ادبـــی نقـــــــد

(۲)

آلدینگی صحبتــــــلریمیزده کیکسه ادیب وشاعرمتین اندخویی نیــــنگ پـــــورتریـتــــیدن چیزگیلر بیردیک.اؤقیگنینگیزاؤشه مقاله ده،سیزایجــــادکارنینگ باسیب اؤتــــگن یؤلی،انسانی خصلتــلری ومحنتکشلیگی حقیده قیسقه بؤلسه- ده،بیرقدرتـــــــــصورگه ایگه بؤلدینگیز.شونی علیحده ائــتیـب اؤتیش کیره کی،متین اند خویی افغانستان اؤزبیکلری آره سیده معرفــت یایــیشگــــه،شعری،ادبی تجربه ومعــــــلوماتلرنی بـــهم کؤریشگه پیشقدملردن بؤلیب کیلماقده.

 ادبــی نـقــــد 

(۱)

شیرین تگابگه قره شلی«ظهیرالدین فاریابی»لیسه سیده،سککیزینچی صنفده اؤقیب یورگن کیزلریم ایدی.شاعروشعریتــــگه نیگه دورالهی تویغو وفضیلت،دیب قره ار ایدیم. ..

                   ادبی نقد سباقلری

                         آلتــینچی قسم

خردمند چین سؤزدین اؤزگــه نی دیمس،

ولی بَری چـــین هم دیـــــگولیک ایمس.

  نوایی                                     

ادبی نــقــد فقط بدیعی اثرنینگ کمچـــیلیکـــلرینی کؤرسه تــــیـــب قؤیه قالمیدی. بلکی،ادبی نقد بیرینچی درجه لی واؤته مهم بؤلگن ادبی اثراوستیده بحث یوریته دی.ادبی نقدده«تنقیددن توبن»- دیگن توشونچه بار.

ادبی نـــقــد سباقلری

بیشینچی 

خردمندچین سؤزدین اؤزگــه نی دیمس،

ولی بَری چـــین هم دیـــــگولیک ایمس.

                                 نوایی

ادبی نقد تورلری حقیده گی فکرلریمیزنی دوام ایتــتــیره میز.ادبی نقد اوچون اینگ مهم نرسه بدیعیلیکدیر. یعنی،صنعت نینگ برچه توریده،ائنیقسه،شعریتده ینگیلیک یره تیشدیر.

  ادبی نقد نینگ سباقلری

                 خردمندچـین ســؤزدین اؤزگــه نی دیمس،

                 ولی بَری چین هم دیـــــگولیـــک ایمس.

                                                      نوایی

تؤرتینچی قسم 

-ایستیتیک نقد

اؤزبیک ادبیّات شناسلسگیده ایستیتک نقد گه تینگ توشونچه علمی قبول قیلینگن ایمس.شونـــــگه  قره می،بوتوشونچه نفاست شناسلیک،نفیس صنعت،گؤزه للــــــلیک صنعتی کبی عباره لربیــــــلن افاده قیــــــلیــــنه دی.

ادبی نقد نینگ سباقلری

خردمندچـین ســؤزدین اؤزگــه نی دیمس،

                 ولی بَری چین هم دیـــــگولیـــک ایمس.

                                              نوایی 

اوچینچی قسم           

آلدینگی مقاله لریمیزده نـقـــد نیمه؟ منـقـــّد کیم دیگن مساله لرگه تؤخته لگن ایدیک. ایندی نــــــقــد نینگ قنده ی تورلری بار،دیگن سوالگه یاروغلیک کیریتسک.

ذ.إیشانچ                                 

ادبی نقد یؤللچی یؤلدوز دیمکدر

                                              نوایی   

إیککینچی قسم 

علمی تعریف،ادبی قاعده – قانونلردن اؤته یلیک- ده،ادبیّات بیلن ادبی نقد اؤرته سیده گی مناسبتنی حیاتی توشونیشگه اورینیب کؤر ه یلیک.ادبی محصولات(بدیعی تفککر تورلری)تعبیرجایز بؤلسه ،دستورخان یوزیگه تارتیلگن رنگ – برنگ وطرفه  ناز- نعمتلرنی ایسله ته دی. 

ذ.إیشانچ 

ادبی نقد آلدیده گی اؤیلر

بیرینچی قسم

                ^{اؤزبیک تیلیده گی ایریم«ی»گه یقین تلفظ قیلینوچی و}

                ^{سؤزباشیده کیلوچی تاو ّشلرنی عرب حرفلری}

                   ^{واسطه سیده قوییدگیچه افاده لش ممکن .} 

N+Shif = أی 

B+Shift =إی 

    ذ.‌إیشانچ

                                               www.enayatfarahmand.blogfa.com 

                                               ادبی اؤیلر

کؤپدن بویان بیرآغریق إیچیمنی کیمیریب،روحیمنی قــَقـــشه تیب کیله یاتگن ایدی. بوهم بؤلسه بیزده گی  حکمران معنوی قــَــشــّاقلیک دردی؛ بای اؤتمیشدن اوزیلیب،عصرلرآشه بؤشلیق  توبیگه چؤکیب باره یاتگن- سؤز وفکر انقراضی!

علیشیر نوایی 

                 ^{بوعباره نینگ پیدا بولیش حقیده}

      ^{بلشویکلر انقلابی غلبه قازانیگندن کیین ،ساویتلر مملکتیده  ینگی تفگْر،انقلابی ادبیّات، صنعت  ومدنیت یولباشچیلری  پیدا بوله باشله دی.چونکی، لینین ساویتلر مملکتینی قورگن اساسچی رهبر حسابله نردی.ابی قازاق ادبیّاتینینگ اساسچیسی،همزه حکیمزاده نیازی ایسه ، اوزبیک ساویت ادبیّاتینیگ اساسچیسی و باشقه لر.}

 ^{ایندی  اساسچی سوزینینگ لغوی معنا سیگه دقت قیله یلیک.  بو سوزگه  اوزبیک تیلینینگ ایضاحلی لغتیده شوندای تعریف بیریله دی: «بیرارنرسه گه اساس سالگن،  پایدیوار قورگن کیشی؛بیرار نرسه نی برپا قیلگن ،تاءسیس ایتگن یاکی باشلب بیر گن کیشی ؛ یره تیوچی»- دیمکدیر.انگله گنینگیز دیک ، برچه لغتلرده یوق نرسه دن بارنی بنیاد ایتیشگه اساسچی دییله دی. نوایی یوق نر سه دن بارلیقنی(اوزبیک ممتاز شعرتینی) بر پا قیلدیمی؟ یوق البته . باشقه تاماندن، آلدینلری موجود بولمه  گن واقعیلیکّه نسبتاً بوند ای عباره نی قولّه ش تاریخده موجود بولگن،بار گپ. فارس ادبیّاتیده هم آدم الشعرا (رودکی) ابو المعانی(بیدل) ،سلطان العارفین (یسوی) ...وینه بعضی ساحه لرنینگ اوز آته لری، اساسچیلری حقیقتاً بولگن.اولر یره تیوچی وباشلاو وچیلر بولیشگن- اوز دوریده. بولرعنعنه ده بارنرسه لردیر.    امّا، نوایی اوزبیک ادبیّاتی و تیلینینگ  اساسچیسی دیگن عباره نی   اولچاو قیلیب ، توغریدن- توغر قولّه اش ، ایشله تیش  اوزینی آقله آلمیدی. اوزبیک کلاسک ادبیّاتیده اینگ کوپ وخوب یازگن بیوک متفکّر علیشیر نواییگه  نسبتا ً  تاریخد بیریلگن بیر نیچه  لقبلر:«امیر الکبیر»(بیوک امیر) «امیرالکلام»(سوز ملکنینگ سلطانی) وباشقه صفتلر بار. نوایی انه شو صفتلر بیلن تن آلینگن. بیزنینگچه علیشیر  نوایینی  اوزبیک تیلی وادبیّاتینیگ اساسچیسی دیب بولمیدی. نیگه؟}

^{بیرینچیدن- ادبیّات و تیلینیگ اساسچیسی بولمه یدی.اگر بولسه،اولرنینگ یره تیوچیسی خلق دیر.اینگ گوزه ل  ومعنا لی سوزلر خلق داستانلری ،عباره ،قوشیق وباشقه صنعت تورلریده  اوز چقور افاده سینی تاپگن.}

^{ایکّینچیدن- اوزبیک ادبیّاتی عروض وزنی بیلن هم    ییگیزه ک ایمس. یا خود اوندن کیین توغیلگنی یوقکی، علیشیر نوایی عروض وزنیده شعر یازیب ، باشقه لرنی اوز آرتیدن ایرگشتیرگن بولسین. نواییدن بیر نیچه یوزآلدین هم عروض وزنیده  عجایب شعرلر یازیلگن. یوسف خاص حاجب نینگ  کتته   داستانی ادبیّات اثری ، احمد یسوینینگ «حکمتلری» ،حکیم آته ، سلیمان باقیر غانی، ربغوزی ،آتایی، گدایی، سکاکی ، خوارزمی ،امیری  ،لطفی و باشقه کوپلب تورکی مشایخلر سوزلری شبحه سیز  اوزبیک ابیّاتینیگ اینگ گوزه ل  نمونه لرینی اوزیده سقله ب توریبدی.}

^{اوچینچیدن - نواییدن آلدین هم کمیده ینه بیش یوز ییلیک اولکن ادبی میراث بار.اگر ادیب  احمد یوگنکینینگ «هیبت الحقایق» (حقیقتلر ارمغانی) اثری 8- میلادی عصرده یازیلگنلیگی  اوز اثباتینی تاپسه، نوایی دوری بیلن ایلک یازیلگن  بدیعی اثر آره سیده کمیده(7) عصرلیک  فرق وجودگه کیلگنینی کوره میز.}

    ^{نوایی اوزینینگ «نسایم المحبت»(محبت شباده لری) اثریده، ادیب احمد یوگنکینی ابوحنیفه   امام اعظم  شاگردلریدن  بولگنی حقیده جمله دن شوندا ی دییدی:«بیر کون امام اعظم « ق.ر » درسیغه حاضر بولور ایکندورو بیر مساءله اورگنیب، بو یولنی یه یاغ باور ایکندور. حضرت امامدین سوره بدورلرکی، شاگر دلر ینگیز اراسیده انداقکی، کونگلینگیز تیلّر، راضسیز؟...امام « ق.ر »  دیبدورکی،باری یخشیدور.امّا اول کور تورک کی صفّی نعالده اولتورور وبیر مساء له نی مظبوط قیلیب... انداغکی کیره ک اول تحصل قیلور»- دیه بهاله گن.(«نسایم المحبت» 2001- ییل.  (۴۲۶- بیت).}

^{اوزبیکستان نوایی شناس  عالملری بومساء له ده  حاضرچه  بیر توختمگه کیلگنلری یوق. بو پرچه نی اقتباس کیلتیریشیمیزدن مقصد نواییدن (7) عصرآلدین هم اوزبیک شعریتنینگ گوهر تاشلری قوییلگنلیگیگه اشاره دیر.  یوگنکی اوز اثریده منه بوند ای بیتنی کیلتیره دی :} 

 ^{اولوغلر نی بیر سه  ایمسمن  دیمه،}

^{ایلیک سون آغیز اور یمه سنگ ییمه.}

                   ^****

^{سونگکّه  ایلیکدور،   ایرنگه  بیلیک ،}

^{بیلیکسیز ایرن- اول سونگکسیزایلیک.}

^{ایکّینچی رویتنی اساس آلگنده هم  بوشعر نواییدن 200- ییل چمه سی آلدین یازیلگن}

 ^{بولیب چیقه دی.}

^{تورتینچیدن – یوقاریده سنه ب اوتیلگن شاعرلر کوپراق عنعنه وی اصولده سیوگی حقیده کویله شگن و اوزلریدن شعری  دیوانلرمیراث قالدیرگنلر. حتّی، اولر فارس تیلیده هم یخشی شعلر یازگنلر. سان و سلماق جهتدن اولکن و بای میراثنی   یعنی (7 - 5)   یوز ییلیک آره لیقنی هیچ وپوچگه چیقریب بولمه یدی.}

^{بیشینچیدن- نوایی کوپ یازگنی اوچون (34) ته اثر بیتیب قالدیر گنی اوچون اونی اوزبیک ادبیّاتینینگ اساسچیسی   دییش هم عادی حیاتی  منطقّه توغری کیلمه یدی.چونکی، ادبی قره شلر بوندا ی میزانلر بیلن اولچنمه یدی.}

^{آلتینچیدن- نوایی اوزبیک تیلی حقیده قیغوریب، اونی حمایه قیلگنی یاکی بو تیلنینگ بای امکانیتنی کورست گنی اوچون هم اوزبیک تیلی وادبیّاتینینگ اساسچیسی سنه لمید. بونر شعر ویازوچی آلدیده تورگن بورچ ومسولیت حسابلنه دی.}

^{ییتینچیدن- نوایی ییتوک وبر کمال شاعرهمّه دن کوره  یخشی یازگن  و نهایت درجه ده  سوزلری پیشیق تفکّر قمره وی کینگ ، تخیل بابیده  مثلسیز، غرایب بدیعی ترکبیلر یره تیوچیسی ایکنیگه شبحه قیلیب بولمیدی. بونقط ای نظردن هم نواییگه نسبتاً  اوشبو بو سوزو عباره نی قولّه اش اورینلی ایمس. مساءله گه بوندای قره ش هم میزان ومعیار بولمسلیگی  کیره ک. چونکی، او یوق نرسه نی یره تمه گن. بلکی، چوغلر، اوچقونلر،شعله لریانیده  اوته  یالقین وابدی قویاش}  

 ^{گلچراغ یاقیب، اونی پارل له تیب کیتگندیر.}

 ^{تورک نظمیده چومین تارتیب الم،}

^{ایله دیم اول مملکتنی یک قلم .}

^یاکی

^{اگر بیر قوم گر یوز یوقسه مینگدور،}

^{مسلّم تورک اولوسی خود مینینکگ دور.}

 ^{دییدی اولوغ نوایی.}

 ^{علیشیر نواییگچه یشب ایجاد ایتگن شاعرلر دیوانیدن  شعری پرچه لرکیلتریشگه حاجت یوق. اوشعرلر نینگ ایریملری خوددی بو گون یازیلگند ای.  کیز کیلگنده شونی هم ایتش کیره کی،بوندن (1000) ییل آلدین یازیلگن یوسف خاص حاجبنینگ  «قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یولاوچی بیلیم) منظومه سی ،اوزبیک وعموم تورکی ادبیّاتده مثل یوق اثر دیر. بو اثر نواییدن (500) یوز ییل آلدین یازیلگن.حجماً کتته ، مضموناً  تیرن بو اثر، تیل جهتیدن دیرلی صاف تورکی تیلده یازیلگن.عربی ، فارسی عنصرلر ایترلی اوچره میدی.}

   ^{بوندن تخماّ (1000)ییل بورون محمود کاشغری قلمی بیلن یازیلگن «دیوان الغات الترک»(تورکی دیوان توپلمی) اثریده کیلتیریلگن معنادار  تورتلیکلر، ساچمه فکلر، کیلتیریلگنیگه شاهد بولیب،اوزبیک  تورکی ادبیّاتی نه قدر بای، تاریخگه ایگه  ایکنیگه ایشانچ حاصل قیله میز.}

      ^{ادبی اویلریمیز خلاصه سی اوله راق ینه ، شولرنی هم قید قیلماقچی میزکی ، نوایی اوزبیک ادبیّاتینینگ اساسچیسی بولمه گنی سینگری، او اوزبیک  تیلینینگ  هم اساسچیسی ایمسدیر. بیر جمله بیلن ایتله دیگن بولسه، نواییدن آلدین یازیلگن اثرلر(«دیوان الغات التر»و «قوتاد غو بیلیکنی») استثنی قیلگنده ،اولر نینگ تیلی علیشیر نوایی تیلیدن کوره  بیرقدر ساده راق و حاضرگی اوزبیک تیلیگه انچه یقین توره دی.}

^{ذکرالله ایشانچ}