تیل و ادبیّات
 
 
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان
 

 

ذکرالله ایشانچ

 

 گرامر

 

حاضرگی اۉزبېک تیلی

 

 

مارفولوژی

 

(صرف)

 

 

بیرینچی بۉلیم

 

 

مندرجه

کیریش……….…………………………………....................................................………………………….12

بیرینچی فصل

v   تیلشناسلیک و اونینگ بۉلیملری…………………………........................................……….14

v    تیل حقیده توشونچه………………………………...............................……………………...21

·        تیل‌لرنینگ پیدا بۉلیشی…………………………………......................................………………....22                         

·        دنیاتیل‌لری……………………………………………….............................................……………...23

·        تیل و یازو………………………………………………...............................................……………...25

·        تیل و نطق……………………………………………..............................................………………...28

 

v    املا و ادبی تلفظ……………………………….................................………………………....29

 

v    ادبی تیل حقیده توشونچه...............................................................................................30

·        ادبی تیل منبعلری......................................................................................................31

·        ادبی تیل و لهجه........................................................................................................34

 

v    تورکی تیل‌لرنینگ جغرافی ترقه‌لیشی................................................................................35

·        اۉزبېک تیلی‌نینگ کېلیب چیقیشی...............................................................................35

·        تیل‌لرنینگ تصنیفی....................................................................................................39

·        اۉزبېک تیلی‌نینگ رواجله‌نیش باسقیچلری......................................................................40

 

ایکّینچی فصل

v    فونیتیکه.......................................................................................................................43

·        نطق تاووشلری‌نینگ حاصل بۉلیشی.............................................................................43

·        فونیتیکه و فونالوگیه....................................................................................................45

·        تاووش و فونیمه .45

·        فونیتیکه‌نینگ بۉلیملری...............................................................................................45

•        اۉزبېک تیلیده اونلی(وَکــل)تاووشلر تیزیمی.....................................................................46

•       اۉزبېک تیلیده اونداشلر تیزیمی......................................................................................52

·       قۉش اونداشلر............................................................................................................55

·        اۉزبېک تیلیده تاووش المه شینیوی................................................................................55

·       یالشــگن حرفلر..........................................................................................................56

·       بۉغین.......................................................................................................................57

·       اورغو........................................................................................................................58

·       آهنگ.......................................................................................................................59

 

v  سۉز یسه‌لیشی.............................................................................................................59

 

اوچینچی فصل

v    دیالیکتالوژی.................................................................................................................62

.

تورتینچی فصل

v    لیکسکالوژی.................................................................................................................64

·        سۉز و توشونچه...............................................................................................……….64

·        نطق سۉز بیرلیگی.65

·        سۉزنینگ لغوی و کۉچمه معناسی................................................................................65

·        تیرمینلر....................................................................................................................65

·        تیل‌نینگ لغت قتلملری................................................................................................66

·        اۉز قتلم.66

·       اوزلشگن قتلم............................................................................................................67

·        تیل‌نینگ سۉز ترکیبی.................................................................................................68

·        سۉزلرنینگ شکل و معناسیگه  کۉره تورلری………………….............................................….70

·        اۉزبېک تیلیده بۉیاقلی و بۉیاقسیزسۉزلر.72

·        اۉزبېک تیلیده تصویری افاده..........................................................................................72

·        نطق اسلوبلری..........................................................................................................73

 

بېشینچی فصل

v   فره زلوگیه..................................................................................................................75

 

آلتینچی فصل

v    گرامر.........................................................................................................................76

·       مارفولوژی.............................................................................................................. 76

·        سۉز تورکوملری.........................................................................................................89

·       صفت سۉز تورکومی..................................................................................................103

·        سـان سۉز تورکومی.................................................................................................108

·       آلماش سۉز تورکومی.................................................................................................111

·       فعل سۉز تورکومی....................................................................................................115

·        روش سۉز تورکومی..................................................................................................134

فعل‌نینگ خاصلنگن شکلی..................................................................................................138

·        صفتداش................................................................................................................138

·         روشداش.................................................................................................................39

·        حرکت نامی............................................................................................................139

 

یېتینچی فصل

·        یا ردمچی سۉزلر......................................................................................................139

 

 ولی چــون مېــن حقیـر و ایش اولـوقدور،

 بــو سۉز عرضین ضـرورت قیلغیلوقدور.

                                                     نوایی

 

قۉللنمه اۉزبېک تیلی و ادبیاتی

بۉییچه بیزگه تعلیم بېرگن

حرمتلی اۉزبېکستانلیک

 تیلشناس استاذلرگه بغشلنه‌دی.

 

 

سۉز باشی

معلوم‌که، عزیز آنه تیلیمیز (افغانستانده) کۉپلب تلاتوپ و اور- ییقیتلر دوریده، کتته مدنی تجاوز، شفقتسیز ظلم و یاتسیره‌شلرنی باشیدن کیچیریب، معیوب و مجروح بیر احوالده بیزگچه یېتیب کېلدی. عصرلر آشه جنوبی تورکستانده حمایه‌سیز قالیب کېلگن تیلیمیز منه، هلاکت یاقه‌سیگه کېلیب توریبتی دېسک، هیچ مبالغه‌سی یۉق. چیندن هم اۉقیمیشلی، سوادلی‌لریمیز قۉله‌یاتگن تیلنی اۉزبېک تیلی دېب بۉلمه‌یدی. بو بیرینچی مساله. ایکّینچی مساله شوکه، هیچ قچان آسانلیگیچه بیر خلقنی یۉق اېتیب، اونینگ تیلنی یششدن محروم قیلیب بۉلمس اېکن. بونی حیات و تجربه کۉرسه‌تیب توریبتی.

ییقیلیب- سوریلیب، قیرغین- برآتلردن آمان قالگن اېلیمیز، اۉز لهجه‌لریده- محلی اۉزبېک تیلیده سۉزله‌شیب، اؤزینینگ ارداقلی تیلینی سقلب قاله آلدی. عادّی خلق‌نینگ تیلی آزراق شکستلنگن، کمراق ضربه کۉرگن دېماقیچمیز بو اۉرینده. تیلیمیزگه خوف-خطر همان سایه سالیب تورگنینی هم اېسدن چیقرمسلیک لازم. بو وضعیتنی حاضرگی گلوباللـشو(جهانی اؤز ارا یقینله شو) جریانی تاباره تیزلشتیرماقده. آزراق غفلت قیلسک، تیلیمیزدن ایریلیب قالیشیمیز هیچ گپ اېمس. حمایه‌سیز قالگن تیل‌لر یمریلیب، آره‌دن یۉق بۉلیب کېتیشی بار گپ. شونینگ اوچون تیلیمیز حمایه گه محتاج؛ اونی اسره ب-اوَیلب رواجلنتیرماق ضرور. 

 اعتراف ایتیش کېره‌ک که، کیمینه جنوبی تورتکستانلیک شانلی ملتداشلریم گه، تیل علمی بۉییچه، مناسب بیر قۉللـنمه یازیش دعوا یو  دغدغه لریدن ییراق من. تن آلیب ایتیش کیره ک که، بو نگه یره‌شه بیلیم و صلاحیتیم هم یۉق. اولوغ بابامیز علیشیر نوایی :

ولی چـون میـن حقیـروایش اولـوقـــدور،

بوســۉز عرضین ضرورت قیلغیلوقــدور.

دېگنلریدېک، تیلیمیزنینگ قراوسیز احوالی؛ اۉزبېک تیلی و ادبیاتی بۉییچه اۉقیگنلریمیز، قۉلگه قلم آلیب، «حاضرگی اۉزبېک تیلی»کتابینی ترتیب قیلیش جراتینی بیردی؛ قۉللنمه‌نینگ وجودگه کېلیشیگه سبب بۉلدی. کتاب اۉزبېک تیلشناسلیگی بۉییچه اۉزبېکستانده نشر اېتیلگن قطار علمی ادبیاتلر، درسلیکلر، قۉللنمه لر و مؤلف‌نینگ تۉپله‌گن معلومات و تیل بۉییچه خصوصی مطالعه‌سیگه اساسله‌نیب توزیلدی. قۉللنمه ممکن قدر سادّه و توشنرلی تیلده یازیلدی. موضوع بوتونه‌سیگه علمی بۉلگنی اوچون کېنگ عامه گه توشونرلی اېمس البته. شو معناده هر بیر مساله اؤز یریده تحلیل، تجزیه، توشونتیریش و بیاننی طلب قیله‌دی. بیر سۉز بیلن ایتگنده تیلشناسلیک علمی اۉقیش و اۉقیتیش یۉلی بیلن اۉرگه نیله‌دی و اۉزلشتیریله‌دی. قۉلینگیزده‌گی کتاب اۉزبېک تیلینی اۉرگنیشده زیغیرچه بۉلسین، سیزگه معلومات و توشونچه بیره آلگن بۉلسه، مین اؤزیمنی  بختیارحس قیله‌من.

 ایش دوامیده جنوبی تورکستان اۉزبېکلری آره‌سیده، ایشله‌تیلیب کېلینه‌یاتگن موجود تیل بیرلیکلری، سۉز و عباره‌ لردن(مثال کیره ک بؤلگنده) کؤپراق استفاده قیلیندی. وطنده نشر اېتیلگن منبعلرگه قۉلیمیز یتېمه‌گنی باعث، بیر کمترین ایجادکار صفتیده کۉپچیلیک مثالرنی اۉز آلدیمیزدن تۉقیشگه تۉغری کېلدی. شونینگدېک، قۉللنمه‌ده افغانستانده یشب کېله‌یاتگن اۉزبېکلرنینگ تیل خصوصیتلری ممکن قدر عکس اېتـتریریلیشگه حرکت قیلیندی. کتابده کېلتیریلگن معلوماتلر اۉزبېک تیلیمیز حقیده یارقین تصوّر توغدیره‌دی، دېگن فکرده‌میز. ایش جریانیده حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلی بۉییچه، یازیلگن اېنگ ینگی منبعلردن، ضرورتگه قره‌ب علمی تعریفلر، ایریم جمله و پراگرافلر، آدرسی کۉرسه‌تیلیگن حالده، تۉغریدن- تۉغری کۉچیریلدی.*

 قۉللنمه تیلشناسلیک بۉلیملری و مارفولوگییه (صرف) موضوعینی اۉزایچیگه قمره‌ب آله دی. گرامرنینگ ایککینچی کتابی یعنی، سینتکسیس/سینتکس و تینیش بېلگیلری قسمینی علیحده قۉللنمه شکلیده حرمتلی اۉقوچیلر استفاده‌سیگه قۉیماقچیمیز.

قۉللنمه بیرینچی اورینیش وتجربه بۉلگنی اوچون کمچیلیکلردن خالی اېمس. کتابنی اۉقیب، خطا و کمچیلیکلریمیزنی تۉغریلش معناسیده، اۉزلری‌نینگ قیمتلی تنقیدی فکر- ملاحظه لرینی دریغ توتمه‌گن عزیزلرگه آلدیندن اۉز صمیمی منتدارچیلیگیمیزنی بیلدیره‌میز.

اوشبو قۉکتابنی وجودگه کېلیشیگه کمینه‌نی کۉپدن- کۉپ اوندَب تشویق قیلگن، متننی قیته قیته اؤقیب، خطالرنی تؤغریلشده پیشانه تیری تؤککن دوستیم شاعر و زحمتکش ژورنالیست محمّد عالم کوهکن جنابلری گه هم علیحده تشکّر بیلدیره‌من.

*قۉللنمه گه کۉچیریب کیریتیلگن ایریم جمله و پراگرافلرنینگ قیسقرتمه منبعلری قوییده گیچه:

1.(ح. اۉز. الف. ت)- حاضرگی اۉزبېک ادبی تیلی.

2.(ت. ت آیضا.ل)- تیلشناسلیک تیرمینلری‌نینگ ایضاحلی لغتی.

3.(اۉز. تگ. پ)- اۉزبېک تیلی گراماتیکه سېنینگ پرکتیکومی.

4.(اۉز. ت)حاضرگی اۉزبېک تیلی.

5.(اۉز. الف. تت)اۉزبېک ادبی تیلی تاریخی.

6.(اۉز. تت.گ)اۉزبېک تیلی تاریخی گراماتیکه‌سی.

 

کیریش

اوشبو قۉللنمه نی یازیشدن مقصد، تورکی تیل‌لر تورکومیدن اۉرین آلگن اۉزبېک تیلی قانون- قاعده‌لری و اۉزبېک تیلشناسلیگی نظریه‌سی بیلن عزیز تیلسیور ملتداشلریمیزنی تنیشتیریش همده آنه تیلیمیز شو نظریه و قانون- قاعده لر اساسیده ایشلب، یشب کېله یاتگنینی انیق مثال‌لر یاردمیده  توشنتیریش‌دیر. اۉزبېک تیلینی تیلشناسلیک‌نینگ کۉپلب ترماقلری اۉرگنه‌دی. درواقع، اۉزبېک تیلشناسلیگی کۉپ قمراولی ساحه :

اونینگ تیل تاریخی کورسی‌نی«اۉزبېک ادبی تیلی تاریخی» تیکشیره دی؛ اۉزبېک تیلی‌نینگ سۉز قتلمینی لیکسیکولوگیه اۉرگنه‌دی؛ اۉزبېک تیلی‌نینگ تاووشلر تیزیمی بیلن فونیتیکه؛ تیل‌نینگ تاریخی گراماتیکه‌سی بیلن تاریخی گراماتیکه؛ اوشبو تیل‌نینگ عباره‌لر قتلمی بیلن فره‌زلوژی؛ لغت توزیش ایشلری بیلن ارگرافیه، املا یا که تۉغری یازیش قانون- قاعده‌لری بیلن ارپه‌ایپیه؛ ینگی سۉز حاصل قیلیش مساله لری بیلن سۉز یسه لیشی، اۉزبېک تیلی‌نینگ گراماتیک قورلیشی بیلن مارفولوگیه (صرف) و سینکتیس(نحو)؛ تیل‌نینگ تینیش بېلگی‌لری بیلن پونکتسیه(punctum-نقط) کبی ساحه‌لر شغللنه‌دی.

تورکی تیل‌لر حقیده گپ کېتگنده شونی هم اېسده توتیش کېره‌ک که، بو تیل‌لرنینگ سانی(نېچیته‌لیگی) باره‌سیده عالملر بیر تۉختمگه کېله آلگنلری یۉق. تورکی خلقلر تیلی تورلی ادبیاتلرده 24ته دن 60 ته گچه دېب تخمین قیلینه‌دی. سببی، بوخلقلر تیلی تورلی سببلرگه کۉره اطرافلیچه  اۉرگنیلگنی یۉق. تورکی تیل‌لر اؤرته سیده بونده‌ی تفاوتلرنینگ بۉلیشینی طبیعی بیر حالت دېب قبول قیلینماغی کېره‌ک. بوندن مینگ ییل آلدین تورکی شناسلیک اساسینی قۉیگن بویوک تورکالوژیست محمود کاشغری تورکی تیل‌لرنینگ تصنیفی بیلن قیزیقیب، اولرنی:

1. شرقی تورکی تیل،2 . غربی تورکی تیل تورکومیگه بۉله‌دی. او تورکی تیل‌لرنی(20) گروه گه اجره‌تیب کۉرسه‌ته‌دی:

قیپچاق، اۉغوز، ایماک، باشقیرد، بسمیل، قای، یبقو، تارتار، قیرغیز، چیگیل، توغسی، یغما، اغره‌ق، جــُروق، چمول، اویغور، تانگوت، ختای، خلج وخاقان. بو مساله گه اورغو بیریشیمیزنینگ سببی، تیلشناسلیک علمیدن خبرسیز، بیرارته تورکی تیلده اؤقیش، سۉزلش و یازیشنی یخشی بیلمه‌گن شخصلر اۉزبېک تیلینی انکار قیلیب، «بیز تورک، تیلیمیز اېسه تورک تیلی»- دېگن سفسطه‌لر بیلن چیقماقده‌لر. نتیجه‌ده اېندی‌گینه اۉز آنه تیل‌لریده اتَک-چېچیک یازیشگه باشله‌گن یاشلریمیز، اۉزبېک تیلی، ادبیاتی و مدنیتی‌نی اۉرگنیش مساله‌سیده چلغیب، اده‌شیب بارماقده‌لر.

تاکیدله ‌یمیز که، کېلیب چیقیشی‌گه کۉره اۉزبېک تیلی آلتای (بابا تیل) تیل‌لری عایله‌سی‌نینگ تورکی تیل‌لر گرو‌هی‌گه کیریتیله‌دی. تورکی تیل‌لرنینگ اېنگ اساسی خصوصیتلریدن بیری، بو تیل‌لرده سۉزلر اگلیتوناتیف (قۉشیمچه لی) اساسده توزیله‌دی. عالملر تورکی تیل‌لرنی فونیتیک و گراماتیک خصوصیتلری و باشقه ایریم فرقلی تامانلرینی کۉزده توتیب، اولرنی تورلیچه علمی تصنیف قیلگنلر و دورلشتیرگنلر. دورلشتیریش و تصنیف بۉییچه، تورکی تیل‌لر آره‌سیده اۉزبېک تیلی‌نینگ اۉزیگه خاص و مناسب اۉرنی بار. اېندی، انه‌شو تصنیف و دورلشتیریش اوستیده قیسقه‌چه تۉخته‌لیب اۉتسک.

تصنیف بۉییچه، ایریم عالملر اۉزبېک تیلینی غربی خون ترماغی‌نینگ قرلوق تیل‌لری گروهی‌گه کیرته‌دی. ینه بعضیلری اۉزبېک تیلینی اۉرته آسیا گروهی‌گه قۉشگن؛ تورکیشناسلردن  سمایلویچ، اۉزبېک تیلینی تورکی تیل‌لرنینگ جنوب غربی گروهی‌گه؛ باشقه‌لری اۉزبېک تیلینی قرلوق - خوارزم ترماغیگه؛ عالملردن ینه ایریملری اېسه، اۉزبېک تیلینی تاغلیق (تاغلیق  دېب تلفظ قیلینیشیگه کۉره) گروه گه کیریته دیلر.

اۉزبېک ادبی تیلی تاریخینی دورلشتیریش مساله‌سیده هم عالملر آره‌سیده بیرخیل قره‌ش موجود اېمس. تورکیشناس عالملردن مالوف اۉزبېک ادبی تیلی تاریخینی تۉرت باسقیچگه بۉله‌دی:

1. آېنگ قدیمگی تیل‌لر،

2. قدیمگی تیل‌لر،

3. ینگی تیل‌لر،

4. آېنگ ینگی تیل‌لر (اۉز. الف. تت).

سمایلوف اۉزبېک تیلی تاریخینی :

1. قاره خانیلر دوری ادبی تیلی،

2. اۉغوز قیپچاق ادبی تیلی،

3. اۉرته آسیا تورکی ادبی تیلی کبی باسقیچلرگه بۉلیب اجره‌ته‌دی.

عالم عثمانوف اۉزبېک تیلی تاریخی‌نی منه بونده‌ی دورلشتیره‌دی:

1- قدیمگی توکیو تیلی(6-9 م. یوز ییلیک)،

2- قدیمگی اۉزبېک تیلی(9-12م. یوز ییلیک)،

3- اېسکی اۉزبېک تیل‌نینگ ایلک دوری(8-14م.یوز ییلیک)،

4- اېسکی اۉزبېک تیلی(14-19. م. یوز  ییلیک)،

5. حاضرگی زمان اؤبیک ادبی تیلی (اۉز. تت.گ)

شچربک دورلشتیرگن باسقیچلر قوییده‌گیچه :

1. آېنگ قدیمگی دور اۉزبېک ادبی تیلی(10-12م.یوز ییلیک)،

2. اۉرته دور اۉزبېک ادبی تیلی(14-16م.یوز ییلیک)،

3.ینگی دور اۉزبېک ادبی تیلی(18-19م.یوز ییلیک)،

4. آېنگ ینگی دور اۉزبېک ادبی تیلی(19- یوز ییلیک آخری20- یوز ییلک باشلری).

تورکی تیل‌لرنی تصنیف قیلیش و دورلشتیریش مساله‌لری بۉییچه ینه بیر قطار تورکالوگلرنینگ هم علیحده قره‌شلری موجود.

بو علمی مساله لر بیزگه شونی اۉرگته دی که، تورکی تیل‌لر عایله‌سی  بیر اولکن و کۉرکم باغ بۉلسه، شو تیل تورکومیگه کیروچی تورکی تیل‌لر انه‌شو محتشم باغ‌نینگ طرفه چمنزاری بۉلیب، هر بیری‌نینگ اۉزی‌گه خاص و اۉزی‌گه ماس هېدی، افت-انگاری، جلوه و طراوتی بار. اولر بیر تیل بۉلمی، بلکه هر بیری علیحده مستقل حسابلنه‌دی. بولرنینگ بــَرینی تورک تیلی دېب اتش مطلقا نا اۉرین بیر گپ.

بوگونگی کونده‌سیز و بیز سۉزله‌شیب کېله‌یاتگن اۉزبېک تیلیمیز هم اۉزه‌کّه قۉشیمچه‌لرنی تیرکب سۉز توزیش قانونی‌گه عمل قیلگن حالده ایش کۉره‌دی. بو نرسه ازلدن تیلیمیز طبعیتی‌گه قوییب قۉیلگن حادثه دیر.

اۉزبېک تیلی اۉزی‌نینگ تلفظ معیاری‌گه اېگه. مثلن، ادبی تیلده فونیتیک معیار صفتیده قبول قیلینگن«نرسه» سۉزی اۉرنیده«نېرسه»- دېب یازیش و تلفظ قیلیش مطلقا ناتۉغریدیر. شونینگدېک، نهایت گۉزه ل، تۉغری و یاقیملی جرنگلب تورگن«اۉزبېکچه» سۉزی اۉرنیده تیلیمیزگه یات شکل یعنی«اۉزبېکی»- دیگن فارسی شکلنی یازیش و ایتیش کېچیریب بۉلمس خطا.

هر بیر اۉزبېک ضیالیسی مدنی نطق صافلیگی گه اهمیت قره‌تیب، اۉز آنه تیلینی نا اۉرین و یات عنصرلردن پاکیزه سقلشی لازم، اۉزبېک کیشیسی خطاسیز، یازیش و گپریش ملکه‌سینی ایگلله‌ماغی شرط. زیرا تیلیمیز هر تامانلمه حمایه گه محتاجدیر.

 

 

بیرینچی فصل

تیلشناسلیک و اونینگ بۉلیملری

تیلشناسلیک یاکه لینگویستیکه - فن (بیلیم) صفتیده انسان تیلینی اۉرگنوچی مستقل وکۉپ ترماقلی ساحه دیر. تیل نینگ اجتماعی طبعیتی، وظیفه سی، ایچکی توزیلیشی، معیّن تیللرنینگ عمل قیلیش قانونلری، تاریخی ترقـیـّاتی حقیده گی فن. تیلشناسلیک فن صفتیده تاووش، لیکسیمه، عباره، لهجه، سؤز و گپ حقیده بیلم بیره دی.عمومن آلگنده، تیل و نطق نیمه، اولر قنده‌ی پیدا بۉلگن، تیل و نطق قنده‌ی قانونیتلر اساسیده یشه‌یدی، اۉزگره‌دی و ترقـــّی اېته‌دی، تیل‌نینگ مضمون و شکلی نیمه‌دن عبارت؟ تیل و جمعیت اۉرته‌سیده‌گی مناسبت، تیل‌نینگ جمعیتده‌گی اۉرنی، تیل‌نینگ تصنیف قیلیشیده قنده‌ی معنا بار؟ کبی مساله لر کۉپچیلیکنی قیزیقتیره‌دی. تیلشناسلیک علمی اوشبو سواللرگه جواب بېره‌دی. تیلشناسلیک کورسی‌ده شو مساله لر حقیده ملاحظه یوریتیله‌دی.                                    

انسان تیلی دیېلگنده، اوّلا، نطق اعضالریمز یاردمیده تاووش حاصل قیلیب، سۉز و گپ توزیش انگله‌شیله‌دی. انسان تیلینی تېکشیریب، علمی تدقیق قیلوچی تیلشناسلیک فنی- تیلنی هم نظری همده عملی تاماندن کېنگ کۉلمده اۉرگنه‌دی. اۉزبېک تیلشناسلیگی بۉلسه، انه‌شو زمینده (تیلشناسلیک زمینیده) علیحده، مستقل روشده رواجلنگن فن سنه‌له دی. دېمک، اۉزبېک تیلشناسلیگی اۉزبېک تیلینی علمی اۉرگنه‌یاتگن مستقل بیر ساحه. انسان تیلی‌نینگ مادی ومعنوی جهتلری بار:

تیل‌نینگ مادی قوریلیشی- تاووش، قۉشیمچه، سۉز، بیریکمه وگپلر(جمله)نینگ یازووده افاده‌له نیشیدیر. بولر یعنی، بیتیک تیل‌نینگ مادّی تامانینی تشکیل اېته‌دی. دیمک، تیل انه‌شو بیرلیک(واسطه)لر یاردمیده قوریلگن بۉله‌دی. انسان تیلی‌نینگ معنوی تامانی دېیلگنده، انه‌شو تاووشلر، سۉز، بیریکمه و جمله لرنینگ کیشی آنگیده مرکـّـب روحی جریانلر آرقه‌لی یوزه گه چیقیشی و معنا حاصل قیلیشی توشینیله‌دی. دېمک تاووش، قۉشیمچه، سۉز، بیریکمه و گپ (جمله) تیل‌نینگ مادّی تامانینی؛ انه شو بیرلیکلر یاردمیده بیان قیلینگن فکرلر، تیل نینگ معنوی تامانینی تشکیل قیله‌دی. باشقچه قیلیب ایتگنده اؤی- فکرلریمیز تیلنینگ معنوی معنوی تانانی بؤلیب خذمت قیله دی.

تیل‌نینگ معنا میدانی نهایتده کېنگدیر. برچه ایچکی کیچینمه لریمیز، انسانی مناسبتلریمز، انه‌شو معنا کېنگلیکلری ایچیده شکللنه‌دی و فکرگه ایلنه‌دی. اولرنی اېسه، تیل، سۉز و جمله‌لر یاردمیده، تیــّار اۉی محصولاتی صفتیده، یوزه گه آلیب چیقه‌دی. شونینگ اوچون تیلنی فکر المه شیش قورالی دییشه دی.

 تیلشناسلیک فنی دستلب ایکــّیگه بۉلینه‌دی :

1. عمومی تیلشناسلیک

عمومی تیلشناسلیک جوده کېنگ ساحه بۉلیب، اونده دنیا تیل‌لری‌نینگ اېنگ عمومی بېلگیلری،  تیل‌لرنینگ کېلیب چیقیشی، اؤزیگه خاص خصوصیتلری، تیل‌لرنینگ اۉز ارا قرینداشلیگی مساله‌سی، تیل‌لرنینگ ترقه‌لیشی، فونیتیکه‌سی، تیل‌لرنینگ رواجلنیش قانونیتلری، ترقیّات باسقیچلری، تیل‌لرنینگ تصنیفی، جهان تیل‌لری و اولرنینگ اۉز ارا تاثیری، اۉخشش و فرقلی تامانلری، تیل‌لرنینگ کیشی‌لیک جمعیتیده توتگن اۉرنی کبی مساله لر انه‌شو بۉلیمده- عمومی تیلشناسلیکده اۉرگنیله‌دی و تدقیق اېتیله‌دی. شونینگدېک بوساحه‌ده، تیلشناسلیک‌نینگ اساسی مساله لری، بحث موضوعلری، تیلشناسلیک مکتبلری، اتاقلی تیلشناسلرنینگ تعلیماتلری، تیلشناسلیک آقیملری، تیلشناسلیک ساحه‌سیده آلیب باریلگن کشفیات و علمی ایزله‌نیشلر کبی موضوع و مساله لربحث آستیگه آلینه‌دی. عمومی تیلشناسلیک برچه تیلشناسلیک فنلری‌نینگ رواجله‌نیشی گه اساس بۉلگنی و اولرنینگ رواجله‌نیش یۉلرینی بېلگیلب بېریشنی هم اونوتمسلیگیمیز کېره‌ک.

2. خصوصی تیلشناسلیک

تیلشناسلیک‌‌نینگ بو ساحه‌سیده، کانکریت (انیق) بیرتیل‌نینگ، مثلن، اۉزبېک تیلی یا که ایستلگن بیر تیل‌نینگ تاریخی (تاریخی تیلشناسلیکده)، فونیتیکه‌سی تاووش توزیلیشی(فونیتیکه‌ده)، تیل لهجه‌لری (لهجه شناسلیکده)، ســۉزقتلمی، لغوی بیرلیکلر(لیکسیکالوگیه‌ده)، سۉز یسه‌لیشی(سۉز یسه‌لیشی ساحه سده)، فره‌زه‌لری/عباره‌لری(فره‌زه‌لوگیه‌ده) و گراماتیکه‌سی- مافولوگیه سی -سینتکسیس ایسه،(صرف و نحو بۉلیمیده)کبی مساله لری تدقیق اېتیله‌دی و اۉرگنیله‌دی. تیلشناسلیک علمی اساسن، قوییده‌گی بۉلیملرگه بۉلینه‌دی:

الف)فونیتیکه(تاووشگه عاید)

فونیتیکه یونانچه(phone)- تاووش سۉزیدن آلینگن بۉلیب، تاووشگه عاید تعلیمات دېگنی. فونیتیکه نطق تاووشلرینی تدقیق قیلوچی تیل ساحه‌سی حسابلنه‌دی. نطق تاووشلری دېگنده، انسان نطقیده ینگره‌یاتگن(حاصل بۉله‌یاتگن) تاووشلر کۉزده توتیله‌دی. معلوم که، بیرار جسمنینگ تېبره‌نیشی هوانی تۉلقینلنتیره‌دی و اوندن تاووش حاصل بۉله‌دی. طبعیتده هر خیل تاووشلر (حیوانلر، قوشلر، طبیعی حادثه‌لردن تره له‌یاتگن تاووشلر) بار. بولر فزیک تاووشلردیر. اولرنی تېکشیریش فونیتیکه وظیفه‌سیگه کیرمه‌یدی. اولر بیلن شغلله نه یاتگن علیحده تار ساحه لر بار. فونیتیکه  هر قنده‌ی تاووشنی اېمس فقطگینه، نطق تاووشینی اۉرگنه‌دی. نطق تاووشی اۉپکه‌دن چیقه‌یاتگن هوانینگ تاووش پیچه لرینی تیبره‌تیب اۉتیشی، نطق اعضالری‌نینگ تلفــّظ وقتیده‌گی فعالیتی نتیجه‌سیده وجود گه کېله‌دی. تاووشلرنینگ حاصل قیلینیشی، تلفــّظی(ایتیلیشی)، تاووشلرنینگ تصنیفی، فونیتیک قانونیتلر، نطقده‌گی فونیتیک جریانلر، تلفــّـظ و یازوونینگ اۉز ارا مناسبتینی هم فونیتیکه‌ده اۉرگنیله‌دی. شونینگدېک، بو بۉلیمده نطق اعضالری‌نینگ فعالیتی هم تېکشیریله‌دی؛ بۉغین و اورغو حادثه‌لری هم توشینتیریله‌دی. بو حقده قویی‌راقده، فونیتیکه بابیده بتفصیل سۉز یوریته‌میز.

سۉز معناسینی فرقلش اوچون خذمت قیله‌دېگن نطق تاووشلری فونیمه دیر. انسان تاووشی معنا فرقله‌یدی. باشقه تاووشلر بونده ی خصوصیتگه ایگه ایمس. مثلن، بار، بیر، بۉر، بېر، بور سۉزلریده‌گی«ا»،«ی»،«اۉ»،«یو»،«ای» تاووشلری فونیمه‌لر دیر. انه‌شو تاووشلرگه کۉره بېشته سۉز بیر- بیریدن فرقلنه‌دی (ح. اۉز. اد. ت). یازوو شرطلی بېلگیلر یاردمیده عکس       اېتتیریله‌دی. تیللرنینگ اؤز طبعیتیدن کیلیب چیقیب تورلی خلقلرده ایری-ایری یازوولر شکللنگن.

گرافیکه و ارفاگرافیه (بیر- بیریگه باغلیق، یانداش توشونچه‌لر).

ب)گرافیکه( یونانچه - graphike یازوو/ یازمه، حرف، الفبا).

گرافیکه- نطق تاووشلرینی یازیب افاده‌لش واسطه لری‌نینگ معّین تیزیمی. تیلشناسلیک‌نینگ الفباده‌گی حرفلر ترکیبینی، شکلینی، حرف و نطق تاووشلری آره‌سیده‌گی مناسبت‌نی بېلگیلش بیلن شغلله‌نوچی عملی ساحه (ت . ت ایظ. ل). گرافیکه حرفلر واسطه‌سیده عکس ایتیریله‌دی. تاوشلرنینگ یازووده گی کؤرینیشیگه گرافیکه دییله دی. گرافیکه- حرف بیلن تاووش اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلرنی افاده قیلوچی قاعده‌لر تیزیمی سنه له دی. یازوو- کیشیلر آره‌سیده‌گی علاقه‌نی تامینلش بیلن بیرگه، نطقنی، بیان قیلینگن فکرنی اوزاق مسافه گه یېتکزیب بېره‌دی، شو نطقنی منبع و متنلر آرقه‌لی اولاددن- اولادگه قالدیریب باره ویره‌دی. یازوو نطققه حجـّت توسینی بیره‌دی. بو بۉلیمده سۉزلر نی تۉغری یازیش قانون- قاعده لری بیان اېتیله‌دی. اونلی (واول) و اونداش(کانسنانت) تاووشلر، باش حرف (عرب یازوویگه خاص اېمس)، قۉشیمچه‌لر و سۉزلرنی تۉغری یازیش قاعده لری اۉرگنیله‌دی. اۉزبېک تیلیده آلتی‌ته اونلی (o.o’.u.a.i.e) بار. اولر تۉققیزته (I.e.a.o.o’.u.yo.yu.ya) حرف یاردمیده افاده‌لنه‌دی. شونینگدېک، اۉزبېک تیلشناسلیگیده عملده قۉلّه‌نیب کېله‌یاتگن اۉنته تینیش(نقط(.)، سۉراق (؟)، اونداو(!)، ویرگول (،)، قوس()، نقطه‌لی ویرگول(؛)، کۉپ نقطه(.)، تیری(-)، قۉش تیرناق(«»)، ایکّی نقطه(:) بېلگیلری هم انه‌شو ارفگرافیه سیستیمه‌سی گه کیره‌دی.

حرف- تاووشلرنینگ یازووده‌گی بېلگیسی، کؤرینیشیدیر. تاووش‌نی تلفـّظ قیله‌میز و اېشیته‌میز، حرفنی بۉلسه، کۉره‌میز، یازه‌میز و اۉقیمیز. تاووش فونیتیکه‌ده، حرف اېسه گرافیکه‌ده اۉرگنیله‌دی. علیحده آلگنده اۉزبېک تیلی تاووشلرینی افاده‌لاوچی فارس- عرب یازوویده‌گی برچه حرفلرنی تۉله روشده گرافیکه قانون- قاعده لریگه سالیب بۉلمه‌یدی. یعنی بو قاعده لرنی عرب الفباسیگه تۉغریدن- تۉغری تطبیق قیلیش‌نینگ مرکّب‌لیکلری بار. مثلن، اتاقلی آتلر (شخص آتی، جای ناملری و باشقه لر) نی باش حرفلر بیلن، بوگونگی خلق ارا قبول قیلینگن تیلشناسلیک استندرد (معیار) لریگه ماس روشده یازیب افاده‌لش مشکل. باشقچه ایتگنده، اتاقلی آتلرنینگ باش حرفلرینی کتته حرفده عرب یازووی بیلن افاده‌لش قیین. بۉغین کۉچیریشده هم شو معمّا بار. سۉزلرنی مورفیم (اېنگ کیچیک معنالی قسم) لرگه اجره‌تیب، تحلیل قیلیب هم بۉلمه‌یدی. عرب- فارس یازوویدن فایده‌له‌نوچی تیل‌لرده الفبا تیزیمی بۉییچه، هلی بیراربیر قوله‌ی شکل و قطعی قانونیت إیشلب چیقیلگنی یۉق، انیق‌راغی بو یازوو اېگه‌لری تامانیدن ایشلب چیقیلمه‌گن.

اۉزبېک یازووی اؤز رواجله نیش تاریخیده علیحده باسقیچلرنی باسیب اۉتگن. اۉتمیشده اجدادلریمیز اېنگ قدیمی یازوولردن فایده‌له‌نیب کېلگنلر. اېنگ قدیمی یادنامه‌لریمیز رونیک میلادی (5-8) عصرلرده، سُغد، اویغور میلادی (6-7) عصرلرده یازیب قالدیریلگن. اولرنینگ یعنی متنلریمیزنینگ اېنگ کتته قسمی عرب یازوویده بیزگچه یېتیب کېلگن. اۉزبېک یازووی‌نینگ کېینگی باسقیچلری کیریل، لاتین، فارس- عرب الفباسی گه تعلقلی‌دیر.

ارفاگرافیه(یونانچه  -orphosتۉغری +  grapho- یازه‌من).

ارفاگرافیه- املا قانون- قاعده لری دېمکدیر. تیلده‌گی سۉزلر همده اولرنینگ ترکیبی قسملرینی (اۉزه‌ک، نیگیز، قۉشیمچه) تۉغری یازیش، حرفلر، قۉشمه سۉزلر املاسی، چیزیقچه بیلن یازیش، سۉزلرنی باش حرفلرده  تۉغری کۉرسه تیش، همده بۉغینلرنی کۉچیریش حقیده‌گی قاعده لر ییغیندیسی‌دیر . آرفاگرافیه فونیتک، مورفولگیک و تاریخی قاعده لرگه تیه‌نیب ایش کۉره‌دی. بو حقده قویی‌راقده سۉز یوریته‌میز.

ارفا ایپیه(یونانچه،orthos – تۉغری، epos- نطق/تلفظ قیلیش).

ارفا ایپیه- تیلشناسلیک‌‌نینگ معیّاری ادبی تلفــّـظی‌نی اۉرگنوچی علیحده بۉلیمی سنه‌له‌دی.معلوم بیر تیلده قبول قیلینگن تلفــّـظ معیّارلری‌گه ماس حالده بیرخیل تلفــّظ‌نی بېلگیلاوچی قاعده لر تیزیمی (ت. ت ایظ، ل). دېمک، بو ساحه‌ده سۉزلرنی تۉغری تلفظ قیلیش و ادبی تلفــّظ قاعده لری‌گه رعایه قیلیش، استندردلشتیریش، یعنی یازوونی تلفظ جهتدن برقرار بیر شکل و معیّار گه آلیب کېلیش مساله‌سی اۉرگنیله‌دی. بیله میزکه، اۉزبېک تیلی رنگمه- رنگ شیوه لرگه - بای تیل. سۉزلر تورلی شیوه‌لرده تورلیچه ایتیله‌دی. مثلن، «یور»سۉزی قیپچاق تیپلی شیوه لرده «جور» طرزیده تلفــّظ قیلینه‌دی. ایریم شیوه‌لرده چــَــقـتی (بادامنی چقماق) سۉزی، چاقتی (سرپل لهجه‌سیده) قیلیب تلـفـّـظ اېتیله‌دی. ارفا ایپیه تلـفـّظده‌گی هر خیل لیکنی معیارلشتیره‌دی. عمومی قیلیب ایتگده، ارفا ایپیه هر بیر تاووش‌نینگ انیق اۉلچمده‌گی تلفــّظنی بېلگیله‌یدی. ارفا ایپیه بیلن باغلیق ینگی املا قاعده‌لرینی اونلی تاووشلر تیزیمی بحثیده بېردیک.

ج)لیکسیکوگرافیه (یونانچه، -leixkosسوز، لغت،grapho – یازه‌من). سۉزلرنی یازه من، دېگن معنانی بیلدیره‌دی. لیکسیکوگرافی- لغت توزیش، عملی لغتچیلیک مساله لری بیلن شغللنه‌دی. بو بۉلیمده لغت شناسلیک‌نینگ علمی و عملی مساله لری حقیده سۉز یوریتیله‌دی. شونینگدېک، لغت توزیش، لغت تورلری، لغتچیلیک‌نی رواجلنتیریش معمّالری هم اۉرگنیله‌دی.

لغت توزیش تاریخی حادثه اؤله راق،اصلیده، تورلی دور لرده بیر تیلگه کیریب کېلگن توشینرسیز سۉزلر(اېسکیرگن، شیوه سۉزی، چېت تیلی سۉزلری)نینگ قنده‌ی معنا انگله‌تیشینی بیلیش ضرورتی‌دن کېلیب چیقــقن. دستلبکی لغتلرکۉپراق عمومی خصوصیتگه اېگه بۉلگن. اولرده توشونیلمه‌گن سۉزلر گه معنا و شرحلر بیتیلگن. لغتلرنینگ تورلی شکل‌لری وکۉرینیشلری کېینگی دورلرگه خاص، علم- فن‌نینگ بیواسطه رواجله‌نیشی بیلن باغلیق.

سۉزلیک توزیش حقیده گپ کېتگنده، شونی هم علیحده ایتیب اۉتیش ضرورکه، لغتچیلیک تیل ساحه لری ایچیده اېنگ مرکّب و آغیر ایشلردن سنه‌له‌دی. لغت‌نینگ تیپ و تورلری جوده کۉپ و خیلمه-خیل دیر. مثلن، ایضاحلی لغتلر، عباره‌لر لغتی، لهجه لغتی، دایرةالمعارف لغت، تیرس لغت (سۉزلرنی تېسکری توزیش لغتی)، معناداش سۉزلر لغتی، معنالری قره مه-قرشی سۉزلر لغتی، امونیم (تلفــّـظ و یازیلیشی بیرخیل سۉزلر) لغتلر، املا لغتی، تیمه تیک(موضوعی)  سؤزلیکلر، مورفیم(سۉزنینگ اېنگ کیچیک معنالی قسمی) لغت، سیاسی، جغرافی، تاریخی تیرمینلر لغتی، ترجمه لغتی، معیّن یازووچی اثرلری‌نینگ لغتی، تیلیشناسلیک اتمه لر لغتی و باشقه یوزلب علم- فن ساحه لریگه عاید لغت‌لر شولرسیره گه کیره‌دی. فن و تیکنالوژی رواجله نیشی بیلن بیر قطارده تورلی حجم وکؤرینیشده گی،جانلی الکترون سؤزلیکلر هم پیدا بؤله باشله دی. بو تور لغتلرنینگ علیحده اؤرنی بار البتته.

اېشیتگن سۉزنی رویخط قیلیش بیلن لغت توزیب بۉلمه‌یدی. مینگ ییل دوامیده اۉزبېک تیلیده ایشله‌تیلگن برچه سۉزلرنی‌، بیر کتابگه جایلشتیریش هم، لغت توزیش دېگنی اېمس البته. هر بیر لغت‌نینگ منبعسی، دوری و ایشله‌تگن مؤلفی (یازووچیسی)، انیق تلـفــّـظی، همده سۉزلرنینگ انیق متنی معنالری (تۉغری و کۉچمه معنالری) بۉلماغی شرط. و اېنگ مهمی هر بیر سۉزنینگ گرمتیک توصیفی(میل، زمان، نسبت،درجه وباشقه لر)، یعنی، قیسی سۉز تورکومیگه منسوبلیگی، سۉزلرنینگ کېلیب چیقیشی، هر بیر سۉزنینگ لیکسیک معنالری و باشقه لر کۉرسه‌تیب بېریلیشی طلب قیلینه‌دی. بو سۉزلرنی لغتشناس عالملر معلوم  متن و منبعلردن ایزلب، تاپیب الفبا ترتیبیگه کېلتیره‌دیلر و اولرنینگ گرامتیک توصیفینی بیره‌دیلر. سۉزلرنینگ تلفــّظی و قیسی معنالرده (تۉغری و کۉچمه) قۉلـله نیلگنی انیقلنه‌دی. سۉزلر لغتشناسلیک و تیلشناسلیک نظریه سی‌گه تطبیق قیلینه‌دی. سۉزلیک توزیشدن آلدین کۉپلب شاعر و یازووچیلرنینگ یوزلب شعری و نثری کتابلری سینچیکلب اۉرگنیله‌دی. تاریخی لغتلرنی توزیشده تاریخی سۉزلرنینگ ایتیلیشینی (تلفـّـظی) تۉغری کۉرسه‌تیلیشی جوده مهم. بیتّه تاریخی سۉزنی خودّی بوگونگیسیدېک تلفّظ قیلیب یازیب بۉلمه‌یدی. چونکه، همّه دورلرده هم کۉپچیلیک سۉزلر بیرخیل تلفــّظ قیلینمه‌گن. سۉزلر تلفّظ جهتیدن اۉزگروچن بۉله‌دی. هر بیر سۉز بیر اثر کبی اۉز موللفیگه اېگه. سۉزنینگ یره‌توچیسی خلق بۉلسه، اونینگ بیرینچی قۉلّاوچیسی شاعر ویازووچیلر، ایکّینچی موللفی اېسه، لغتشناس عالملردیر.

 تورکی و اۉزبېک لغتچیلیگی‌نینگ تاریخی محمود کاشغری‌نینگ«دیوان‌الغات‌التورک» («تورکی سۉزلرتۉپلمی») اثریدن باشلنه‌دی. بو اثرده سۉزلر و اولرنینگ گرامتیک توصیفی و ینه کۉپلب باشقه خصوصیت و مساله لری حقیده معلومات بېریلگن. «دیوان‌الغات‌التورک» اثری پروفیسور صالح مطلب‌اف تامانیدن اوچ جلد و ایندیکس طرزیده1961ییلرده تاشکینتده نشر قیلیندی. محمود کاشغریدن کیېین محمود الزّمخشری اۉزبېک تورکی لغتچیلیگی‌نینگ رواجیگه سلماقلی حصّه قۉشگن بویوک عالم بۉلگن. زمخشری‌نینگ بوساحه‌ده‌گی«اساس البلاغه» («بلاغت اساسلری») و«مقدمة الادب» («ادب‌نینگ باشله‌نیشی») اثرلری اهمیتگه سزاوار. بولر عموم تورکی تیل‌لری‌نینگ مشترک میراثی سنه‌له‌دی. تورکی تیل‌لرده سۉزلیک یازیش عنعنه‌سی باشقه لغتشناسلر تامانیدن اوزلوکسیز دوام اېتیریلیب کېلدی. جمله دن اثیرآلدین ابوحیّان محمّد غرناتی‌نینگ«الادراک اللسان الاتراک» («تورکیلرنینگ تیلینی توشینیش») لغتی، مولفی نامعلوم«التحفه‌الزکیه فی‌الغت‌الترکیه(؟)، «حلیة الانسان و ﺣﻠﺒﺔ اللسان» (جمال آلدین ابن مهنا محمّد بن قیس)، محمد بن قیس خوارزمی تامانیدن یازیلگن«تبیان الغات الترکی علی السان قانغلی» لغتی، مولفی نامعلوم«مجموع ترجمان توركى، عجمى، موغولى » لغتی، خليل ابن محمد ابن يوسف قونيالى‌نینگ «ترجمان توركى و عربى» لغتی، هندوشاه ابن سنجر صاحبی  نخجوانی‌نینگ «صحاح العجم»، مولفی نامعلوم«القوانین الکلیه لضبط الغة الترکیه» لغتی، قوام الدين ابراهيم فارونى‌نینگ« فرهنگ ابراهيمى يا شرفنامه منيرى» سۉزلیگی، ایتالیه و المانیه میسونرلری تامانیدن یازیلگن«کودیکس کومینیکوس» (تورکچه- آلمانچه– لاتینچه- فارسچه) سۉزلیگ، ایکی تیلی«صحاح العجم» (فارسچه - تورکچه) سۉزلیگی، «الدریة المودیه فی الغت الترکیه»(؟) لغتی و اۉن بېشینچی عصردن کېین اولوغ نوایی‌نینگ برکه‌لی ایجادینی اۉرگه‌نیش و توشونیش آرقه‌سیدن ایسکی اؤزبیک تیلی بؤییچه  ینه کۉپلب لغلتلر وجود گه کېلدی. مولفی نامعلوم «لغات علم الانشاء» (عثمانلی تورکچه سی - عربی- فارسي) سۉزلیگی، «ابوشقه» («کېکسه، قری اېر») لغتی، «ابوشقه»نینگ قیسقرتیریلگن ورینتی اېسه، «خلاصه عبــّاسی» نامی بیلن نشر قیلیندی. طالع ایمانی هروی‌نینگ «بدایع الغت» («نادرسۉزلر»)، محمّد رضا خاکسارنینگ «منتخب اللغت» («تنلنگن سۉزلر») میرزا مهدی خان‌نینگ «سنگلاخ» («تاشلی یېر»)، محمّد یعقوب چینگی‌نینگ «کېلورنامه»سی، منشی بدرآلدین آقا توزگن «لغت مثلث» سۉزلیگی، «چیغتایچه-تورکچه» لغتی، «کلکته لغتی»، فتحعلی خان قاجارنینگ «بهجت اللغات» سۉزلیگی، «الفاظ جلیه فی بیان اللغات تورکی» خواجه طبیب بخاری توزگن لغت، «تبیان نافع» (احمد عاصم غتابی توزگن ترجمه لغتی) «دقایق الحقایق» (احمد بن سلیمان لغتی)، سلیمان‌نینگ «لغت چیغتایی و تورکی عثمانی» (چیغتایچه و عثمانلی تورکچه سۉزلیگی)، اسحاق خان‌نینگ«سـتــه السنة» («آلتی تیلی لغت»)، « لغت فضل اله خان »، اثرلری و باشقه لرنی کېلتیریب اۉتیش ممکن.

تورکی لغتچیلیک تاریخیده نصاب الصبیان (شعری یۉل بیلن توزیلگن لغتلر) سیره‌سیده یازیلگن لغتلر هم انچه- مونچه‌نی تشکیل اېته‌دی. قاضی لطف الله بن یوسف توزگن «القاسمیة/القائمه» (عثمانلی تورکجه سی- فارسي )، شمس آلدین احمد بن سلیمان بن کمال ادرنوی‌نینگ« دقایق الحقایق» (عثمانلی تورکچه سی - فارسي) »، «نصاب الصبیان» ( تورکچه – فارسی – عربی )(؟)، «اختر کبیر»، «اختر صغیر» کبی اۉنلب شعری یۉسونده یازیلگن سۉزلیکلرنی سنب کۉرسه‌تیش ممکن. خلص، تورکی تیل‌لرگه بغشلب یازیلگن سۉزلیکلر رویخطی انچه اوزون.

د) لیکسیکولوگیه(lexikos- لغت/ سۉز گه، logos تعلیمات).

تیل شناسلیک‌نینگ بو ساحه‌سیده، سۉز گه تیل‌نینگ مستقل بیرلیگی صفتیده قره‌له‌دی. تیل‌نینگ لغت ترکیبی اۉرگنیله دی. شونینگدېک، بوساحه‌ده سۉزلرنینگ کېلیب چیقیشی، سۉزلرنینگ معنا و معنا ترقـیـّـاتی، سۉزلرنینگ شکل و معنا مناسبتی تېکشیریله‌دی. سۉزلر و اولرنینگ قوللش اسلوبلری تدقیق قیلینه‌دی. سۉزنینگ باش و یَسَمه معنالری انیقلنه‌دی. مثلن، کۉز سۉزی آدم تنه اعضالریدن بیرینی بیلدیره‌دی. بو سۉزنینگ تۉغری معناسی. اېشیک‌نینگ کۉزی، درخت‌نینگ کۉزی دېیلگنده، باشقه بیر نرسه‌نینگ قسمینی انگلته‌دی. بو یېرده ینگی معنا حاصل قیلینگن، بونگه سۉزنینگ کۉچمه معنالری دېیله‌دی. اۉزبېک تیلیده امونیم (یازیلیشی وتلفـظی بیر خیل سۉزلر) سۉزلرنینگ سانی انچه گینه، شونگه کۉره، اۉزبېک تیلیده سۉزلرنینگ کۉچمه معنالری قه لین.  سۉز معناسی تۉرت خیل یۉل بیلن کۉچیریله‌دی:

1.میته فوره(یونانچه،metaphora - کۉچیریش).

بیر نرسه‌نینگ، بیلگی‌نینگ شکل‌نینگ، حرکت‌نینگ نامینی باشقه‌سیگه اۉز ارا اۉخششلیگی، اساسیده  کۉچیریشگه (اۉ. ت. پ) میته‌فوره دېیله‌دی. مثلن، باش- آدم‌نینگ باشی، تاغ‌نینگ باشی، قۉل-آدم‌نینگ قۉلی، ایش‌نینگ قۉلی(کؤپ محنت/زحمت چیکماق)، بغیر- آدم‌نینگ بغری، وطن بغری(توغیلگن جای) یا که بغری کېنگ آدم(برچه  بیلن کیلیشیب یشه یدیگن شخص)، یاقّه-کۉیلک‌نینگ یاقه سی، یۉل‌نینگ یاقه‌سی(انیق مکان). دېمک، باش، قۉل، بغیر و یاقه سۉزلر (ناملر)ی اۉز ارا اۉخششلیک و بېلگی تاماندن تاغ، ایش، وطن و یۉل سۉزلریگه کۉچگن، ینگی معنا حاصل قیلگن.

1.میته‌نومیه(یونانچهmetonym، ناملش).

نرسه، حادثه‌لرنینگ بیر- بیریگه باغلیقلیگی اساسیده، بیر نرسه‌نینگ نامی ایکّینچی بیر نرسه‌نینگ نامینی افاده اېته‌دی. مثلن، بیر چاینک چای ایچدیم اۉرنیگه، بیر چاینک ایچدیم، دیب ایتیله‌دی. بابر شعرلرینی اۉقیدیم اۉرنیده، بابرنی اۉقیدیم، دیب ایشله‌تیله‌دی. میته‌نومیه سۉزلرنینگ ینگی معنا حاصل قیلیشیده مهم رول اۉینه‌یدی.

2. سینیکدوخه (یونانچه، synekdoch- بیرگه نظرگه توتماق).

بیر نرسه نامی‌نینگ باشقه بیر نرسه گه بوتون و قسم مناسبتی اساسیده کۉچیشیگه ایتیله‌دی (ت. ت آیظ.ل). مثلن، بېش قۉلدیک بیلماق، عباره‌سیده قۉل سۉزی بو اۉرینده برماق معناسیده ایشله ‌تیله‌یپتی. یشه‌سین تورکستان! گپیده هم قسم تیلگه آلینیب، بوتون حقیده سۉزکیتگن بۉله‌دی. تیرناقّه زار بۉلماق، عباره‌سیده، تیرناق سۉزی باله معناسیده قۉللنه‌یپتی.

3. فونکسیه ناللیک جهتدن(وظیفه داشلیک).

بجره‌یاتگن وظیفه‌سی بیر خیل یا که اۉخشش بۉلگن ایکّی نرسه‌دن بیری ایکّینچیسی‌نینگ نامی بیلن اته‌لیشی. مثلن، اۉق سۉزی ایلگری یای بیلن اتله‌دېگن قورال معناسینی بیلدیرگن بۉلسه، حاضرگی کونده وظیفه‌سیگه کۉره، یر(زمین) اۉقی(مدار)، زمبره‌ک، جواز اۉقی کبی توشونچه لرنی هم  افاده‌له‌یدی. بونده هم ینگی معنا حاصل قیلیش کوزه‌تیله‌دی.

 اۉرگه‌نیش موضوعیگه کۉره لیکسیکولوگیه اوچ تورگه اجره‌تیله‌دی :

1. تاریخی لیکسیکولوگیه (سۉزلرنینگ تاریخی ترقیّاتیگه عاید).

2. توصیفی لیکسیکولوگیه (سۉزلرنینگ معنا واسلوبیگه عاید).

3. قیاسی لیکسیکولوگیه (قرینداش تیل‌لرنی سالیشتیریب اۉرگه‌نیشگه قره‌تیله‌دی).

لیکسیکولوگیه ساحه‌سی اۉز نوبتیده ینه بیر نیچه بۉلیمگه اجره‌تیله‌دی:

1) فره‌زه‌لوگیه(یونانچه phrasis فره‌زه‌لوژی- عباره شناسلیک)ده- سۉز بیریکمه لری، کۉچمه معنالی سۉز و تورغون عباره‌لر اوستیده تدقیق اېتیله‌دی.  بوحقده فره‌زه‌لوژی بابیده مفصّل سۉز یوریتیله‌دی.

2) ایتیمالوگیه ایتیمالوژی (یونانچه، ettymologia).

تیلشناسلیک‌نینگ بو بۉلیمیده سۉزلرنینگ ایلدیزی و کېلیب چیقیشی تېکشیریله‌دی. معلوم سۉز و مورفیم (سۉزنینگ اېنگ کیچیک معنالی قسمی)‌نینگ حقیقی معناسی اۉرگنیله‌دی. بو ساحه‌ده قدیمگی منبعلر اساسیده، سۉزلرنینگ شکلله‌نیش تاریخی، سۉزلر تاریخن قنده‌ی ایتیلگنی(تلفــّظی) و قنده‌ی معناگه اېگه بۉلگنی خصوصیده توشونچه بېریله‌دی. شونینگدېک، تیلده‌گی سۉزلرنینگ شکل و معنالری اۉرته‌سیده‌گی اۉخششلیک و تفاوتلر حقیده سۉز یوریتیله دی. سۉزلر ایتیمالوژیک تحلیل قیلینه‌دی. معلوم بیر تیلده، سۉزلر قچان پیدا بۉلگنی، قنده‌ی یسه‌لیشی، قیسی تیل‌ سۉزی اساسیده، قنده‌ی معنا و شکلگه اېگه بۉلگنی انیقلنه‌دی. ایتیمالوژی نقطه‌ی نظریدن هر بیر سۉزنینگ لسانی و گراماتیک تاریخی بار البته. مثلن، سمرقند سۉزی‌نینگ کېلیب چیقیشی (پیدا بولیشی) حقیده محمود کاشغری‌نینگ «دیوان‌الغات‌التورک»  اثریده شوند‌ه‌ی ایضاح بېریله‌‌دی :

سمر+ قند< سمر/ سیمیر (سیمیز ) = کتته دېگنی. قند/ کند/کیند (کینت)= شهر یعنی کتته شهر دېگن معنا نی انگلته‌دی. ظهیرآلدین محمّد بابر هم اۉز اثری «بابرنامه» ده سمرقند سۉزینی سیمیر (سیمیز) کینت، دېب ایضاحله‌یدی. ینه شو سۉزنینگ ناعلمی ایتیمالوژی‌سی (کېلیب چیقیش) تاریخی هم بار:

عوام آره‌سیده سمر(ییگیت)+قند(قیز) (ایکّی سیویشگن انسان) کبی تلقین قیلینه‌دی.

غیرعلمی یا که اویدیرمه ایتیمالوژیگه کۉره، حاضرگی روسیه پایتختی «مسکو» سۉزی، (ایریم آدملر آره‌سیده) کېلیب چیقیشیگه کۉره: (مست+کوپ) یعنی مستلر کوپ یشه‌ېدیگن شهر (ناتوغری!) اوله‌راق بیان اېتیله‌دی. شونده‌ی قیلیب ایسته‌لگن بیر سۉزنینگ علمی یا که ساخته ایتیمالوگیه‌سی و اۉزگریش تاریخی بۉله‌دی. سۉزلرنی ایتیمالوژیک تحلیلیگه مورفیم ایلیمینتلر (عنصر) مهم رول اۉینه‌یدی. انیقراق ایتگنده ایتمالوژی سۉزنینگ معناسینی آچیب بېریشده کومکلشه‌دی.

ج)دیه لیکته‌لوگیه (دیالیکتا لوژی- لهجه شناسلیک).

تیلشناسلیک‌نینگ بو بۉلیمده عموم خلق تیلی‌نینگ لهجه و شیوه خصوصیتلری اۉرگنیله‌دی. تیل‌نینگ بو ترماغی هم اوز اۉرنیده جوده کتته ساحه حسابلنه‌دی. بوحقده دیالیکتالوگیه بابیده بتفصیل توخته‌له‌میز.

چ) گراماتیکه (یونانچه،  grammakeگرامر- اۉقیش و یازیش صنعتی)

تیلشناسلیک نینگ بو بۉلیمیده، تیل‌نینگ گراماتیک قورولیشیگه خاص قانون- قاعده لر تېکشیریله‌دی. سۉزنینگ شکل اۉزگریشینی، سۉز بیریکمه‌لری و گپ‌نینگ قورولیشی و مضمونیگه کۉره تورلری اۉرگنیله‌دی  (اوز. ت. گ. پ).

 گرامر اۉز نوبتیده ایکی گه بۉلینه‌دی:                        

1. مارفولوژی(صرف)2. سینتکسیس(نحو).

 گراماتیکهده سۉز و گپ‌نینگ (جمله) توزیلیشی نظری اۉرگنیله‌دی، تحلیل و تجزیه قیلینه‌دی.

ح)ستیلستیکه (اسلوب شناسلیک).

بو ساحه‌ده یازمه نطق‌نینگ تورلی شخص یا که گروهلر تامانیدن تورلی اسلوبده یازیلیشی تیکشیریله‌دی. مثلن، متنلر، روزنامه و جریده اسلوبیده، رسمی، اداری، بدیعی اسلوب و علمی اسلوبلرده یازیله‌دی. شو جریان بیلن باغلیق تامانلر و فرقلر تیل نقطه‌ی نظریدن علیحده آلیب قره‌له‌دی، آۉرگنیله‌دی. بو حقده نطق اسلوبلری گه  قره نگ.

خ)پونکتاسیه (تینیش بېلگیلری). 

 نطق توزیشده یعنی، گپ و جمله یازیش پَیتیده تینیش بېلگیلر (علامت)ینی قنده‌ی  قوللش مساله‌سی اۉرته گه چیقه‌دی. پونکتاتسیه سۉز و گپلر آره‌سیده تینیش بېلگیلرینی قۉلش قاعده لری حقیده بحث یوریتیله‌دی. تیلشناسلیک‌نینگ بو بۉلیمی اۉز نوبتیده ینه بیر قنچه تار ساحه لرگه بۉلینه‌دی. یازمه نطقده تینیش بېلگیلری کتته رول اۉینه ‌یدی. اولر گپنی تۉغری یۉنلتیریش، انیق افاده‌لشده فعال قتنشه‌دی. تینیش بېلگیلری بیان قیلینه‌‌یاتگن فکر لرنی بیر تیزیمگه ساله‌دی. گپ‌نینگ معناسیگه تاثیر اۉتکزه‌دی.

شونی ایتیب اۉتیش لازم که، یۉقاریده گپیریلگن تیل ترماقلری، عمومن، تیلده‌گی کۉپلب مساله لر معمّا صفتیده، تیلشناس عالملر تامانیدن علیحده تدقیق قیلینه‌دی و شو باره‌ده علمی ایشلر یازیلیب،  اولر انستیتوت، یونیورستی و قطار علمی مرکزلرده انه‌شو تدقیقات ایشلری حمایه اېتیله‌دی. علم یۉلیده قیلگن محنتلری طفیلی تیلشناس عالملر مناسب علمی درجه‌لر گه سزاوار بۉله‌دیلر.

 تیل حقیده توشونچه

تیل توشونچه‌سی تار و کېنگ معنالرده توشینیله‌دی. تار معناده، تیل انسان اناتومیه (تنه توزیلیشی) سیده‌گی، آدم اعضالریدن بیری‌نینگ نامی. کېنگ معناده اېسه، تیل آدملر اۉرته‌سیده‌گی علاقه (رابطه)، معامله، سۉزله‌شو، اره‌له‌شو قورالی(واسطه‌سی) دیر. تیل یاردمیده کیشیلر اۉز فکرلرینی، تورلی- تومن حس- تویغولری و خواهش- ایستکلرینی بیان قیله‌دیلر، افاده اېته‌دیلر. انسانیت‌نینگ تیز رواجله‌نیشیده تیل بی قیاس درجه‌ده رول اۉینه‌گن. تیل پیدا بۉلگندن کېین جمعیت هم تیز رواجلنه‌بارگن. شونینگ اوچون تیلنی جمعیتسیز، جمعیتنی تیل‌سیز تصوّر قیلیب بۉلمه‌یدی. شونگه کؤره تیل اجتماعی حادثه دېب تعریفلنه‌دی. تیل‌نی بیرته شخص یره‌تمه‌یدی، بلکه او بوتون جمعیت اشتراکیده اۉسیب، ترقه لیب، رواجله‌نیب، باییب و ینگی‌له‌نیب باره‌دی.

تیل کیشی‌لیک جمعیتی‌ده محنت طفیلی وجود گه کېلگن. آدملر اۉز ارا احتیاجلرینی قاندیریش اوچون دستلب سېزیش، فکرلش، کېین اېسه شو فکرلرنی باشقه لرگه یېتکزیش گه اینتیلگن. دېمک، تیل‌نینگ پیدا بۉلیشیگه تورتکی بۉلگن نرسه، بو احتیاج و محنت  بۉلگن. علمی تعریف بیلن ایتگنده، تیل- نطق توزیب، فکر، تویغو - ایستک کبی‌لرنی افاده قیلیشده خذمت قیله‌دېگن تاووشلر، سۉز و سۉز بریکمهلری همده گراماتیک واسطهلر تیزیمی. دېمک، تیل واسطه‌سیده انسان‌نینگ سۉزله‌شو قابلیتی یوزه‌گه چیقه‌دی. تیل زمینیده فکر، سۉز، عباره، بیریکمه همده گپ (جمله) یاته‌دی. ایتیله‌یاتگن فکرلریمز انه‌شو قالب گه (تیلگه) سالینه‌دی و باشقه‌لرگه یېتکزیله‌دی. فکر، تیل محصولی یا که عینن، تیل‌نینگ اۉزی‌دیر. باشقچه ایتگنده تیل کیشی‌لرنینگ مادّی- معنوی احتیاجلرینی قاندیروچی واسطه دیر. جمعیتده کېچه‌یاتگن هر قنده‌ی اۉزگریش دستلب تیلگه کۉچه‌دی. بو اۉزگزیشلر کۉپراق تیل‌نینگ لغت قتلمیده نمایان بۉله‌دی. نطق تاووشلری،  گراماتیک واسطه‌لر سۉزنی شکلّنتیره‌دی.                                                                            

بوندن تشقری، آدملر تیلنی تورلی معنالرده قۉلـلب تعبیر اېته‌دیلر. مثلن، قوشلر تیلی، حیوانلر تیلی (بدیعی ادبیاتده)، اۉسیملیکلر تیلی، موسیقی تیلی، شعر تیلی، صنعت تیلی، ایچکی تیل (روحی کېچینمه لر)، باله تیلی، ایما- اشاره تیلی و هکذالر. عمومی قیلیب ایتگنده، تیل دېب، مخصوص بیر تیزیم صفتیده آدملر آره‌سیده تاووشلر یاردمیده خبر یېتکزیشگه ایتیله‌دی. شونینگدېک، تیل ارثی و ازلی بیر قوریلمه هم دیر.

تیل حقیده‌گی تصوّرینگیزنی باییتیش معناسیده، قوییده‌گی عباره‌لرنی کۉزدن کېچیره‌یلیک. بو عباره‌لرگه اهمیت قره‌تینگ. اونده سۉز انسان اناتومیه‌سی حقیده اېمس بلکه فکر حقیده بارماقده:

1.     تیلی اچــّیق، 2. تیلی چوچیک، 3. تیلی اۉتکیر، 4. تیلیدن تاپماق عباره‌لری‌نینگ بیرینچیسی‌ده قهر و غضبنی، ایکینچیسی‌ده مهربانچیلیکنی، اوچینچیسی‌ده ناطقلیک‌نی و نهایت تۉرتینچیسی‌ده اېسه، اۉیله‌مسدن گپیرماق یا که بیرار- بیر کۉرگولیکّه دوچ کېلماق کبی فکر و خلاصه‌لر بارلیگی معلوم بۉله‌دی یا که کیشی‌ده شونده‌ی تصوّر توغدیره‌دی. کۉریب تورگنینگیزدېک، کېلتیریلگن تورغون عباره‌لرنینگ برچه‌سی تیل واسطه‌سیده  افاده‌لنگن. بو اۉرینده گپ تیل‌نینگ فره‌زه‌لوژیک (آلدینده توزیب قۉییلگن برقرار عباره) خصوصیتلری حقیده گپ باره‌یپدی. تیل دېیلگنده، دایما، اونینگ معنوی تامانی کۉز اونگیمیزگه کېله‌دی. علیشیر نوایی تعریفی بیلن ایتگنده، تیل انسان‌نی معنوی کمالات چۉقّــّسیگه کۉترگن شریف ذات‌دیر. شاعر نظریده انسان «گوهرشریف» (فکرلاوچی) ذات‌دیر.          

 انسان‌نی تیل ایـله‌دی حیوانـدین جــدا،

بیـــل کـــه، گهر شریـــفراق یــؤق انـدین.

باشقه تاماندن تیل‌نی انسانلر اۉرته‌سیده‌گی مناسبتلرنی اوشلب توروچی  شرطلی اجتماعی کیلشوو، بېلگیلر تیزیمی، دېب هم تعریفلش ممکن. بو تعریفده کۉپراق هر خیل بېلگی و علامتلر کۉزده توتیله‌دی. مثال اوچون هه‌یداوچیلیکنی ترتیبگه سالوچی بېلگیلر، هندسه شکل‌لری، کیما علمی‌گه عاید هر خیل فورمول‌لر، دولت و کمپنیلر تمانیدن قبول قیلینگن رمز، دولتلر نشانلری و باشقه لر هم اۉز نوبتیده تیل‌دیر. یعنی شرطلی بېلگیلر تیلیدیر. اولر هم فکر، معلومات ته‌شیدی، شو شکل و بېلگیلر معلوم بیر فکرنی انگله‌تیب توره‌دی. انسان تیلی تیریک، طبیعی تیل بۉلسه، اوشبولر یسمه تیل سنه له دی. هر ایکله‌سی هم آدملر ارا معامله و اره‌له‌شو گه خذمت قیله‌دی. خلاصه قیلیب ایتگنده، تیل- ملت بېلگیسی، خلقنینگ اۉتمیشی، ترقیّاتی و کېله‌جک کۉزگوسی هم دیر. تیل- کتته معنوی بایلیککه کیره‌دی.

شو اؤرینده اسپیرانتو تیلی خصوصیده إیککی آغیز معلومات بیریب اؤته یلیک. خلق ارا اسپیرانتو(esoeronto) تیلی 1887- ییلی ورسالیک دوکتور ل.ل. زمینگوف یره تیلدی. اوشبو صنعی تیلنینگ سؤز یسه لیشی، گرمه تیک قورولیشی اگلیوتیناتیف(اؤزککه قؤشیمچه لر تیرکب یازیله یاتگن تیللر- اورال-آلتای تورکومی) گه اساسله نه دی. اؤرگه نیلیشی آسان بؤلگن بو تیل ساخته تیل بؤلیب، علمی ساحه لرده جهان مدنیتی اؤز ارا انگلشگه کتته اولوش قؤشیب کیلماقده. بو تیلده منه بو تؤرت:  

حرف قؤلـله نیلمه یدی. (q,w.x.y)     

منه بو آلتیته قلپاقچه لیک : اونده 

 حرف موجود.ĉ، ĝ، ĥ، ĵ، ŝ، ŭ

اسپیرانتو تیلیده منه بو جمله :

«مین سیز/سینی سیوه من»- دیگن معنانی بیلدیره دی.

اسپیرانتو تیلی لاتین یازوویدن نسخه آلیش یؤلی بیلن یسه لگن بؤلیب، 28حرفدن تشکیل تاپگن. بو تیل 1945- ییلی یونسکو طرفیدن سمن خلق ارا تیل صفتیده قبول قیلیندی.

تیل‌لرنینگ پیدا بۉلیشی

دنیا تیل‌لری‌نینگ پیدا بۉلیشی حقیده خیلمه- خیل قره‌شلر موجود. انسان تیلی حقیده‌گی دستلبکی معلوماتلرنی دینی متنلر بیره‌دی. شو منبعلرده قید قیلینیشیچه، باشده یېر یوزیده بیر تیل موجود بۉلگن، آدملر انه‌شو یگانه تیلده سۉزلشیشگن، او هم بۉلسه آدم آته تیلی- عبری تیلی بۉلگن، دېب ایتیله‌دی. باشقه لری دنیا تیل‌لری اصلیده بابلدن ترقه باشله‌گن دېیشه‌دی. و ینه ایریملری آدمزاد تیلی نوح پیغمبردن باشلنگنی گه اورغو بیره‌دیلر. علیشیر نوایی هم بو مساله‌ده دینی تاماندن یانده‌شه‌دی. بو ادّعالرنی فقط دینی، مذهبی قره‌ش دېب بهالش ممکن خلاص. چونکه، انسانیت بوندن ارّه‌نگ 6-7 مینگ ییل آلدینگینه تاپیلگن اېمس- ده. بشریت تاریخی جوده قدیمی بۉلیب، انسان بو گونگه یېتگونگچه بیر نیچه میلیون ییلنی باسیب اۉتگن، جوده اوزون- اوزاق طبیعی جریانلرنی باشدن کېچیریشگن. شونگه قره می، تیل‌لرنینگ وجودگه کېلیشی حقیده تورلی یرلرده گی قوم و قبیله‌لر اۉرته‌سیده ینه تورلی- تومن قره‌شلر موجود بۉلگن. شولردن ایریملرینی کېلتیریب اۉته‌میز.

هیردوت قلمیدن قالگن روایت 

یونان تاریخچیسی هیرودیت‌نینگ یازیشیچه، فرعون تیل‌لرنینگ کېلیب چیقیشینی بیلیش اوچون انتیقه بیر تجربه اۉتکزه‌دی. فرعون هلی تیلی چیقمه‌گن  ایکّی ایشیتمس کر و تیلسیز ساقاو باله نی فرعون آلدیگه آلیب کېلیشگه بویوره‌دی. تیلسیز بو گودکلرنی خاص بیر شرایطده اۉستیره‌دیلر. بیر مدت اۉتیب گۉدکلرنی فرعون قاشیگه ایلته‌دیلر. باله لردن بیری ایلک‌ بار BEKOS گه اۉخشه‌گن سۉزینی تیلگه آله‌دی. بو سۉز اۉشه زمان تیلیده فریجیه یعنی«نان» معناسینی بېرگن. بوندن خلاصه چیقریب، فرعون آدملر بیرینچی بار «نان» سۉزینی ایشلتگن دېگن فکرگه باره‌دی.

هندولردن یتیب کیلگن روایت

هندولرگه کۉره، تیل‌لرWata  درختیدن ترقه‌لیشگن اېمیش. اولرگه باقه، برهما (هندولرنینگ مطلق تنگریسی) مغرورله‌نیب، آدملرگه سایه - سلقین سالیب تورگن دانش (بیلیم) درختینی اته‌یین کېسیب تشله‌یدی. انسانلر برهمانینگ مهرسیزلیگیدن اچیقله نیب، یېر یوزیگه توم- تره‌قـــَی بۉلیشیب ترقه‌لیشیب کېته‌دیلر. بیلیم درختیدن انسانلر و اولرنینگ عادت اودوملری همده تیلی ترقله  باشله‌یدی.

مرکزی امیریکه توب اهالیسیدن قالگن روایت

بو یېرده گی توب اهالی اۉرته‌سیده، باشقچه روایت یوره‌دی. قدیم زمانلرده اولر ایکّینیچی یعنی، نریگی دنیا (اۉلومدن کېینگی حیات)لری ویران بۉلمسلیگی اوچون (Zacualli) نامی بیلن بیر مستحکم و یوکسک توغ(منار) قوریشه‌دی. شو قؤرغان اولرنینگ تیل رمزی حسابلنگن. کۉپ زمانلر اؤتیب اولر بیر- بیرلرینی توشینمه‌ی قاله‌دیلر. تیل‌لری اۉزگریب، هریاقّــه ترقه‌لیشیب کېته‌دی.

 علمی روایت و قره‌شلر

علمی تخمینلرگه قره گنده، بوندن (4.5) میلیارد ییل آلدین کتته پارتلش نتیجه سیده، بوتون بارلیق جمله دن آنه زمین  وجودگه کیلگن. شوندن کیین بیر میلیارد ییل دوامیده یر کرّه سی اؤز وجودیگه حیات لباسینی کییگن. انسان اجدادلری یېر یوزیده پیدا بۉلیب حیات باشله‌گنلری  بیریریم میلیون ییل آلدینگه باریب توته شه ‌دی. (200000)ییل بورون بوگونگی آنگلی انسان افریقاده یشه ی باشله گن. انسان تیلی نینگ  پیدا بؤلیشی هم جوده مرکّب جریان. سۉزله‌شیش و آغزه‌کی نطقدن فایده‌له‌نیش حادثه‌سی، یېر یوزیده کمیده بوندن(100 000) ییل آلدینگه باریب یته دی. شونینگدېک، انسانلر (500) مینگ ییل ایلگری اوقیشنی بیلیشگن. انسان قۉلی بیلن یسه‌لگن نیزه‌لر یاشی(40-50 )مینگ ییلگه یېته‌دی. معلوم بۉلگنیدېک، قدیمی‌لیگی جهتیدن 400) يیلگه یېته‌یاتگن اۉشه زمان قورالی آلمانیه‌دن تاپیلگن. منبعلرده ایتوپی (افریقا) اولکه‌سیده ابتدایی دین یا که مذهبلرنینگ تاپیلگنی گه (160)مینگ ییل بۉلگنی علمی تصدیقنگن. کیشیلر (100) مینگ ییل اوّل  بلیق آولش بیلن شغلنگن. ساحه عالملری بو دورلرگه کېلیب، آدملر آغزه‌کی نطقدن بهره‌مند بۉلگن بۉلیشلری کېره‌ک، دېب ایتماقده‌لر. بو جریانلرده آدم ذاتی فکرلب، مییه لریده چیزمه و دیزاینلر یره‌ته آلیشنی بیلیشگن، واولردن اۉزلرینی حمایه قیلیشده فایده لنگنلر هم. تیل بیلن یازوو بیر- بیریگه چمبر-پس باغلنگن. اوّل تیل پیدا بؤلگن بؤلسه کیین، یازوو وجودگه کیله دی. یازوو تاریخی حقیده گپ کیتگنده شونی قید قیلیش کیره ک که، یازوونینگ دستلبکی شکلی هر خیل علامت و بیلگیلر کؤرینیشیده بؤلگن بؤلسه، اونینگ کیینگی دوری تصویری خطلر بیلن ایظاحلنه دی. تصویری خطلردن کیین اؤی فکرلرنی یازیب آلیش خطی اوندن سؤنگ سؤزلرنی بیتکلرده قید ایتیش یازووی و نهایت، تاووشلرنی یازیب آلیش خطی وجودگه کیلگن.

تیل نینگ پیدا بؤلیشیگه عاید ایریم نظریه قوییده گیچه:

Ding-Dong   نظریه‌سی 

بو نظریه گه کۉره، انسان تیلی نیگیزیده «دینگ- دانگ»تاووشلری یا ته‌دی. بو قره‌شنی یاقلاوچیلرگه کۉره، طبعیتده بیرینچی بۉلیب آدملر انه‌شو تاووشلرنی تیلگه آلیشگن. خوددی، اۉزبېک تیلیده‌گی : شیر- شیر، گوپ- گوپ، تق- تق، شپ - شپ کبی تقلید سۉزلرگه اۉخشب.

ینه بولردن تشقری Uh-Oh، Yo-He-Ho،Ta-Ta،Pooh-Pooh   Bow-Bow  نظریه‌لری هم موجود که، اولرنینگ بَــری اۉشه تاووشگه تقلید نظریه‌سیگه باریب اولنه‌دی. بیراق، ایریم روحشناسلر: قلابلیک، اۉغریلیک، الداقچیلیک انسان‌نی سۉزلش‌گه اونده‌گن دېگن فکر لرنی هم ایلگری گه سوره‌دیلر.(انتیرنیت معلوماتلری)

 دنیا تیل‌لری

2012- ییلگی حساب- کتابلرگه قره‌گنده، یېر یوزی اهالیسی‌نینگ سانی (7) میلیاردگه یېتگن. شو کونلرده جهانده (1300) خلق و ایلت استقامت قیلیب کېلماقده. یونسکو معلومآتلریگه قره‌گنده بو عین پیتده دنیاده انسانلر تخمین، (5600)ته تیلده سۉزله‌شه‌دیلر. بعضی، منبعلرده دنیاده همّه‌سی بۉلیب (7000 ) تیوره‌گیده  تیل موجود دېیله‌دی. شوندن (200) تیل‌نینگ هر بیریده بیر میلیون‌دن آرتیق،(70)تیل‌نینگ هربیریده (5)میلیون‌دن کۉپراق، فقط(13)تیل‌نینگ هر بیریده (50)میلیون‌دن آشه راق اهالی سۉزله‌شه‌دی. قالگنلری‌نینگ هر بیریده اېسه بیر میلیون‌دن آزراق کیشی گپله‌شه‌دی. بیرگینه قفقاز تاغلریده جایلشگن داغستانده بیر میلیون خلق (40)ته تیلده سۉزله‌شه‌دی. بو تیل‌لرنینگ رواجله‌نیش درجه‌سی، جمعیتده توتگن اۉرنی، سۉزله‌شوچیلری‌نینگ سانی تورلیچه دیر. (100-200) کیشیدن تشکیل تاپگن قبیله‌نینگ تیلی هم، یوز میلیون خلق گپله‌شه‌یاتگن تیل‌لر هم علیحده تیل سنه‌له‌دی. بو تیل‌لر گلوبال (دنیا مقیاسیده یوز بېره‌یاتگن کېسکین، ایورولیشلر) اۉزگریشلر دوریده، یعنی کتته سرعتلرده رواجله‌نیب باره‌یاتگن تکنالوژی عصریده، ایمریلیش و توگب باریش جریانینی باشدن کیچیرماقده‌لر. چمه‌لب ایتیشلریچه، بوتیل‌لردن ایریملری توگب، ایریملری - اولردن (40%) اۉلیش یاقه‌سیگه کېلیب قالگن. رقملرده کۉرسه‌تیلیچه، کېینگی یوز ییل‌لیکده دنیا تیل‌لریدن(80%) به تمام توگه‌یدی. ینه شو آره‌ده بیرگینه آسیا قاره‌سیدن(59)ته محلی تیل نابودلیککه یوز توته‌دی دېیلماقده. عالملرگه کۉره، باریب- باریب کۉپی  برماق بیلن سه‌نرلی تیل‌لرگینه یشب قاله‌دی، باشقه‌لری اېسه بوتونلی یۉقالیب کېته‌دی.

بو حالتنینگ یوزه گه قلقیب چیقیشیگه علم- فن، تکنالوژی‌نینگ شدّت بیلن روجله‌نیشی سبب بۉلیب کېلماقده. دنیا مقیاسیده انگلیس، هسپانیه و فرانسه تیلی یېتکچی موقعینی ایگلّب آلیشی ممکن. کېزی کېلگنده، شونی هم ایتیب اۉتیش کېره‌ک که، فغانستانده یشب کېله‌یاتگن اۉزبېکلرنینگ تیلی هم انچه گینه تشویشلی احوالگه توشیب قالگن. بولرنینگ تیلی هم ایمریلیش دورینی الـله‌قچان باشلب یوبارگن. حاضر پیتگه کېلیب بو تیلگه نسبتن بۉله‌یاتگن اعتبارسیزلیک، اۉزبېک تیلی‌نینگ توگب، بیتیشی جریانینی تیزلشتیرماقده. شونیسی قوانرلی که، قینه‌لیب، یېزیلیب بولسه - ده، عادّی خلق یشب کېله‌یپدی. عوام خلق تله‌شیب، تارتیشیب اۉز تیل‌لریده سۉزله‌شیب کېلماقده‌لر.

اۉزبېک تیلی‌نینگ بو وضعیتگه کېلیشیگه اوغان (افغان)حکمرانلری‌نینگ رولی کتــّه بۉلگن و بۉلماقده. اولر اته‌یین، اۉزبېک تیلی‌نینگ رواجله‌نیشی‌گه تۉغه‌ناق بۉلیب کېلدیلر. اۉزبېک تیلی افغانستانده سۉزله‌شوو تیلیدن نری‌گه اۉته آلمه‌دی. شونینگدېک، یقین- یقین اۉتمیش‌گچه اۉزبېک تیلیده  درسلیکلر، نشرات، رادیو ایشیتیریش‌لر همده تلویزیون کۉرسه‌توولری تشکیل قیلینمی کېلدی. حاضرگی کونده هم احوال اولگی‌سیدن اونچه‌لیک فرق قیلمه‌یپتی. بوکبی مناسبتلر افغانستانده استقامت قیلوچی آز سانلی ایلتلر، جمله دن تورکی خلقلر اینقسه، اۉزبېکلر تیلی‌گه قتّیق ظلم بۉلیب توشدی. بو جریان هلی بېری تۉخته یاتگن‌گه اۉخشه‌مه‌یدېگن کۉرینه‌دی. بونده‌ی وضعیتده افغانستانلیک اۉزبېکلر باشقه تیل‌لرگه حرمت قیلگنی حالده، اۉز تیل‌لرینی مادّی، معنوی حمایه قیلیشلری کېره‌ک و شرط.  بونده‌ی شرفلی ایشنی عملگه آشیریش اوچون اۉزبېک ضیالی‌لری کتــّه بیر استرا تیژی  ایشلب چیقیشلری شرط و ضرور. یۉقسه بو تیل هم تیز آره‌ده زوالگه یوز توتیب آره دن کیتیشی مقرر.                  

تیل‌ هم باشقه اجتماعی حادثه‌لرگه اۉخشب اۉزگریش، ینگیله‌نیش و باییش جریانینی باشدن کېچیره‌دی. تاریخ اۉزه‌نیده (آقیمیده) حمایه‌لنمسلیک عاقبتیده کۉپلب تیل‌لر زوالگه یوز توتگنینی بیله‌میز. تاریخ عملیاتیده بو حادثه‌لر کۉپ باره  کوزه‌تیلگن. اینیقسه، افغانستان شرایطیده، اوزاق اۉتمیشده، کۉپلب تورکی قبیله‌لر مثلن: چارایماق، فیروزکوهی، جمشیدی، تایمنی، تاتارلر، غۉری، افشاری، خلج، ایماق، تیموریلر(هراتده‌گی) موغول‌لر، هزارهلر اۉز تیل‌لرینی یوقاتیب باشقه بیر ایتنیک تیلیده سۉزله‌شه‌یاتگن بۉلیب قالگنلر. بو سلبی جریان منطقه بۉیلب، هندوستان و پاکستانده‌گی قوم‌لرگه هم اۉز تاثیرینی اۉتکزمی قالمه‌گن. تاریخی مهاجرت‌لر سببلی اۉشه یورتلرده (هندوستان و پاکستان) اۉتراقله‌شیب قالگن اۉزبېکلر و باشقه تورکی قوملر، اۉزگه بیر تیل وکیلی‌گه ایله‌نیب قالگنلر. ایرانده هم آز سانلی ایریم تورکی ایلتلر فارس‌لشیب قالگنینی بیله‌میز. تورکی قوملردن  تشقری عربلر، یهودی‌لر (ایران واۉرته آسیاده) و باشقه‌لر اۉز تیل‌لرینی بوتونلی یوقاتیب بۉلگنلر. دنیا مقیاسیده هم شونده‌ی قسمت‌گه مبتلا بۉلگن تیل‌لر یۉق اېمس. بولرنی کېلتیریشدن مقصد تیل‌لر حمایه آستیگه آلینیشی و رواجلنتیریشی کېره‌ک دېگن، غایه‌نی ایلگری‌گه سوریش‌دیر.

ورقلنگ

 
  بالا