ذ.إیشانچ

علیشیر نوایی

 نوایــی نامه

حیــات سیناولریــــدن اؤتــــــگــن شـــعریت

اولوغ متفککرشاعرعلیشیرنوایی نینگ حیاتی وایجادی سؤنگگی یریم عصرمابـیـنیده اؤزبیک وجهان نوایی شناسلری تامانیدن اطرفلیچه اؤرگنیب کیلیندی وکیلینماقده. نوایــینی اؤرگنیشگه بغشلنگن علمی تدقیقاتلرده کؤپراق تاریخی،قیاسی،منبعشناسلیک ومتنشناسلیک نقطه ی نظریدن یانده شیلدی.تؤغری،اینگ کیره گلیگی هم انه شولرایدی.اؤزبیک نوایی شناسلری ینه ده آلدینراق باریب،علیشیرنوایی شعریتـینی عادی خلققه یقینلشتیریش بؤییچه هم ایزگوإیشلرنی،جمله دن،«خمسه» داستانلرینینگ نثری بیانینی یره تدیلر.

کؤتریلگن مهم قدملردن ینه بیری اولوغ شاعرنینگ چقورمعنالی غزللرینی(آزبؤلسه- ده) تحلیل قیلیشگه کیریشیلدی.شولرگه قره می،نوایی همان آچیلمه گن قؤریقلیگیچه توریبدی.خلــّــص، اؤزبیکستانده نواینی إیزچیل اؤرگنیش عادت توسینی آلــگن.اؤزبیکستانده علیشیرنوایـــیگه دولت مقیاسیده قره له دی.

نوایی مکتبی نینگ کیچیک شاگردی ودوامی اؤقوچیسی صفــــتیده کمینه نینگ کؤنگیـــــلده هم  گاه - گاه بوحقده فکرائتیش حسّی توغیله دی.نوایــیــدن اؤرگنگنیم وتاپگنلریمنی سیزعزیزلربیلن  بهم کؤرگیم کیــــــــلــــــــه دی.

هه!نوایی میراثی بیتمس،توگنمس خزینه،دیب بی چیزائتمه گنلر.شومعناده،اونی اؤقیش،اؤرگنیش وتدقیق قیلیش إیشلری هم زمانلرچمبره سگه سیغمیدی.بواولکن بایلیک هیچ قچان اداغ تاپه یاتگن نرسه ایمس.حقیقـــتده، بویوک نوایی شرق شعریتی نینگ برچه ژنرلریده؛عروض نینگ همّه ترماقلریده وبدیعی صنعت(لفظی ومعنوی)نینگ بارتورلریده قلم تیبرتگن ادیبدیر. شاعربولرنی شکل بازلیک اوچون گینه ایمس،بلکی،اولرنی معناگه بؤی سوندیره آلگن.شومعناده علیشیرنوایی نینگ نظم یؤلیده بیتگن بوتون میراثینی شعر شناسلیک نقطه ی نظریدن تحلیل قیلشگه احتیاج باردیب اؤیله یمسز.شاعرنینگ إینجه(نازک)معنالی سؤزوتفککری شو تاماندن اؤرگنیلسه گینه مقصدگه ایریشگن بؤله میز.بوإیشیمیز،درواقع،نوایی بیلن اؤقوچیلراؤرته سیده گی مسافه نی انچه قیسقرتیشگه هم کمکلشگن بـــــــؤلـــــه دی.

نوایی شعریتی نینگ معنا قتلملری نهایتده کینگ ورنگ – برنگدیر.انسانلرآره سیده گی تورلی مناسبتلر(معرفی،تربیه وی،اؤگیت،اخلاقی قره شلر)انه شومعنا قتلملریدن جای آلگن مساله مهم لردیر.بولرنی اولوغ شاعر قوروق بیان بیلن ایمس،بلکی،مقام ومرامیگه یتکزیب کویله گنی کیشینی حیرتگه قالدیره دی.«خمسه»ترکیبیده گی«حیرت الابرار»(«یخشیلرحیرتی»)داستانی نینگ اؤن اوچینچی مقالتیده نوایی«تؤغریلیک وایگریلیک» بابیده مفصّل بحث آچه دی. اونده«وجود اویی بو توز(تؤغری)ستون بیله برپای» وایگریلیک قنچه فایده کیلتیرسه هم زوالگه محکوم،دیدی شاعر.نوایی قره شیچه،تؤغریلیک بو-عادیگینه یالغان ائتمسلیک ایمس،بلکی،حیاتنی تؤغری تشکیل قیلیش و تؤغری یششدیر.«توزلیک وایگریلیک» توشونچه لرینی بدیعی افاده قیلرکن ادیب،بویوک صاحبقران امیر تیموردولتی نینگ شعاری بؤلگن«راستی- رُستی»

(«تؤغریلیککه زوال یؤق»)شعارینی اساس قیلیب آله دی.

  طرفه بو کیم خطـتــّین روزگـــــــار،

  «راستی- یو رستی» ایـــــت آشکار.

انه شوشعارنی اؤزیگه یؤلچی یولدورز قیلیب آلگن صاحبقران امیر تیمور،اؤزسلطنتی اوستونلرینی مستحکملب آله دی وشو طفیلی اونگه ایل اطاعتده بؤله دی :

  توزلوک اؤلوب آخر انگه دستگیر،

  توزلوک إیله خلق انگه فرمـان پذیر. 

نوایی سؤزلری،شعریت نینگ إینجه إیپلریده یوکسک مهارت بیلن تیزیلگنــــدیر. بوشعریت بیر بوتونلیکنی حاصل قیلیوچی معنوی قصرگه مینگزه یدی.اوشبو سؤزقصریگه دخل وتصرّف قیلیشگه یؤل یؤق.چونکی،بومعنوی قؤرغانینگ تیگره سی بغایت مستحکم حمایه لنگن.نوایی تؤغرلیکنی عالی قدریت(ارزش)وایگریلیکنی«باطل»،دیب بیله دی. 

  ایگری- یو،تـــوزوصفی محقــق ایرور،

  باطل ایرورایگری- یو،تـــوزحـــقدورور.

گپ شونده ی کی،نوایی یشه گن جمعیت ودورایگریلیکدن کؤپ جفالرتارگن،اوندن کیلگن کسارتگه ایل- یورت بی حساب تاوانلرتؤله شگن:

  رنجـــــغه سالـغــــان بو خسارت انــــــی،

  ائله مــس آزاد کـــــــــــــــــــــتفارت انی. 

علیشیرنوایی جمعیتده گی عللتلرنی سؤز واسطه سیده برطرف قیلیشگه إینتیله دی.علیشیرنوایی «راستی- رُستی»( بوعباره نی اؤزبیکستانده«کوچ عدالتده دیر»دیب ترجمعه قیلگنلر)شعارینی حسین بایقرا دولتی نینگ هم اوستونی بؤلیشینی کؤپ آرزو قیلگن.بیراق،اؤشه پیتده هم ایگریلیک هردایم اؤزإیشینی قیلیب کیلگن:

  هرکیشی یالغاننی دیسه لیک کم،

  بؤلغی ایدی کاش بو دورانده هم. 

مهمی شونده کی،نوایی انه شواخلاقی معمّالرنی عقل ترازوسیگه سالیب،اونی شعری منطق وحیاتی دلیللر بیلن بدیعی افاده لیدی. بونده اولوغ شاعر معنوی صنعت نینگ «ارسال مثل»  (حیاتی دلیل کیلتیریش)توریدن کینگ استفاده قیـــله دی :

  مونــــچه که چــــیرمَش إیله دستاردور،

  باش اوزه چـــــیقماقـقه ســــــزاوردر.*

اوشبو بــیـتده،علیشیر نوایی :                                                                                                 سلله قنچه لرقیشیق(کج) اؤرلمه سین،آدملرتیپه سیدن جای آله دی وعزیربؤله دی،-دیماقده.اولوغ نوایی«ایگریلیک»اؤتکینچ ایکنیگه انه شونده ی اورغوبیره دی.شاعرحیاتــــــده باقی نرسه تؤغریلیک،دیه إیشانه دی.إیگریلیکنی باطل انگله گن شاعر ینه حیاتی دلیللرگه ته ینه دی وقطاربیتلرنی کیلتیریشگه دوام ایـتــه دی :

   کیلدی إیلان جسمیده پیـــچ وشکنج،

   مهــــره دورآغـزیده وآستـیده گــنج.  

  ایگری لیگیدین کؤرونور ینگی آی،

  انده که بؤلمیــــــــش قدم چرخسای.

  نیزه بؤلوب توزلوکــــیدین سربلند،

  چیرماش اوچون بندغه قالیب کمند.

  شمع بؤیی توز کیـلیب ایوان ارا،

  شاهد بزم اؤلدی شبســــــتان ارا،

  برق که ایگریلیک اؤلوبتور خویی،

  گرچه یارور لیک بارور یر قویی.

یؤقاریده، شاعرنینگ شعری منطغی بیلن حیاتی واقعلیک اؤرته سیده گی تناسب افاده لنگنینی کؤریب توریبسیز.اماّ،بوشعری منطق آخرعاقبتده اؤزاؤرنینی راستلیککه بؤشه تیب بیره دی. بوجریاننی شاعرمنه بونده ی نتیجه لیدی:

  اول که شعار ائله دی یالـــغان دیمــــک،

  بؤلمس انی ایرو مسلــــــمان دیمـــــک.

  نیچــــــــه که جهد ائله سه کاذب کیشی،

  بیر- إیککی دست إیلگری بؤلگی إیشی.

  ایلگه نیچه مخـــــــفی ایســـه بوصــفت،

  ظاهرایتر یــــــــالغان اؤزیـــن عاقــبت.

  کیمکه اؤزی ائله دی یالــــغان سؤزین،

  کذب دیر ایل چین دیسه، قالغان سؤزین.

  کیمگه که یالغـــانچی دیــــبان قالسه آت،

  بوآت إیله چــارله ســـــــه لر اؤز ویات.

  صدق خطــــــــــــــابی ینه یانـمس انگه،

  چین دیسه هم خلق إینـــــــــانمـس انگه.

  کیم که چینی ایـــــل ارا یالـــغان ایرور،

  یالغــــــانی چینلیککه نی امکان دورور.

  نیـــــچه ضــرورت ارا قـالــــغان چاغی،

  چین دیمس ایرسنگ،دیـمه یالغان داغی.

اگرچی،إیزگولیک ویاوزلیک انسانیت فطرتی نینگ خاصّه سیدیر،دیدی شاعر.بیرآق،اوفطرت جلوی هم انسان قؤلیده، دیب توشونه ه دی او: 

دَور چو کجلیــــــــککه قیلور اقــتـــــضا،

ســــین تیله سنگ راست ایمســـتوررضا. 

 اولوغ نوایی حیاتگه کؤترینکی روح بیلن قره یدی وتوزلیک غالب چپیقیشیگه إیشانه دی.        تؤغرلیکنی حیاتده قرارتاپیشینی ینه شعری منطق اساسیده شونده ی تصویرلشــــــگه         اؤتــــــه دی:

  سروکیم اول تؤغری چیکیب قامتـــــــــین،

  کؤرمه ین آســــــــــیب خــــــزان آفتــــین.

  اول کیشی کــیم توزلوک ایرور شان انگه،

  دشمـــــــن ایرور گـــــــردش دوران انگه.

  خامه کــــــــــه توزلوککه ایرور رهنـــمون،

   کیســــیلــــــــیبان باشـــی ایرور سرنگون.

  توزلوک إیله چــــون«الف» اوردی صلا،

  کؤرکــــــه انی آستـــــــــیغه آلمیـــش بلا.

  توزچیکــــیلور بارگـــــــه اوزره طنـــاب،

  کؤرکــــه ایرور باشتــین ایاق- پیچ وتاب.

  توزلوک إیـــله چونکه شهاب اوردی گام،

  اورتـــــه دی اؤت باشتین – ایاغین تمام.

تؤغریلیک طنطنه قیلیشی اوچون شاعرتربیت قورالیگه ضرورت سیزه دی.

وقیصروعاصی روحنی پرورشیگه اهمیت قره ته دی: 

  باقمسه دهقــــــــــان چمنین تون وکون،

  نخــــــــل ترین انگله قوروغان اؤتون.

  تـــاررَجـــه چیکمسه یریگه باغـــــبان،

  بـــاغ همان زیـــبده، جنگـــــــل همان.

  ماله سیزاول تخم کــــه،دهقــــــان ساچر،

  سونی تینگ إیچمس نیچه یکسان ساچر. 

نوایی نینگ تؤغریلیک وایگرلیک بابیده گی بدیعی اؤیلری دینی وعـــظ وتبلیغدن توبدن فرق     قیله دی.نوایی آدملرنی اوروش،جزالش،قؤرقیتیش،تهدید،کویدیریش،یاندیریش یؤلی بیلن ایمس،بلکی،لطیف وآرام بخش سؤزلر،ساغینچ،سیوگی- محبــّت بیلن تربیه لب کمال تاپتیرماقچی بؤله دی. سؤزوشعرت نینگ قدرت وجاذبه سی هم انه شونده دیر.

 __________________

* یؤقاریده گی بیتنی میرزاعبدالقادر بیدل(1642-1720)علیشیر نواییدن قریب إیککی عصرکیین یشه گنیگه قره می،شونده لیگیچه(عینن) کیلتیره دی:

  هرکی کج رفتارشد برفرق عالم جا گرفت،

  باورت گرنیست بنگر پیـچیــشی دستار را.

بیدل نینگ بو بیتی ادبی اؤغریلیک بؤلمی،توارد(کیریب قالگن)سنه لیشی ممکن.باشقه تاماندن بیدل اولوغ نوایی شعریتی نینگ تنیق چشمه لریدن سیپقرگن.اثرلرینی اخلاص واحترام بیلن اؤقیگن بؤلیشی هم احتمالدن خالی ایمس.بونرسه بیدل تفککری نینگ إیلدیزلری نوایی شعریتیدن سووإیچگنیگه بیردلیل، دیسک مبالعه بؤلمس.