامی آستیده بیقیاس درجه ده مکمللشتیریلتیردی.ایندیلیکده، بولرهرخیل قیمتنی افاده لب،انسانیت نینگ علمی،اقتصادی واجتماعی احتیاجلرینی قاندیریشگه خذمت قیلیب کیلماقده. اؤلچاو بیرلیکلری هربیر یورت ومملکتده هرخیل بؤلیشیگه قره می،اولر «خلق ارا استاندرد اؤلچاوبیرلیگی»نامی آستیده یوریتیله دی.اؤلچاو بیرلیکلری نینگ تورلری کؤپ.مثـــلن :

وقت اؤلچاو بیرلیگی،حجم(سویوقلیک،قویوقلیک،گاز)،آغرلیک،کینگ لیک،اوزونلیک،

مسافه اؤلچاو بیرلیگی،یه سسیلیک(مساحت)،انرژی،باسیم(فشار)،تاووش،کوچ،حرارت

(إیسیقلیک- ساووقلیک)،یاروغلیک آقمی(نور)،زرّه،تؤلقین وباشقه لرنی حساب- کتاب قیلوچی، محللی وخلق ارا اؤلچاوبیرلیکلری موجود.

شونی هم اونوتمسلیک کیره کی،یؤقاریده آت توتیلگن بیرلیکلربوگونگی گلبــــَل ترقییات بیلن باغلیق بؤلیب،اؤتمیشده بوبیرلیکلرحاضرگیده گی دیک کؤرینیشده هیچ بیرخلقده موجود بؤلمه گن.

شومعناده اؤزبیکلرهم تاریخن،شکلله نیشی بیلن بیرگه انه شواؤلچاوبیرلیکلریدن استفاده قیلیب کیلگنلر. تیپه راقده تأکیدله گنیمیزدیک،مذکور بیرلیکلرنی اینگ قدیمگی دورده باشلب،مینگ أیللیکلربغریدن سوغوریب آلیب،بیرادبی وتاریخی اثرمثالیده کؤرسه تیب اؤتیش،حاضرگی مقاله میزنینگ حجمیگه سیغمیدی.

عمومی قیلیب ائتگنده،اؤزبیک خلقی آره سیده وقـــت اؤلچاوی(بوحقده:«تورکی خلقلرنینگ هم اؤز تقویمی بارمی؟»- دیگن مقاله میزده گپیریب اؤتگنمیز)،نرسه لرنینگ سیغیمی(حجم)،مسافــه(اینی- بؤیی، اوزون- قیسقه لیگی، یؤقاری- قویی)کبیـــــلرنی اؤلچش عــــادت توسیگه کیریگن. وقت،سیغیم ومسافه نی اؤلچب کؤرسه تیشده اؤزبیکلرآدم تنه اعضاسیدن فایده لنگنلر.

مثلن : ساچ، قاش،بؤی،برماق، بیل،قدم،قولاچ،بیلــَک،قریچ،تیزه،بوغین،تیرناق،مشتوم،قولتیق، بؤئین،هاووچ،کؤز،بورون،سیقیم،قولاق،تقیم،کیکیرتک،تاماق،قولاچ،بؤربَــی،سان،قویروق، بـــــیل،تیــــش؛

کیئم- باش: ایتک،بخیه،کؤنه ی،چؤنتک ؛

آسمان جسملری:

(قویاش،آی،یولدور..)؛

اسباب-اوسکونه: تیگیرمان،اؤراق،یای،تندیر،اؤق...؛

بویوم-ایدیشلر: قاپ اون،سطل،قازان،پیاله،کؤزه،تونگ، باتمان، قؤلگه سالر؛

اؤسیملیک : تیره ک، ارپه،تال،درخت،بوتته،چنار،یپراق؛

مسافه نی اؤلچشده :

مسافه نی اؤلچشده:

چقیریم،مرحله،فرسخ،یاغاچ،قداق، توتم،اینلی،منزل،گز،چؤزیم،شرعی؛

نرسه لرنینگ وزنینی اؤلچشده :

یتمــَی،یسره ی،پقره ی،چقره ی،غربــَی،نوم خورت،سیر،پاو،خورد،مثقال وباشقه لر.

ایندی انه شواؤلچاوبیرلیکلری نینگ بیلدیرگن معناسینی گپلرمثالیده ایضاحلب اؤته یلیک:

آدم تنه اعضاسی :

- آدم بؤیی قار یاغدی؛

- بیلیمگچه لایگه باتتیم؛

- کیکیرتک گچه قرضدارمن؛

- قاش قاره یگونچه باریب کیله من،

- بیرقریچ پؤته،بیرسیره،بیرقولاچ إیپ،بیرآغیز گپ.

مسافه بؤئیچه:

- اؤلچه دیم بیرقــَری چیقدی؛

- بیر توتم کون؛

- بیر چقیریم یؤل؛

- بیر گز اوچیب توشدیم وباشقه لر.

آغیرلیکنی اؤلچش بؤیئیچه:

- بیرباتمان بوغدای آلدیم؛

- پقره ی پیلله ساتیب آلدیم؛

- بیراویماق پیله اوروغی کبی.

اسباب- اوسکونه:

- بیر تیکیرمان سوو؛

- بیر سبد اوزوم؛

- بیر ایتک مه ئیز؛

- بیرغلبیرغؤزه؛

- بیر چیغیل ارپه.

بویوم - ایدیشلر:

- بیرقاپ اون؛

- بیر قنار بیده؛

- بیرقازان آش وباشقه لر. بواؤلچاو بیرلیکلری میتریک تیزیمیگه اؤخشب،کؤپ هم انیقلیککه ایمس.بیراق،اؤزدوری نینگ احتیاجلرینی قاندیره آلگن.

یؤقاریده کیتیریب اؤتیلگن اؤلچاو بیرلیکلریدن ائریملری ادبی، تاریخی متنلرده هم اورچره یدی : «قؤرغاندین دریا بیر اؤق آتیمی بؤلغای(مسافه)» دیب یازه دی بابراؤز«بابر نامه»سیده.

قدم،میل، کرور،قری،توتم،ایللیک،جو(ارپه) کبی بیرلیکلرگه منه بونده ی تعریف بیره دی:

تـــؤرت مینگدور قدم بیله بیر میل،

بـــــیر کروه دیر انی هند ایلی بیل.

دیــــدیلر بیر یریم قری بیر قدم،

هر قــــری بیلکی، باردیر آلتی توتم.

هرتــوتم تؤرت ایلیک،ینه بیرایلیک،

آلتی جو عرضی بؤلدی بیل بو بیلیک.

«بابرنامه»- 423-بیت

مسافه نی بیلدیروچی قــَری سؤزی:

- بیرقــَری برماق اوچیدن تیرسککه چه بؤلگن اوزونلیکنی بیلدیرگن. یعنی بیر قری آلتی توتمگه تینگدیر.

- بیر توتم : تؤرت اینلیک.

- بیراینلیک :ارپه دانه سی نینگ بؤیلمه سیگه تینگدیر.

- مرحله : 25-30 کیلومیترگه تینگ.

- باتمان: 128 کیلو گرام.

- قریچ : بیش برماق.

- ابیر اینلیک : آلتیته ارپه.

- فرسخ : آلتی کیلو متر.

- یاغاچ : 8-9 کیلومیترگه تینگ.

- طناب : یریم هکتارگچه.

- برماق : إیککی –إیککی یریم سانتی میتر.

- قداق : تؤرت یوز گرام.

- قدم : 60-73 سانتی میر.

- قولاچ : إیککی قؤل نینگ اؤرته برماق اوچلری آره سیده گی مسافه گه تینگ.

- ارشین: بیر قدمگه تینگ.

- چقیریم : 1006 میترگه تینگ.

آتلریمیزنینگ معناسینی بیله میزمی؟

ishanch — Mon, 14 Dec 2009 03:10:15 GMT

آتلریمیزنینگ معناسینی بیله میزمی؟

حیاتی کوزه تیشلر

انسانلراسمی حقیده گپ گیتگنده،اونینگ(آت نینگ)معناسی کؤپ هم نظرده توتیله ویرمیدی.صلیده هم شونده ی.اسملرکیم یاکی نیمه نی دیراته یدی،نامله یدی.آتلرقیسی ساحه گه عایدلیگی اوتماتیک روشده متن یاکی نطقدن انگله شیله دی.اونده هم اسملربیزبیلگن و یخشی ته نیگن نرسه لرحقیده تصوّر بــیره دی.مثلن،مؤنده لاق(اؤسملیک توری)، قؤزی(حیوان توری)،تال(درخت توری)،آی(آسمان جسمی)،توز(کانگه عاید جسم)،آلتین(قیمت بها میتال)اوزوم(هول میوه توری)وباشقه لر. بواسملرنی یخشی راق بیلیش وتوشینیش اوچون آدملراولرنی صفتله یدیلر. یعنی،نرسه-حادثه لرنینگ کتته-کیچیکلیگی، اوزون- قیسقه لیگی،دؤنگ ویســّی لیگی،آغیراینگیللیگی،طعم- مزه سی،خونیک- چرایلییگی،یومشاق وقتتیقلیگی وهاکذا خصوصیتلری انیقلب آله دیلر.آتلرنینگ سیمنتیک(معنا) تامانلری تخمن شولرنی اؤز إیچیگه قمره ب آله دی.

آتلرآره سیده انسان اسملری ائریم جهتلری بیلن فرقله نیب توره دی.اوروپا وامیریکه لیکلر عمومن،آلگنده اؤزاسملری نینگ معنالرینی بیلیشمیدی.چونکی،اولر اوچون اسم فقط نامله ش وظیفه سینی اؤته یدی. باشقچه ائتگنده اولرحسّیات آدملری ایمس،اولرمساله گه کؤپراق اینتیلیکتوال(عقلی)تماندن یانده شه دیلر.باشقچه ائتگنده اولرتاریخ بیلن حسابله شیب آلگنلر.

اولرده گی علم- فن هربیرنرسه نی قطعی تعریفلب بیرگن.اسملرنینگ اؤزتاریخی،کیلیب چیقیشی وعنعنه سی ادبیّتارده قید قیلیب کیتلگن.خلق عمّه سی آتلش معناسیده اسملرنی قؤللیدیلر. شرقی اولکه لرده هم اسملر مساله سیده هر بیرخلق نینگ اؤزرسمی- ادومی بؤلگن. اؤتمیشده تورکی خلقلرده بومساله بیر قدر رنگ- برنگ بؤلگن. اولرده باله توغیلیب، کؤزآچیب أیلک کؤرگن نرسه سینی(مثلن قؤچقار،اؤراق بؤلسین)اونگه اسم قیلیب قؤیگنلر. بو بیرینچی مساله.إیککینچی مساله شونده کی،تورکی خلقلر اؤزلری ارداقله گن،إیشانگن، سیغینگن، تاپینگن واوه یله گن نرسه لرینی باله لریگه اسم صفتیده قؤیئیشگن. بؤری تورکی خلقلرده مقدّس حسابلنگن و توغیلگن باله گه بؤری بای،دیب اسم بیرگنلر.مساله نینگ ینه بیر تامانی بار.گپ شونده کی،یتتینچی میلادی عصرده تورکی اولکه لرنی باسیب آلگن عربلریوزمینگلب تورگی خلقلرنی قیریب تشلش بیلن بیرگه اولرنینگ برچه عرف،عادتی،کتابی وبوتون انسانی قدریتلرینی برباد قیلگن.تاریخچی عالم طبری نینگ کیلتیریشیچه عرب قوماندانلریدن ابن قــُطیبه وباشقه عرب لشکرباشیلری یوزمینگلب تورکیلرنی قتل عام قیلگن.حتــّا اسلام دینی قبول قیلگنلرنی هم ایه مه گنلر. اسلام دینی انه شونده ی کتته ایوریلیشلرعوضیگه بوتون آسیا ، ائنیقسه،تورکی مملکتلرده قرارتاپتیریلدی.عربلردیندن تشقری اؤزلری بیلن جوده کؤپ ناباب نرسه لرنی اؤزلری بیلن آلیب کیلدیلر.محللی یرلیکلر قیلیچ زؤری بیلن اولرنی کؤز یوموب قبول قیلیشدن اؤزگه علاج تاپه آلمه دیلر.شولردن بیری اسملر مساله سیدیر. باشقه استیلاچیلردن فرقلی روشده عرب تیلی دین لباسی بیلن تورکی خلقلرمدنیتیگه کیریب کیلدی. بو یورتلرده عرب تیلینی بیلیش چینه کم دانشمندلیک بؤلیب قالـــدی.عرب پرست عالمالرتامانیدن،صرف- نحو(؟)برچه علمرنینگ آنه سی دیگن،-بی معنی سفســــــــفه إیلـــگری سوریلدی. بونده ی قره ش افسوسکی،حاضرهم حکمران. تورکی تیللردن اؤزبیک تیلی ائینچلی درجه عرب تیلی نینگ تاثریده قالیب کیتدی. بوعلیحده مساله.

گپ شودرجه گه یتیب باردی کی،عربلرنینگ اؤزلری إیشلتمه یاتگن،حتی خونیک معنالی اؤلیب کیتگن سؤزلرهم تیلیمیزگه کیریب کیلدی.آدملر بؤسؤزلرنی قؤش قؤللب قبول قیلب ، بوگون هم اولرنی تبرّک توتیب کیلماقده لر.

بولرآره سیده اسم صفتیده قبول قیلنگن سؤزلر انچه مقدارنی تشکیل ایته دی.هیچ اؤزآتیمیز نینگ معناسی حقیده اؤیلب کؤرگنمیزمی؟ ایندی انه شولردن بعضیلرینی کیلتیریب اؤته میز:

گـلـثـو م(اعیال اسمی) : یوزلری لؤپپی،سیمیز باله نینگ آنه سی.

حـفـصـه : کؤریمسیزوخونیک قاره خاتین.

خد یـجـه : باله تشله گن تویـــه.

بـتـو ل : ایرکک نینگ شهوتینی قاندیروچی اعیال.

سُـمـیه : نرسه لرده گی آغوو زهر.

سکـیـنه : قشّاق وگدای خاتین.

رُ قـیه : جادوگر،الداقچی.

عـذ ر ا : تیشیلمه گن نرسه.

فـا طـمه : سوتدن قالگن بؤته لاق(تویه نینگ باله سی).

جـعـفر : سیر سوت تویـــه.

ذ بـیـح : بؤینی کیسیلگن حیوان.

بـا قـر : بوقــــه،هوکیز.

عـبـا س : قیلیغی خونیک،قؤپال آدم.

عـثـما ن : إیلان نینگ باله سی.

کا ظـم : سقاو، تیلسیز، لال.

ها شـم : ائله نیب نان ساتوچی کیشی.

حـیـد ر : إیرتیغیچ .

غـلا م : بی ساقال،جنسی قایده له نیش اوچون تنلنگن باله(کؤپلیگی غلمان)!

ادهم : قــــــاره.

ابوبکر: بکارت(قیزلیک) پرده سی بؤلگن قیزنینگ آته سی.

غلام سخی- سخی(علی)نینگ غلامی.

غلام علی-علی نینگ غلامی.

کلب علی-علی نینگ کوچیگی(ایرانلیکلرده)

وباشقه لر.اؤزبیک تیلگه عرب تیلیدن اؤزلشگن خونیک معنالی سؤزلرآز ایمس.قیزیغنی شونده کی بیزنینگ تیلینیزگه بوسؤزلر ایجابی معناده إیشله تیله دی.

غـــــذا- تویه نینگ سئیدیگی،شیپتیری.

عقـــل- تویه نینگ توشاغی،

*نکاح - تیشماق(سوراخ کردن) وباشقه لر.

-عجم - گپ بیلمس،گــُنگ، تیلسیز.

بیز اؤزبیکلرده اسملر نینگ معناسینی بیلیش ازلدن موجود.بیراق،نیگه دیراؤز تاریخی اسملر یمیزنی بیریاققه سوروب،عربچه اسملرنی قؤئیشگه آشیقه میزواولرنینگ معناسینی اؤیلب هم کؤرمیمیز.احتمال 90% اسملریمیزعربچه دیر.یات اسملردن واز کیچیش اوغانستاندیک عنعه وی جمعیتلرده آسان إیش ایمس. درّاو کافرگه چیرقه یاتگن دین فروشلرپیدابؤلیب قاله دی.اسم قؤئیش نینگ دینگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق.آدملریمیز، اسملرنی تنله شده دبدبه لی ،جیمجمه دارلریگه إینتیله دیلر..میلی، بوهم بیر شخصی قیزیقیش عادی اسملرنی قؤئیش هم آدم نینگ شخصیتینی هیچ قچان یرگه اورمیدی.

مثلن،قیلیچ،بالته،تاش پولت،یامغیر،بؤری،اؤراق،تورسون وباشقه لر.اؤزبیک تیلیمیز

نینگ مشکل- معمّاسی فقطه عرب تیلی ایمس،فارس تیلی هم حدّن تشقری اؤز نفوذینی آشیرگن. تیلیمیزهلاکت یاقه سیگه الــله قچان کیلیب قالگن. تیلیمیز اؤلماقده،هی بره که تاپکور!- دیه خطر قؤنغیراغینی هم چله بیرسک بؤله دی.

کیئینگی مقاله لرده بیر تقیم(سلسله)اؤبیک اسملرینی کیلتیریش نیتیمیز بار.

* اسملر ایرانی منبعلردن آلیندی.

انتالوژی -خجندی (26)

ishanch — Sun, 13 Dec 2009 18:38:15 GMT

انتالوژی

۱۵-۱۴عصرلرادبیّاتی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...

۲۶

تیلربؤلسنگ جهان إیچره امارت،

فقیرلر کؤنگلینی قیلگین عمارت.

خــُـجـــــــندی

اؤن تؤرتینچی عصرنینگ إیکینچی یریمی،اؤن بیشینچی عصر باشلریده خجنــــد ده یشب،ایجاد ایتکن عجایب اؤزبیک شاعری دیر.ادیب گؤزه ل وجؤشقین لریکه سی بیــــلن اؤزبیک دنیاوی ادبــــــیّاتـــــــــینی رواجلنتیریشگه اؤلکن حصّه قؤشگن.خجندی نیـــنگ حیاتــــنامه سی حقیده معلومات بیروچی منبعلر بیزگچه دیرلی یتیب کیلمه گن.اؤزشعرلریدن بیریده شاعرتخلــّصینی شونده مصرعلربیلن تیلگه آله دی :

غریبلرنینگ سؤزی بؤلور جگر سؤز،

غریب ایرمس خجندیدین غریب سؤز.

ائریم مقاله لرده ادیــبنی فارس تیلیدن ایجاد اییتگن شاعرمشهورکمال خجندی بیلن ینگلیش طرزده اره لشتیریب،قاریشتیریب یوبارلگنلر. بولرنی بیر- بیریدن فرقلش لازم.مناقب و تذکره لرده جمله دن علیشیر نوایی هم شاعرخجندی حقید هیچ قنده ی معلومات بیرمه گن.امّا،نوایی نینگ«فرهاد وشیرین»داستانیده گی ساقی نامه بندلری نینگ باغله نیشی خودّی، خجندی(نوایی دن تخمین بیر عصرآلدین یشب اؤتگن)قؤلــله گنی کبیدیر. اینگ قیزیغی شونده کی،شاعر خجندی نینگ بیربیتی «فرهاد وشیرین»داستانده توارد بؤلیب کیلگنی کیشی نینگ دقتنی اؤزیگه جلب قیله دی.فرهاد بیلن شیرین اؤرته سیده سیوگی یازیشمه لری قیلینه یاتگنده،شیرین تیلیدن فرهادگه شونده دیب مصرعلر ینگره یدی :

جنون تعویذیغـــه بؤلگـــــنده مایل،

قؤل ایتسم ایردی بؤینــینغه حمایل.

«فرها دوشیرین» ۲۴۱- بیت

خجندی نینگ «لطافتنامه» سیده ایسه بونده ی اؤقیمیز:

یامان کؤز بؤلمه سون حسنونگغه مایل،

قؤلـــومنی بؤینیــــــنغه قیــــلسم حمایل.

«لطافتنامه»-57 بیت. (تأکــــید وقید کمینه إیشانچــــــــدن)

منبعلرده بونده ی استعدالی وقدرتلی شاعرحقیده معلومات کیلتیریلمه گنی عجله نرلی بیرحالت. نوایــــیدن آلدینراق یه شب اؤتگن،فقط ،بیرگینه اؤزبیک شاعری آتــــایی اؤزشعرلریدن بیریده :

آتایی شعری نینگ لطفینی بیلسه،

لطافتنامه دیــــن کیچگی خجندی.

دیب، شاعرنی خجندی نی ایسلب اؤته دی.شوندن معلوم بؤله دی کی خجندی اؤز دوریده انچه شهرت قازنگن بؤلگن.خجندی نینگ اؤزی شعرلری نهایتده شیرین، لطیف وشیره لی ایکنینی فخرله نیب تیلگه آله دی :

خجندی سؤزلرین خوارزمی مسکین،

ایشیتسه یؤللـــــی(*) دیب قیلغی تحسین.

*اؤز اسلوبیگه ایگه دیمکدیر.

خجندی دن فقط گینه اونینگ«لطافتنامه»سی سقله نیب قالگن.چنانچه شاعر بوحقده منه بونده ی دیئدی :

لطافتتین تیلیم هنگامه قؤیدوم،

انینگ آتینی لطافتنامه قؤیدوم.

«لطافتنامه»خوارزمی نینگ«محبتنامه»سی تأثریده یازیلگنینی شاعرنینگ اثریدن بیلیب آلیشمیز ممکن.

«لطافتنامه»1411-إینچی میلادی أیلده حکمرانلیک قیلگن تیموراولاده لریده بیری سلطان محمود گه بغشلنه دی.اثرآلتین اؤرده خانلیگده یره تیلگن بؤلیب،بواثراؤزبیک ادبیّاتیده نامه چیلیک ژنرینی رواجلنتیرگنی بیلن هم اهمیت کسب ایته دی. اؤن بابده دن عبارت«لطافتنامه» مثنوی ژنریده یازیلگن ؛همّه سی بؤلیب 313 بیتدنی اؤز إیچیگه آله دی.

مؤجّزگینه بوشعری طومارچه اؤته مهارت بیلن لفظی،معنوی صنعتلر گه یوغیریلگن وبیزه تیلگندیر. بوشعری گلدسته اینگ چرایلی اؤخشه تیش،ترکیب وتصویری بیلن کیشینی اؤزیگه قره تمی قؤیمه دی.

اؤزینی کوچ بیله سالدی بلاغه،

گداکیم عاشق اؤلدی پادشاه غه.

خجندی لیریکه سی نهایتده اؤیناقی،دلبرتاتلی وتثیرچندیر.خجندیده بونده ی بیتلرنی کؤپلب اوچره تیش ممکن.خجندی«لطافتنامه»سی نینگ تؤرته قؤلیازمه نسخه سی موجود بؤلیب،إیکیته سی کابل کتبخانه سی نینگ قؤلیازمه ذخیره سیده ،قالگن إیکیته سی ایسه،استانبول ولندن موزیمده سقله نه دی.اثرتاشکینتده اتاقلی تورکولوژیست عالم ایرگش فاضل اف تمانیدن تنقیدی متن کؤرینیشیده نشرقیلینگن. «لطافتنامه» بؤییچه کمینه نینگ هم کوزه تیش وبیتیکلری بار. کیزی کیلگنده اثر بیلن بیرگه اعلان قیله جمکیز.

کیئینگی موضوع : شاعر امیری

انتالوژی -خوارزمی-24

ishanch — Fri, 11 Dec 2009 21:05:15 GMT

انتالوژی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...

خوارزمی

صبردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،
بویـــؤلده صبر یؤق اندیشه قــیلسم.
خوارزمی

اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نینگ إیریک نماینده لریدن بیری. خوارزمی حقیده جوده آز معلومات بیزگچه یتیب کیلگن.شاعرنینگ توغیلگن واؤیلگن أیلی انیق ایمس.اصل اسمی هم نامعـــــــلوم. خوارزمی اؤن تؤرتینچی میلادی عصرده یــَشب اؤتگن اتاقلی اؤزبیک شاعری.خوارزمی نوایی گیچه بؤلگن اؤزبیک ادبیاتیده«نامه چیلیک» ژنرینی باشلب بیرگن شاعر وادیب حسابلنه دی.خوارزمی نینگ ادبیّاتده گی اؤرنی دنیاوی ادبیّاتنی ترغیب قیلگنی بیلن هم بیلگیله نه دی.ائریم ادبیّاتلرده خوارزمی نینگ إیککینچی تخلــّصی بیانی دیب کؤرسه تیله دی. خوارزمینی مشهور ادیب و شاعر بؤلگن لیگینی مملوکلر(مصر) دوریده یه شب اؤتگن تنیقلی شاعر سیفی سرایی هم تیلگه آله دی.خوارزمیدن بیزگچه اونینگ یگانه اثری«محبتنامه» یتیب کیلگن.عشقی لیریک شعرلردن باغلنگن إیخچمگینه بواثرآلتین اؤرده خانی محمّد خواجه بیک تکلیفی بیلن 1353- میلادی أیلی یره تیله دی.اثردن معلوم بؤلیشیچه،محمّد خواجه بیک شاعر خوارزمیدن تورکیچه(ایسکی اؤزبیک)کتاب یازیب بیریشنی التماس قیله دی.هه! تصوّر قیله یپسیزمی عزیزلر،بوندن آلتی یوزأیل آلدین بیر

حکمران اؤز آنه تیلیده ادبی- بدیعی اثراؤقیشنی آرزو قیلیب قاله دی؟! دیمک آنه تیلیده اثر یره تیشگه بؤلگن اشتیاق ینگیلیک ایمس.آنه تیلیگه بی پسندلیک ائنیقسه اؤزبیکــــــــلرگه خاص بیر کسللیکدیر.سؤگگی مینگ أیللیک دوامیده، کاشغریدن باشلب بومساله گه کؤپ باره اهمیت قره تیلگنینی کؤره میز.نوایی بوملامت نامه(آنه تیلیگه بی پروالیک) گه قرشی مردانه فکری جنگ قیلگن یگانه بیوک شاعر سنه له دی.

خوارزمی نینگ«محبتنامه»اثری بیلن اولوغ شاعرعلیشیرنوایی هم ته نیش بؤگن. نوایی اؤزی نینگ«محاکمة الغاتین» اثریده«محبتنامه»دن پرچه شعرلرنی کیلتیره دی."محبتنامه ده گی " جؤشقین روحده یازیلگن بؤلیب،سیوگی،اخلاق وباشقه اجتماعی حیاتی مساله لرمهارت بیلن ترنـــّم ایتیله دی.اٍر بدیعی یوکسک سویه ده یازیگندیر.

پری رخــــتسارلرنینگ کــؤرکه بایی،

یوزونگ نوروز وقاشینگ بیره م آیی.

«محبّتنامه»نینگ إیکیته قؤلیازمه(عرب واؤغوریازویده)نسخه سی موجود. بوحقده کؤپراق معلوماتگه ایگه بؤلماقچی بؤلسنگیز،اوشبو ویبلاگده گی کمینه نینگ محبّتنامه حقیده یازیلگن:«اؤزبیک دنیاوی ادبیاتی»مقاله سیگه قرشینگیز ممکن.

کیئینگی موضوع : خــُجندی

إیلک سباق - حکایه

ishanch — Tue, 08 Dec 2009 19:27:15 GMT

حکایه

‌إیلک سباق

نیچه یاشگه کیرگنیمنی هیچ کیم بیلمیدی.آنه م اوزوم پیشیغیده دیسه،آتم اؤریک گلله(زردآلو) گنده توغیلگن سن بالم دیــــردی.قیشلاغیمیزده کیم قچان توغیلگه نینی بیش قولده ی یخشی بیله دیگان مامه م بیچاره اؤلیب کیتگنیگه اچینه من.

شو بیلگیم کیلگنی- کیلگن ایدی اؤشه پیئتلری.آتم،آنم اؤقیمیشلی بؤلسه ایدی کاشکی!-دیردیم.انسان نیگه یره لگن؟یششدن مقصد نیمه؟ قنده ی یشش کیره ک؟ ونهایت ایرکینلیک نیمه؟- دیگن فلسفی سواللر بیریاقده تورسین،جیلله قورسه توغیلگن أیلیمیزنی- کو،بیلردی،- دئیمن اؤزیمچه. شونرسه لرحقیده اؤیلرکنمن، اؤقیگیم کیله دی،یخشی اؤقیگیم کیلدی،زمان اؤقیگننی کی دیمن...

توغیلگن کونیمنی بیلماقچی بؤلیب،اوندن- بوندن سؤره ب یوریشیم کؤچه داشلریمگه یاقمه گن.شو قاره کوننی بیلیشیم کیره ک مـــدی؟ بلـــــکی،کــتته- کـــتته آدملر اؤرنیده قــؤیـــب کؤرگندیرمن اؤزیمنی.خیالیمده اؤزیمدن بیر قهرمان یــَسه گندیرمن بلکی.آرزوگه عیب یؤق دیئیدیلر...

کؤچه ده گیلربوحقده گی قیزیقیشیمنی بیلیب قالیشیبب :

- سینی جوره تیگیزماچی نینگ اؤغلی دیسه بؤلدی- ده!بیلسنگ نیمه-یو،بیلمه سنگ نیمه؟شونی بیلگه نینگ بیلن کاسه نگ نینگ ته گی آقرارمیدی؟ یاکی،مکتب اؤقیب، آته-آنگه کلله یدیرارمی ایدینگ؟-دیسه لربارمی؟!اولرنینگ بوگپلریدن کؤنگلیم رنجیب ویران بؤلدی.اوستیمدن کولیشگنلریگه چیده ی آلمه دیم. إیچ- بغریم ایزیلیب، راسه زرده م قینه دی.امیدلریم سرابگه ائلندی.توغیلگن کونیمنی بیلیش مینگه نیگه کیره ک بؤلیب قالگنینی یخشی ایسله آلمیمین.ایرکه لیک قیلیب سؤره ب من- ده!

بَری بیر، إیچیمده اؤقـیمن، دیب اؤزیمگه قرار بیردیم... باشــــــقه چهاره یؤق.

شوندن کیئین کؤچه دن ایشیتگن اچچیق وکیسه تیق گپلرنی کؤنگلیم اؤکسیب،آته-آنمگه ائیتدیم.اولر«کمبغل نینگ باله سی سن،شوله نگنی یب پرده نگنی قیلیب کیته ویرسنگ بؤلمیدیمی»؟-دیب مینی آبدان کایشدی.اویده گیلرنینگ گپـیده جان بارده ی. چونکی،هر قنده ی یخشی کونلر بائــلرنیکی-ده."آغزی قیئشیق بؤلسه هم بای نینگ اؤغلی گپیرسین"-دیئلگن مقاللرده. توغیلگن کوننی هم شولرگه بویورگن. دنیانینگ ابره-اطلسی-ده، شولرنینگ بؤیـــــــئیگه اؤلچب بیچیلــــــگنده ی!

***

اؤن إیککی یاشلرده من چمه سی.اؤشه أیلی قیش قتتیق کیلدی.گورسوله تیب قار اوردی،اریق ونهارلرده سوو موزلب قاتدی.قاره ماللرتپه-تپه تشلب،أیقیلیب اؤله ویردی. تیگیرمانلر پرچاو،باز-اوچارهم بؤلمه دی.دهقانلرقؤشگه چیقه آلمه دیلر.مین هم باشقه تینگ قورلریم سینگری اویده،سوغدی(صندلی) اطرافیده باغله نیب قالدیم.آتـم اؤتـتیز أیلتیگرمانچیلیک قیلیب هیچ نرسه نینگ ایگه سی بؤله آلمه دی.بوتـــــون عایله بیر عمللب قیشدن اما- إیسان چیقیب آلیش قیغوسیده میز.خلــّص،اقتصادی احوالیمز یخشی ایمسدی.اوّلیگه،آتم مینی بائــلرنینگ ایشیگده یتیم قؤیماقچی بؤلدی،کؤنمه دیم.دهقان قیلیب سای-آدیرلرگه قؤشگه چیقرماقچی بؤلدی. یؤق،یؤق! مکتب اؤقیمن،دیب توروب آلدیم.إیش- یومیش جبریدن شوکونگچه امل- تقل قیلیب اؤقیب کیله یاتگن ایدیم مکتبنی.روزغارإیشلریگه قاریشیب،مکتبدن یالچیمه دیم.شونگه قره می،هلی هم اؤقیــــمن، دیب سؤزیمده توریبمن.اؤقیش نینگ چؤغی روحیمدن اؤچگنی یؤق.بیلیم نینگ سیراب بولاغیدت تؤیب سیپقرگیم کیله دی...

نیمه بؤلدی- یو،عایله میزده خوددی،کؤزآغریغده ی بویاقدن مُله امامنینگ گپی چیقیب قالدی.اؤزیمیز نینگ مَچیتیمیزده گی مُلله نینگ گپی. بورناغی کون :

- اؤغلینگیزنی مَچیتگه جؤنه تینگ اکه،نمازلیگینی اؤرگنه نیب آلسین بدبخت،- دیبدی آتمگه ملاامام.آتم بو گپنی کیلب عایله میزده ائترکن،إیچیمگه تیترتمه توشــــتی.هه! دیسم،یؤق!دیسم هم آتم مینی مُلله گه اؤقیتماقچی.مُلله امام نینگ بوگپلری قتتیق داریگنیدن بؤلسه کیره ک، آتم "اؤقیته من"دیب قارار قیلگن.تؤغری-ده،آتم بوبیلن هم مُلله امامنینگ گپیدن همده کؤچه- کوی نینگ طعنه- تاشیدن قوتولیماقچی بؤلگن. بولردن هم مهمراغی،«نرگی دنیا عذاب-عقوبتلری؛گـؤرنینگ شدتلی قیسیشی؛انکر- مونکرنینگ گــُرز بیلن ینچیب تشله شی،دوزخ اؤتیده ابدی کویئیب یانیش و اژدرهالرگه یم بؤلیش...»لرنی ایشیتیب ساووق تیرگه توشه سن کیشی. بوگپلرنی ایشیتگن آته –آنه باله سینی هرنرسه قیلیشگه تیار. بیز اولاد بؤلسه،معناسینی بیلمه گن نرسه لرنی اؤقیب، یادلب آلیشگه محکم ایتیلگن میز...

***

یرسهل بؤششگنده ی بؤلدی.آدملرچومالیگه اؤخشب قیمیرله شه باشله دی...یرته سی کونی آتم قؤلیمدن اوشلب مَچیتگه آلیب باریب:

- منه تقصیر،خدانینگ یؤلیده باله منی اؤقیتینگ. ایتی(گوشتی) سیزدن،سویگی بیزدن،- دیدی آتم و اؤزی قیتیب إیش- یومیشگه کیتدی.

مین اسلام! دیب درس خانه گه کیردیم.تینگقورلریم عیبدارگه قره گنده ی مینگه حیرت بیلن قره دیلر.حجره باله لردن جیققه تؤله ایدی،باله کــَیلر«هفت یک»لرینی آچیب، باشـــــــــلرینی کتابلری اوزره تینیمسیزچیقتگنچه،«الف زبر،بی زبر» قیلیشیب اؤقیماقده ایـــــــــــدیلر.مُلله قرشیسیده چؤکــّه توشدیم.جونجکیب،ساووق قاتگن قؤللریمنی قؤلیتیغیمدن چیقریب،کوهوو،کوهوهوهولب إیسیته باشله دیم.

مُلله امام درّآو ،ورّاغلری سرغیب کیتگن "بیرهفت یک"نی قؤلیمگه توتقزدی و :

-«اؤپیب آچگین»-دیدی.ائتگنینی قیلدیم.إیلک سباقلرنی باشله دی ملله امام.عربچه سؤزلرنی.دُندیریب تلفــّظه قیله آلــــمه دیم،تیلیم یخــــــشی قاووشـــــــمه دی.

ذ،ض،ط،ظ،ع حرفلرینی عربلردیک قیلیب ائته آلمه دیم.مُلله امام اچیچیغی چیقیب، عصاسی بیلن بیقینلریمگه بیر-إیککی تورتیب،اؤقریگن کـــؤزلرینی قهربیلن آله یتیردی. مینگه قاواق آستی،پؤپیسه قیلدی،قؤرقتدیم ...اؤزیم اؤیله گنده ی بؤلیب چیقدی. خیالیمده،حجره نینگ په خسه لری نفرت،حقارت و قؤرقودن تیکلنگنده ی.حجره نینگ سوواقلری خوددی،یاش باله لرنینگ،استعداد،عقل وذکاوتیدن سووه ب قؤیئلگنده ی. أیللر بؤیی بو وهشتخانه ده تینیق ارمانلر بیقیب،دیمیقیب یاتبیدی گویا...

***

اؤقیش باشلندی.إیلک درسلرده " ف" نی ائته آلمه دیم. تیلیم یخشی ائلنمه گچ، آخینیم چؤنته گیدن غیجیملنگن کیررمالچه سینی چیقریب،تیلیمنی قــَئریب بوره دی. تیلیم قتتیق آغریدی،کؤزیومدن جودره ب تؤکیلگن یاشلرنی یته گیم بیلن ارتدیم. کتته حجره نی باله لرنینگ آوازی تؤلدیریب توریبدی.حجره نی قیشده یاقیلــــــگن یاغاچلر توتونلری قاره یتیریب یوبارگن.قاره یگن دیوار بیتــلری بؤیلب توتون کویه باغله گن. بالارلردن اؤرگمچیک نینگ بوزیلگن تؤرلری اجل إیپیگه اؤخشب آسیلیب تـــــوراردی. تؤستدن،تیپه دن باشیمچه بیرقیمتیم قاره کویه توشیب کیتدی.کویه نی برماقلریم بیلن سئیریلب تشله دیم.سؤنگ کؤرستگچ برماغیم بیلن«هفت یک»نی وراغله دیم، کتاب گینم بؤیه لیب کیتدی. اتــّنگ !- دیدیم إیچیمده.

بواحوالنی کؤریب تورگن آخینیم،کیله سالیب مینی بیرآیاق(جزا)اوستیده تؤخته تدی. کاووشیمدن پَه تــَکلرنی چیقرتیریب، تیشله تیب جزاله دی.اؤینلرده بیرآیاقده توریشنی یخشی اؤرگنگنیمدنمی،هرنی،أیقیلمه دیم.حجره نینگ بیربورچه گیده هیکل دیک قاتدیم و چوقور اؤیگه تالدیم.شوندن باشلب حیاتیمده کتته اؤزگزیش یسه لدی.حیات بؤیی خؤرله نیب کیلگن حیاتیم اؤز معناسین یوقاتدی.إیچیمده توگیــــب قــــــؤئیلگن ارمانلریم سیندی.شخصیتیمدن قالگن پرچه لرنی مُلله امام عداوت اؤغیریگه سالیب ینچپدی.کوکونلرینی توز،قلمپیرگه قاریب تنمده گی یره لراوزره سیپتی.وجودیمده گی بو داغلر بیتمس بؤلیب قالدی.ایندی،بوجراحت هیچ نرسه گه امان بیرمسلیگینی انگله دیم. شو تابده،اؤزیمی توبسیزجرلیککه قؤله یاتگنده ی حس قیله کیتدیم.اوشله ی دیسم قؤلیم هیچ نرسه گه یتمه یدی.تیلیم سؤزگه کیلمه یپتدی.دره نغیلله گن شو

قارانغی بؤشلیغیده،بیر یاوز روح اوستیمده حکمران توریبدی.یوتاقــی بو یاوز روح هر لحظه مینی یوتیب یوباریشی ممکنده ی نظریمده.او چیک سیز،مطلق«کوچ-قدرت» ایگه سی.تسلیم بؤلیش واطاعتکارلیک اونینگ حیات طرزی.عاجزلیکدن اؤزگه نرسه نی تن آلمیدی او.دلیل ومنطقدن اؤلگوده ی قؤرقه دی.اونینگ ائتگنی-ائتگن،دیگنی-دیگن.تیپه مده تورگن یاوز روح،آیاقلرینی باشیمگه قؤئیب،مینی توبسیزلــــــــیک اؤپقانیگه(گرداب)باسماقچی بؤلدی.اوسؤراق بیریش ویوزیگه تیک باقیشــــگه مجال بیرمه دی. آغزینی آچیب یاتگن توبسیز قاره ظلمت مینی تارتیب کیتماقده ایدی.نوره ی- نوره ی ،دیب تورگن حجره ده،قوتیلیب قالردیک نرسه نینگ اؤزی یؤق.ته گی کؤرینمس جرلیککه توشیب کیتدیم.آیاقلریم آستیده تاریخ نینگ چیریب یاتگن،جانسیر

جسدی یاترایدی.آدم لرنینگ قنغسیگن تنه سیدن قورت- قومورسقه لرکؤککه اؤرله یاتگندی. توبسیرقاره جرلیک قتلملریدن اؤتمیش نینگ معناسیزتاووشلری ایشتیلردی. بارسه کیلمس بو زنداندن قاچیب قوتیلیش نینگ علاجی قنچه؟ تیـــــپه مدن سان سناقسیز اؤلیک آدملر،خزان یپراقلریدیک،توکیلیب قویلیب کیله تگندی.یاوز روح قؤلیده کیم قنچه تقدیرلر پرچه له نیب،سینیب توشردی تیپه مگه. مین هم بواؤلیکلراویمگه، توده سیگه،آرتیقچه جسد بؤلیب قؤشیلدیم.

سوال وجواب

ishanch — Sun, 29 Nov 2009 16:35:15 GMT

تورکی خلقلرنینگ هم اؤز تقویمی بؤلگنمی؟

اوشبو سوالنی ویبلاگ خوانلریمیزدن سهراب بیک سؤره گن ایدی.

ایندی شو حقده گی مغلوماتلر بیلن بیر چیکه دن ته نیشیب آله میز

وقت اؤلچاوی- تقویم،کهنه دنیا تمدنی نینگ اینگ یارقین نقطه لریدن بیریدیر.انه شوأیــــل حسابی سؤزسیزانسانیت تامانیدن قیلینگن اینگ کتته اختراعلردن بیری سنه له دی.اوزاق اؤتمیشدن تارتیب بوگون گچه،آدملر آی تقویمی،آی- قویاش تقویمی وقویاش تقویمیدن فایده له نیب کیلگنلر.شونیسی انیق کی،تقویملرتاریخ بؤییچه،هرخیل قوملراؤرته تورلی کؤرینیشده عمل قیلیب کیلگن. وقتنی اؤلچش تیزیمی آره سیده اؤن إیککی حیوان نامی بیلن اته لوچی تقویم علیحده اجره لیب توره دی. خوش،بواختراعنینگ حقیقی ایگه لری گیم؟ او قچاندن باشلب معامله گه کیریتلگن؟

تورلی منبعلرده اؤن إیککی حیوان نامی بیلن باغلیق تقویم ختای،هند،جاچان وباشقه لرخلقلر تامانیدن یره تیلگن دیب قید قیلینه دی.حال بوکی،اؤن إیککی حیوان تقویمی اؤزیمیزنینگ موچل یعنی،بیرنیچه مینگ أیلدن بویان تورکی خلقلرتامانیدن قؤلــله نیب کیله یاتگن معلوم ومشهور أیــــل نمادیر. بوتقویم تورکی خلقلرنیکی،دیگن معلوماتنی بیزمحمودکاشغری نینگ«دیوان الغات الترک»،بیرونی نینگ«آثارالباقیه»( قدیمگی خلقلردن قالگن یادگادلیکلر)،میرزا اولوغبیک نینگ «اولوس اربعه»(تؤرت اولوس تاریخی)وباشقه منبعلرده اوچره تیشمیزممکن. موچل تورکی خلقلرتامانیدن اینگ قدیمگی،إیلک واؤرته عصرلرده إیشله تیلیب کیلگنیگه هیچ شبهه قیلیب بؤلمیدی

موچل اؤزی نیمه ؟

اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیده موچل سؤزیگه قویده گیچه توشونتیریش قیلینه دی:

«شرقی ومرکزی آسیاده کینگ ترقلگن،عادتده 12 أیلنی قمره ب آلوچی وهربیرأیلی بیر حیوان (سیچقان،سیگیر، یؤلبرس، قویان،بلیق، إیلان، آت،میمون، تاووق، إیت، تؤنغیز)»نینگ نامی بیلن اته له دیگن همده أیلباشی،22 مارچدن حسابلنه دیگن أیل حسابی» («اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی») 656- بیت.

بابا میراثیمیزبؤلگن اؤن إیککی حیوان تقویمی- موچل ینگی أیلباشی دیمکدیر.تورکی تقویمده بهارگی تینگ کونلیک أیگیرمه بیرینچی مارچدن(بیرینچی حمل)باشله نه دی.یعنی،ینگی أیل عموم تورکی أیلباشی نوروزدن باشلنه دی.شوترتیبده قالگن اؤن بیرحیوان نامی اؤزترتیبی بیلن کیله یاتگن أیللربؤلیب کیله دی، نامله نه دی.

اؤزبیکستانلیک تدقیقاتچی فــرّخ حسن اؤغلی اؤن إیککی حیوانلی تورکی تقویم حقیده شونده ی یازه دی: «تورکی تقویمی اوچته طبیعی کؤرستگچ: آی- آی نینگ یراطرافیده ایله نیشی،أیل- یرنینگ قویاش اطرافیده ائله نیشی،موچل ایسه مشتری نینگ قویاش اطرافیده ائله نیشیگه اساسلنه دی». (انیتیرنیتده اعلان قیلینگن بیرمقاله ده).

اتاقلی ختای شناس عالم ادورت شه وَنّ اؤز تدقیقاتلریده اؤن إیککی حیونانــــــــــــلی تقویمنی ختایلیکلرتورکیلردن اؤزلشتیرگن،دیگن خلاصه گه کیله دی.شوعالم نینگ اسالب ائتیشیچه،اؤن إیککی حیوانلی تقویم ختای شمالیده گی تورک قبیله لری آره سیده میلاددن اوّلـــگی بیشینچی عصرده پیدا بؤلگن و میلاددن اولگی 2-1ینچی عصرلرده ختایگه یائیلگن.

قدیمگی تورکی بیتیکلرنی اؤرگه نیب چیققن مشهورفرنسوزختای شنــــــــــــــاس عالمی س.ج کیلیشتورنی بیلدیرگن فکرنی تصدیقلب،تورکیلرنینگ وقت بیرلیگی حقیده شونده ی معلومات بیره دی:

«قدیمگی تورک - رون بیتیکلریده اؤن إیککی أیللیک دوری تقویم نه فقطه تیلگه آلینگن بلکی فعال قؤلــله نیلگن، واقعه- حادثه لرنینگ یوزبیرگن آیی،حتا، بعضن کونیگچه تؤلیق یازیلگن. آلتینچی عصرده اؤن إیککی أیللیک حیوانلی تسیکل(حلقه)تورک خاقانلیگی نینگ رسمی دولت تقویمی ایدی. یگانه تقویمی حساب- کتاب قویاش أیلی اؤن إیککینچی آیــــــــــــگه بؤلینردی»، «یادگارلیکلرده أیل إیککی خیل: بیرینچی خلق قهرمانلری یه شه گن أیللربؤئیچه حسابلنگن. إیککینچی خاقانلیک تاریخیده گی برچه واقعه لر فوق العاده انیق یازیب قالدیریلگن.گرچی، تورکلرموچلنی ختایلردن آلگن دسگن قره ش بؤلسه- ده،اولر چین تقویمنی إیشله تمه گنلر».(۱)علملرنینگ فکتلرگه ته یه نیب قید قیلیشلریچه تورکیلر آره سیده اؤن إیککی حیوانلی تقویم بوندن تخمین 3000 أیل آلدین قؤللنه نیلگن. و حتّا، بوندن هم قدیمیراق بؤلیش ممکن.

اورخون ینه سای بیتیکلریده اؤن إیککی حیوان تقویمینی افاده لاوچی متنلراوچره یدی.شهزاده کولتیگین یادنامه سیده جمله دن شونده دیب یازیلگن:

شهزاده کولتیگین

بیتیک نینگ اؤزبیکچه ترجمه سی-«کولتیگین قؤی أیلیده اؤن یتتینچی کونده اؤلدی.تؤققیزینچی آی نینگ اؤن یتتی نچیسیده اعزاسینی اؤتکزدیک. بناسینی،نقشلی بیتیک تاشینی میمون أیلیده،یتینچی آی نینگ أیگیرمه یتتیسیده بوتونلی توگتدیک.کولتیگین قیرق یتتی یاشده وفات ایتتی».(۲)

بیلگه خاقان یادنامه سیده عکس ایتگن بیتیکلرده منه بو گپلرنی اؤقیمیز:بیتیک نینگ اؤزبیکچه ترجمه سی-«آتم خاقان أیــت أیلی اؤنینیچی آی نینگ أیگیرمه آلتی سیده وفات ایتتی. تؤنغیز أیلی بیشینچی آی نینگ أیگیرمه یتتیسیده دفن مراسیمی قیلدیریلدی».(۳)

یؤقاریده گی متنلرگه اهمیت قره تگن بؤلسنگیز،

* أیل-قؤی،میمون،تؤنغیزأیللری،

* آی- تؤقیزینچی،یتینچی،اؤنینیچی ،أیگیررمه یتتینیچی آی،

* کون: اؤن یتتی،أیگیرمه آلتینیچیی کبی قیلیب بازیگن، قؤلــله نیلگن.اؤن إیککی حیونلی قدیمگی تورکی تقویمده أیل حیوان نامی، آی وکون ایسه، ترتیب سانده کؤرسه تیلگن. یعنی تورکیلرده آی وکونلر نینگ انیق آتی بؤلمه گن. سانلر بؤلسه، آلتی أیگیرمه گه(اؤن آلتی)،تؤرت اؤتتیزگه)(۲۴)،بیش قیرققه(۳۵) کبی بیریلگن.

تورکیلرده تاریخ باشی تقویمی هم بؤلگنمی؟

اوّلا، تاریخی باشی تقویمیگه ایضاح بیرسک. بیرارواقعه اساس قیلیب آلینگن سنه گه تاریخ باشی تقویمی دئیله دی.عسی مسیح نینگ توغیلگن کونی،اسلام پیغمبری محمّد نینگ مکّه دن مدینه کؤچگنی،یاکی بیرارجهانگیرنینگ تخت تیپه سیگه اؤلتیرگنی کبی سنه لر تاریخ باشی تقویمی حسابلنه دی. منبعلرده بوحقده انیــــق- تیـــــنیق معلومات بیریلمه گن.شونگه قره می،ائریم عالملرتورکی خلقلرده تاریخ باشی تقویمی بؤلگن دیب قره شه دی. اولر تورک خاقانلیگی اؤرنه تیلگن(571)میلادی سنه نی تاریخ باشی تقویمی حسابله یدیلر.دیمک،شرطلی روشده تورکی خلقلرنینگ تاریخ باشی تقویمی 1438(2009م/1388هجری)أیلگه یتیب کیلگنی معلوم بؤله دی.

بویوک قاموسی عالم ابوریحان البیرونی اثری نینگ اوچ جاییده تورکی تقویمنی شونده ی ایسلب اؤته دی:

«هند،ختای،تــــــورک،تبیت،حزر،حبش وزنگی کبی باشقه مللتلرنینگ آیلریگه کیلسک،گرچه اولردن بعضی سی نینگ ناملری بیزگه انیق بؤلمسه-ده،تا اولرنینگ برچه سینی بیلیش وقتی کیلگونچه بیان ایتیشدن تؤخته دیک» (103- بیت).

تورک جدولی« بولر(تورکی خلقلر تقویمی) مقدارلری،معنالری وکیفیتلریدن واقف بؤلمه دیم. ۱.اولوغ آی،2.کیچیگ آی،3. بیرینچی آی4.إیکینچی آی،5.اوچینچی آی،6 تؤرتینچی آی،7.بیشینچی آی8.آلتینچی آی،9.یتینچی آی، 10.سککیزینچی آی،11.تؤقیزینچی آی، 12.اؤن ینچی آی»(104-بیت). یرونی ینه شواثریده تورکی تقویم حقیده گپیریب،اؤن إیککی حیوان نامی بیلن اته لــــــوچی اؤن إیککی أیللیک موچل حسابی نینگ نامینی هم کیلتیره دی:

۱.سیچقان أیلی.2اود(هوکوز) أیلی3. برس(یؤلبرس)4.تاوشقان 5. لـــوی(بلیق)6.أیلان 7.یونت(آت)8.قؤی 9. پیچین(میمون)10.تاووق 11. إیــت 12. تؤنغوز(104- بیت)(۴)

اتاقلی تورکی شناس عالم محمود کاشغری اؤن إیککی حیوانلی تورکی تقویم حقیده بتفصیل معلومات بیرگن.کاشغری اؤز اثریده شونده ی دیب یازه دی:

«تورکلر اؤن أیککی خیل حیوان اسمینی اؤن إیککی أیلگه قؤیگنلر.توغیلیشی،جنگ تاریخلری وباشقه لرنی انه شو أیللرائله نیشیدن حسابله یدیلر.بونینگ کیلیب چیقیشی شونده ی: تورک خاقانلیگیدن بیری اؤزیدن بیر نیچه أیل آلدین اؤتگن اوروشنی اؤرگنماقچی بؤلگن،شونده اواؤلیب اؤتگن اوروشنی انیقلشده ینگلیشگن.بومساله یوزه سیدن(خاقان)قومی بیلن کینگه شه دی وائته دی: «بیزبوتاریخنی (انیقله شده) قنچه لیک ینگلیشگن بؤلسک،بیزدن کیئین هم شونده ی ینگلیشه دیلر. شونده ی بؤلگچ،بیزایندی اؤن إیککی أیلگه(نام )قؤیئیشیمیزکیره ک،تاکی بیزدن کیئین أیل حسابی شوأیللرنینگ ائله نیشیگه قره ب آلینسین، وبو نرسه ابدی یادگارلیک بؤلیب قالسین. اولر«ائتگودیک بؤلسین».-دیئیدی.

خاقان آوگه چیقه دی. وآدملرگه وحشی حیوانلرنی إیله دراسی تامان قوویشنی یویره دی،بوجوده کتته سوو.آدملرآوقیلیب حیوانلرنی سوو تامان هیدی باشله یدیلر.شونده اؤن إیککی حیوان سوودن اؤته دی.اؤن إیککی أیلنی اؤن إیککی حیوان اسمی بیلن اته یدیلر.

اینگ آلدین اؤتگن حیوان اسمی بؤله دی.شو نینگ اوچون أیل باشی اونینگ نامی بیلن اته له دی. شو سؤزگه أیل قؤشیب،سیچقان أیلی دیب اته دیلر. اوندن کیئین اؤتگنلری قؤیده گی ترتیبده بؤلدی:

- سیچقان

- اود(سیگیر/هوکیز)،

- برس(یؤلبرس)،

- تاووق،

- تاووشقان،

- نک(تمساح،بلیق)،

ـ إیلان،

- یونت(آت)،

- قؤی،

- بیجین(میمون)

- إیت

- تؤنغیز.(۶)

قدیمگی توکیلرده آیلرنینگ نامی هم انه شو حیوانلر نامی بیلن کیلتیریلگن وشو ترتیبده اته لگن.

تؤنغیزگه یتگندن کیئین ینه سیچقان أیلیدن باشله نه دی...تورکلر بو أیللر نینگ هر قیسیده بیرار حکمت بار،دیب حسابله شه دیلر.تخمینله یدیلر.مثلـــــن،اولرچه سیگیرإیلی بؤلسه،اوروش کؤپ بؤله دی،چــــــــونکی،بیر-بیری بیلن سوزیشه دیلرحیوان.تاووق أیلی بؤلسه،آزیق-آوقت کؤپه یه دی،لیکین آدملرگه تـــشویش آرته دی.چونکی، تاووق نینگ آوقاتی دان بؤلوب،اونی تاپیب یئیش اوچون نرسه لرنی تیتیب یوره دی.تمساح(بلیق)أیلی کیرسه،یاغینگرچیلیک وحاصل کؤپ بؤله دی،چونکی، او سووده یه شه یدی.تؤنغیز أیلی کیرسه ،قار وفتنه کؤپ بؤله دی شونگه اؤخشش هرأیلگه بیرار تخمین یوریته دیلر."دیوان الغات الترک".

قدیمگی تورکی خلقلرده هفته کونلری قؤییده گیچه اائتیلگن:

شنـــــــبه - بیرینچی کون،

یــکشــنبه - إیکینچی کون،

دوشــنـبه - اوچینچی کون،

سه شنبه - تؤرتینچی کون،

چهارشنبه - بیشینچی کون،

پنجشنبه - آلتینچی کون،

جمــــعه - یتینچی کون.

...

أیگیرمه تؤققیزینچی کون

و اؤتیزینچی کون .(بیرآی)

قویده گی جدولده ۱۲۰ أیل أیچیده موچل أیللری نینگ ایله نیب کیلیشی کؤسه تیگن.

سیچقان	سیگیر	یؤلبرس	قویان	بلیق	إیلان	آت	قؤی	میمون	تاووق	إیت	تؤنغیز
1900	1901	1902	1903	1904	1905	1906	1907	1908	1909	1910	1911
1912	1913	1914	1915	1916	1917	1918	1919	1920	1921	1922	1923
1924	1925	1926	1927	1928	1929	1930	1931	1932	1933	1934	1935
1936	1937	1938	1939	1940	1941	1942	1943	1944	1945	1946	1947
1948	1949	1950	1951	2024	1953	1954	1955	1956	1957	1958	1959
1960	1961	1962	1963	1964	2025	1966	2027	1968	1969	1970	1971
1972	1973	1974	1975	1976	1977	1978	1979	1980	1981	1982	1983
1984	1985	1986	1987	1988	1989	1990	1991	1992	1993	1994	1995
1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007
2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019
2020	2021	2022	2023	2024	2025	2026	2027	2028	2029	2030	2031

منبعلر:

۱. فرخ حسن اؤغلی مقاله سی.

۲.اؤشه مقاله.

۳.اینتیرنیتده گی شو موصوعگه عاید مقاله لر.

۴.حریت گزیته سی.

۵.ziyouz.com

۶.."دیوان الغات الترک".۱-جلد.

شعر- توش

ishanch — Fri, 27 Nov 2009 00:20:15 GMT

بیزاوتـــه توشلر

مین هنوز

تون بیلن سؤزلشماقده من.

بیر تون کی،

یولدوزلری اؤچگن،

آیی اؤغیرلنگن،

یوزلری - سینگن تقدیرده ی!

او شونده ین بیر اوزون تونکی،

یالـــقیندن قمه شگن کؤزلری!

قویاشدن قوویلگن ساووق قبردیک.

بو شونده بیر تونکی،

تانگ شرپه سیگه یوزینی توتمس.

وقـتــنی بؤغینیدن کیسیب تشله گن.

یوز أیللیکلرنی یوهادیک یوتگن.

او شونده ین بیرقه لین تونکی،

تامیلریده ایاوسیز موزله تیب قؤگن اوئغاقلیکنی.

اوتاباره قاره یب،

قویوقلشماقده،

شونده ی بیر تونکی،

ایلکگه آغیرلیک ساله دی هیأت!

باشلریمیز اوزره

یتک یایماقده او...

انتالوژی (24)

ishanch — Tue, 17 Nov 2009 22:13:15 GMT

انتالوژی

۲۴

اینگ قدیمگی دوردن باشلب...

سیفی سرایی

ذوالسانین شاعرو ترجمان. سیفی(قیلیچ) ادیب نینگ اسمی،سرایی اونینگ تخلّسیدیر.سیفی سرایی میلادی1321 -أیلی حاضرگی اؤزبیکستان نیـــــــنگ خوارزم ولایتــــیگه قره شلی قمیــــشلی قیشلاغیده،هنرمند، قورال یه ساوچی بیرعایله ده دنیاگه کیلگن. مغوللر اؤرته آسیانی باســــیب آلگنده ،یورتینی ترک قیلب غربتگه یوزتوته دی .اروسیــتده جایلشگن آلتین اؤرده پایتختی سرای شهریگه باریب قؤنیم تاپه دی.کیئین بویردن ایرانگه،سؤنگ تورکیه جؤنب کیته دی واویــــــردن مملوکلر حکمرانلیک قیله یاتگن مصراولکه سیگه مهاجرت قیله دی. شاعر نینگ بوتون عمری غربت و دربدرلیکده کیچه دی. سیفی سرایی اؤزبیک ممتازادبیّاتی تاریخیده غزلچیلیکنی باشلب بیرگن،ایپیک داستانچیلیکنی رواجلنتیرگن ادیبلردن حسابلنه دی.شاعردن اؤندن آرتیق غزل، قصــــیده،مثنــوی،رباعی،«سهیل وگلدورسون» داستانی همده «گلستان بالترکی»(1391)اثرینی اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیله دی.اثری بیزگچه یتـــیب کیلگن. بولردن تشقری ادیب«حکیم سند باد» ،«یتتی وزیر» یاکی «سندبادنامه»نی فارس تیلیدن آنه تیلیگه ترجمه قیلگن. بیراق،بواثربوگونگچه سقله نیب قالمه گن.سیفی سرایی نینگ شعرلری وطنپرورلیک، دؤستلیک، ایزگولیک،یخشیلیک کبی اجتماعی،اخلاقی موضوع ومساله لرنی اؤز إیچیگه له دی.شاعرســــــیفی سرایی سعدیی شیرازی نینگ «گلستان»اثرینی اؤزبیک تیلیگه ایجادی اؤگیریب،اونی«گلستان بالترکی»- دیه نامله یدی . یعنی،سعدی اثرینی مضمونن،اؤزلشتیریب،اونی اؤزعصری نینگ مهم مسله لری بیلن بائتـــــــگن.شاعر سرایی بواثرینی مصرحاکمی بت خس(یازیلیشی؟) بیککه بغشله یدی.ایرکین ترجمه ده ادیب اثرگه ینگی حکایت وقطعه لرنی آلیب کیره دی وماهرترجمان صفتیده کلاسیک ادبیّات تاریخیده اؤزیگه مناسب اؤرین ایگلله گن.سیفی سرایی 1394-أیلی ،«سهیل وگلدورسون ایپیک داستانینی یازیب قالدیره دی. بواثرخلق داستانچیلیگی روحیده یازیلگن بؤلیب،اونده اؤز دوری نینگ واقعه لری،جمله دن امیر تیمورنینگ خوارزمگه یوریشی هم تیلگه آلینه دی. هزج مسدس مقصور وزنیده یازیلگن بواثرإیخچمگینه بؤلیب،82 بیـــتدن تشکیل تاپگندیر.

«گلستان بالترکی» اثری نینگ إیچکی قولیشی:

کتاب سککیز بابدن تشکیل تاپگن.1- باب«سلطانلرحقیده گی حکایتلر»،2- باب«فقیرلراخلاقی حقیده حکایتلر»،3-باب«قناعت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»4-باب«سکوت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»5- باب«عشقده گی أیگیتلیک حقیده گی صفتلر حکایتلر»،6-باب «قریلیکده گی ضعیفلیک حقیده گی حکایتلر»7- باب«تربیه نینگ حقیده گی حکایتلر»و 8 -باب «صحبت آدابلری حقیده»دیر.

شاعرنینگ ائریم شعرلری مثنوی ژنریده بیتیلگن بؤلیب،اونده تیرن مضمونلی فکرلر جایلشتیریلگن :

جهان شاعرلری ای گلـــــشن باغ،

کیمی بلبل دورسؤزده،کیــــمی زاغ.

اولرنینگ اوش بیری سیفی سرایی،

جهان عارفلری نینگ خــــاک راهی.

انی سین جمله شاعر کمتری بیل،

قمریوزگه همیشه مشـــــتری بیل.

سیفی سرایی مثنویلریدن بیریده «وصف الحال»(اؤزی حقیده) شونده ی دیب یازه دی :

قمیشلی یورت مینینگ توغان ا یلیمدی،

بیلینگ،غربتگه کیلورغان بـــیلیمدی.

کیلیب بؤلدوم سرایده شعر فـــــــدایی،

سرای نینگ شاعری ایل نینگ گدایی.

باشقه بیر شعریده اددیب ینه غربتدن سؤز آچیب شونده ی دیدی :

اؤسیب تورغانیم اوزره نیزه لر،مین ایویمدین ائریدیم،

وطندین بی نشان اؤلدوم-ده،اؤزگه یورتگه ایورودوم.

نیچون مینگه فلک جور ائله دی،قنده ی گناهیم بار،

الهی،ائله کم جورینگ مین ایلگه صادق اول ایردیم.

سرایی نینگ اثرلری ایسکی اؤزبیک تورکی تیلینی اؤرگنیشده مهم منبع بؤلیب خذمت قیله دی. استعدادلی شاعر سیفی سرایی 1396-أیلی مصرنینگ اسکندریه شهریده عالمدن کؤز یومه دی.

منبعلر:

۱.اؤزبیکستان مللی انسکلوچیدیه سی،۷-جلد،

۲.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی،بیش جلدلیک،

۳.اؤزبیک ادبیّاتی فرهنگی،

۴ . www.Ziyo.uz

ینگیلیکلر

ishanch — Sat, 14 Nov 2009 16:12:15 GMT

ینگیلیکلر

محترم ویبلاگخوانلر

اوشبو 2009- أیل دوامیده اؤزبیک ممتازادبیّاتیگه دایربیرقطاراثرلرنینگ ایلکترون نسخه سینی تیارلشنی ریجه لشتیرگن ایدیک. قوییده سیز ته نیشه یاتگن کتابلراؤزبیکستانده تورلی أیللر دوامیده نشرایتیلگن معتبرمنبعلرگه اساسله نیب،کریل یازوویدن عرب- فارس الفباسیگه تبدیل قیلیندی.فارس-عرب یازوویگه آغدیریلگن متنلرعلاجی باریچه اؤزدوری نینگ تلفظ یگه ماس روشده بیریلدی.شونینگدیک،امانتدارلیک قیلیب،معناللریگه زیان یتکزمسللیکه اعتبارقره تیلدی. اولوغ نوایی اثرلری اتاقلی متن شناس پارسا شمسیف نینگ تنقیدی تیکسدن فایده له نیلدی. اثرلرقولیراق اؤقیلیشی اوچون جاری یازوودن استفاده قیلیندی.آلدینگی نشرلرده یوز بیرگن ائریم خطا وکمچیلیکلرهم برطرف ایتلیدی.

مقصدیمیز،بیریریم مینگ أیل دوامیده یره تیلگن برچه اؤزبیک تورکی ادبی ومعنوی یادگارلیکلر یمیزنینگ عرب-فارس یازووده گی ایلکترون(انتیرنیت)نسخه سینی یره تیش و اونی کینگ عامه اختیاریگه قؤیئیشدیر.امکانیت توغلیشی بیلن اولرنی بیرار ویب سایت یاکی حاضرگی ویبلاگیمزگه جایلتیریش نیتیده میز.

بولردن تشقری ترجمه أیشلری بیلن هم شغلله نیب، فارس- دری تیلیده گی ائریم شاه اثرلرنی اؤزبیک تیلیگه اؤگیرماقده میز.

تیارلنگن کتابلر رویخطی بیلن ته نیشینگ:

اینگ قدیمی ادبی- تاریخی اثر:

1.اؤغوزنامه

علیشیرنوایی خمسه سی

1.حیرت الابرار،

2.فرهاد وشیرین،

3.لیلی ومجنون،

4.سبعه ی سیّار،

5.سداسکندری.

نوایی نینگ تصوفی - فلسفی اثری:

1.لسان الطیر

علیشیرنواییگچه بؤلگن اؤزبیک دنیاوی ادبیّاتیگه عاید اثرلر:

1. محبّتنامه(خوارزمی)،

2.لطافتنامه (خجندی)،

3.دهنامه (امیری)،

4.تعشّقنامه(سید احمد)،

5.حقیقنتامه(سعید قاسمی)،

6.صداقتنامه(سعید قاسمی)،

فارس- دری تیلیدن اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیلینه یاتگن(توگش آلدیده)اثرلر:

1.سهراب سپهری(آلتی شعری دفتر)،

2. بایقوش رمانی(بوف کور.صادق هدایت)،

3.سورمه وخون کیچیک رمان(قادر مرادی)،

4.کیمانینگ کؤزلری کیچیک رمان(قادر مرادی).