اؤزبیک تیلینی تازه لش پیتی یتدی

تیلینی تازه لش دیگنی،تیلیمیزدن برچه اؤزلشگن سؤزلرنی بیره تؤله سیگه چیقریب تشلش دیگنی ایمس البتته.اگرتیلگه شو تامانلمه یانده شیلسه جدّی خطاگه یؤل قؤییلگن بؤله دی. بـــــــــیزإیسته یمیزمی،إیسته میمیزمی ائنیقسه،بوگونگی آچیق علاقه لر دوریده تیللربیر- بیریدن تاثــیرلنه دی. تورلی یؤللربیلن سؤزلرتیللرگه کیریب کیله ویره دی.عینن،انه شوپیتلرده تیلنی سقلب قالیش،محافـــــظت قیلیش واونی یات عنصرلردن تازه لش ضرورتی یوزه گه چیقه دی. بوضرورت دولت مقیاسیده قانونگه ائلنتیریله دی.افغانستانده بوچانس افسوسکی،رسمی تیللرگه گینه نصیب ایتیلگن.إیککینچی درجه لی(اوچینچی رسمی تیللر؟)تیللربؤلسه،هم مملکت همده مملکتدن تشـــقریده گی تیللرنینگ هجومی آستیده زوالگه یوز توته ویریشیگه،حکومت وقانون تماشاچی بؤلیب قاله ویره دی. افغانستانده یه شب کیله یاتگن اؤزبیکلرتیلی هلاکت یاقه سیگه کیلیب قالگنینی ائتمه سک هم بؤله دی.ایندی بوتیلنی حمایه قیلیش إیشلری فقط،اؤزبیک جانکویر ضیالیلری،شاعر،تیلشناس علملری زمه سیگه یوکلنه دی. بوقتلم نینگ اؤزی هلی تؤله قانلی شکللنمه گنی نهایتده انچینرلیدیر.شونی إیشانتیریب ائته من کی،اؤزبیکستان نینگ بوساحه ده گی علمی،مدنی ومعنوی یاردمیسیز اؤزبیک تیلیمیزنینگ کاسه سی آقرمیدی. بویاردم نینگ کؤرینیشلری حقیده آلدینگی مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگن ایدیم.افغانستانده اؤزبیک تیلی وادبیاتینی بیرقدرتوشونه یاتگن کیـــــشلرده بومساله ده میل یؤقلیگی کیشینی تشویشگه ساله دی. بیزنینگ مللتیمیزمینگلب تیلشناس وادبیّاتشناس متخصصگه ایگه بؤلسه هنوزکم. بیرآونینگ جاینی بیرآوآلمیدی.اینگ مهمی تیل وادبیّات انحصاربؤلیب قالمه سین. بوندن یتتی إیلل آلدین مثال اوچون أیگیرمه اؤقوچی اؤزبیکستانگه اؤقیشگه یوباریلگنده ایدی،اینگ کمیده شونچه بیلیملی ضیالیلرگه ایگه بؤلگن بؤلورایدیک. یاکی،اؤزبیکستاندن اؤن کیشی تیلشناس وادبیّاتشناس عالم پول-مبلغ عوضیگه چقیریلگنده ایدی،وضعیت توبدن اؤزگرگن بؤلردی. کیلینگ میلی،اؤزبیک خلقی نینگ تقدیری بیزچؤلاق قلملرگه قالگن ایکن،تیلیمیزوادبیّاتیمیزنینگ یوکسلیشگه کؤپراق قیغوریلــــیک.

تیلیگه ایندیلیکده،قوروق« رابطه وعلاقه قوراللی»-دیب قره شلرایسکیریب قالدی.تیل کتته،کیچک مللتگه تیگیشلی بؤلیشدن قطع نظر بوتون دنیا معنویتی نینگ اجره لمس بیرقسمیدیر. بونده ی بایلیکدن اجره لیش بشریت اوچون کتته یؤقاتیش وهلاکتن باشقه نرسه ایمس.

عالملرنینگ حساب- کتاب قیلیشلریچه بوگونگی کونده یر یوزیده 6-7 مینگ تیل  وشیوه باربؤلیب،شو یوز أیللیک نینگ سؤنگگیگه باریب، انه شو تیللردن 95% توگیب بیترایکن.قالگن 50 ته تیلدن هم اکثریسینی انه شونده ی شوم تقدیر کوتماقده ایکن.بو وضعیتده یرده گی خلقلرنینگ تقدیری شدت بیلن رواجله نیب باره یاتگن سناقلی تیللراختیاریده قاله دی.شونینگ اوچون هم جهان نینگ إیلغار عالم ،دانشمند وسیاست دانلری بو بحرانگه قرشی چیقماقده لر.

سؤزیمیز نی اؤزبیک تیلینی یات عنصرلردن تازه لش موضوعسیگه بورسم.منه بومثالگه دقت قیلینگ. حاضرگی اؤزبیکستان اؤزبیک ادبی تیلی نینگ 60-65 % ینی باشقه تیللردن آلینگن سؤزلرتشکیل بیره دی. بورقم نینگ اؤزی کیشینی لرزگه ساله دی. افغانستانده ایسه وضعیت بوندن بیش بدتر. بویورتده سوادسیز اؤزبیکلرنی استثنا قیلگنده،افغانستانلیک اؤزبیکلر(کؤپراق ضیالیلر)اؤزبیک تیلیده ایمس،بلکی،قوره مه بیرتیلده(هلی آت قؤیلمه کگن تیل) گپله شه دیلر. افغانستانده گی اؤزبیک تیلینینگ باشیگه آغیر یوک بؤلیب توشگن نرسه-عرب وفارس تیلیدیر.

یقینده عرب تلویزیون کاناللریدن بیری دقتیمینی اؤزیگه  تارتدی. یریم ساعت لیک کؤرستیوده قؤلـله نیلگن سؤزلری نینگ تخمین، 95% مین اوچون ته نیش توشونرلی بؤلدی.شونچه سؤزنی بیلیش اؤزی بؤله دیمی؟ دیب اؤیلرسیز.یؤق،مین عرب تیلیده تؤله یازمه وآغزه کی نطقه گه ایگه ایمسمن. بوسؤزلرنی مین فارس، تورکی منبعلرده اؤقیب اوچره تگنمن. آته بابلریمیز مسلمان بؤلگنلری اوچون«ثوابی کؤپراق بؤله دی»- دیه دوچ کیلگن سؤزلرنی إیشله ته ویرگن.علیشیر نوایی تورکی تیلنی(ایسکی اؤزبیک تیلی) فارسیدن اوستون قؤییشگه قتتیق تیریشه دی. بویوک شاعر«دانا حَکم عدالت یوزیدین کؤزسالسه وبورونغی فارسی و سونگغی تورکی لطایفلرو دقایقلردین بهره آلسه،حکم سورار زمانیده هر قیسی نینگ مرتبه سین تعیین قیلوراوانده امیدیم اولدوروخیالیمغه انداق کیلورکیم،سؤزیم مرتبه سی اوجیدین قویی إینمِگی،وبو ترتیبیم کوکبه سی اعلی درجه دین اؤزگه یرنی  بیگنمه گی»- دیب یازه دی. بیرآق،علیشیرنوایی عرب تیلی واونینگ تورکی تیللرگه چیکسیزو ضررلی تاثری حقیده سکوت اختیار قیله دی(؟). شاعر فارسی سؤزلرنی قؤلــله شده احتیاط کارلیک بیلن یاندشه دی،عربچه سؤزلرنی بی ملال إیشلته ویره دی. نوایی بونده ی یؤل توتیشی نینگ اؤزیگه خاص سببلری بارالتته. توشونسه بؤله دی.

عمومن،عرب تیلی نینگ منفی تاثیری نواییدن انچه آلدین هم فارسی وتورکی شعریتده اؤزینی چقور نمایان قیلیب اولگورگن. إیش شو درجه گه باریب یتگنکی، قطار سلبی معنا ته شیوچی عربچه سؤزلرتیلیمیزدن مستحکم اؤزین آلگن.ایندی انه شوسؤزلردن ائریملرینی کیتیره من:

- نکاح سؤزی نینگ اصل معناسی ادبسیزلیک و ویت نرسه نی بیلدیره دی 

 (اولرنی کیلتیریشدن قلم عاجز).

- غذا سؤزی نینگ هم توب معناسی «تویه نینگ سیدیگی» معناسین افاده قیله دی.

 باقیر(پاده)،کلبی(کوچیک- إیت) کبی سؤزلرإیشله ته ویریشنی قنده ی توشینسه بؤله دی؟

بونده ی سؤزلرآزایمس. بولرعرب تیلینی مقدّسلشتیریش آرقه سید کیلیب چیققن.تیلیمیزدن ائریم عربچه سؤزلرنی چیقریب تشلب اونینگ اؤرنیگه اؤز سؤزیمزنی  قؤلـلش اینگ تؤغری إیش بؤله دی دیب اؤیلیمن. تورکوم مقاله لرده انه شونده ی سؤزلر نینگ اؤزبیکچه معادلینی بیریب باریشگه حرکت قیله میز.چونکی،تیلیمیزده شونده ی سؤزلربار.عرب تیلیده گی اساسی قانون بیریمکه سی نینگ بوگونگی معناسی اجتماعی کیلیشواساسیده قبول قیلینگندیر.اصلیده بو سؤزلر نینگ تاریخی معنالری باشقچه بؤلگن.تیل سیز وبیزگه اجتماعی کیلیشو مساله سیده تام ایرکینلیک بیریب قؤیگن. بیز اوندن عاقلانه فایده له نیشیمیز کیره ک.

بیزنینگچه بو سؤزنینگ بیرنیچیته اؤزبیکچه مقابلی بار:

1.تؤره- قاعده، قانون،انتظام، عادت.

  غم غذاسی آره سینـــــده قنی تورکانه ایاغ،

   تؤره آیینی بیله تامــسه تؤقوز،آقسه اؤتوز.

                                     «خزاین المعانی» 235 بیت.

2.توزوک - قانون –قاعده لر تؤپلمی، نظام . «اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»

3. یسا -چینگیزخان دوریده قبول قیلینگن قانون- قاعده لر«تاریخ اتمه لری نینگ قیسقه         

  چه ایضاحلی لغتی»

4-باش یسا – اساسی قانون.

5.آنه یسا - اساسی قانون.

6. یؤروق - قانون-قاعده.

7. باش توزوک –اساسی قانون.

8. آنه توزوک - اساسی قانون.

کؤره یپسیزمی؟ اؤزبیک تیلیده بیته اساسی قانونگه تینگ  کمیده،سککیزته سؤزوبیریمه موجود. سیزنینگچه بولردن قیسی بیرینی تنله نیشی کیره ک دیب اؤیله یسز؟ ونیمه اوچون؟ سیز تیلیمیزده اساسی قانونگه تینگ ینه قنده ی سؤز وشونچه لر باردی، دیب اؤیلسیز؟ فکرلرینگیزنی کوتیب قاله من.فکربیلدیرینگ.تنلنگن شکلنی بیرگه لیکده قؤلــله شگه یاپیشه میز.