انتالوژی

۱۵-۱۴عصرلرادبیّاتی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...

۲۶

تیلربؤلسنگ جهان إیچره امارت،

فقیرلر کؤنگلینی قیلگین عمارت.

خــُـجـــــــندی

اؤن تؤرتینچی عصرنینگ إیکینچی یریمی،اؤن بیشینچی عصر باشلریده خجنــــد ده یشب،ایجاد ایتکن عجایب اؤزبیک شاعری دیر.ادیب گؤزه ل وجؤشقین لریکه سی بیــــلن اؤزبیک دنیاوی ادبــــــیّاتـــــــــینی رواجلنتیریشگه اؤلکن حصّه قؤشگن.خجندی نیـــنگ حیاتــــنامه سی حقیده معلومات بیروچی منبعلر بیزگچه دیرلی یتیب کیلمه گن.اؤزشعرلریدن بیریده شاعرتخلــّصینی شونده مصرعلربیلن تیلگه آله دی :

غریبلرنینگ سؤزی بؤلور جگر سؤز،

غریب ایرمس خجندیدین غریب سؤز.

 ائریم مقاله لرده  ادیــبنی فارس تیلیدن ایجاد اییتگن شاعرمشهورکمال خجندی بیلن ینگلیش طرزده اره لشتیریب،قاریشتیریب یوبارلگنلر. بولرنی بیر- بیریدن فرقلش لازم.مناقب و تذکره لرده جمله دن علیشیر نوایی هم شاعرخجندی حقید هیچ قنده ی معلومات بیرمه گن.امّا،نوایی نینگ«فرهاد وشیرین»داستانیده گی ساقی نامه بندلری نینگ باغله نیشی خودّی، خجندی(نوایی دن تخمین بیر عصرآلدین یشب اؤتگن)قؤلــله گنی کبیدیر. اینگ قیزیغی شونده کی،شاعر خجندی نینگ بیربیتی «فرهاد وشیرین»داستانده توارد بؤلیب کیلگنی کیشی نینگ دقتنی اؤزیگه جلب قیله دی.فرهاد  بیلن شیرین اؤرته سیده سیوگی یازیشمه لری قیلینه یاتگنده،شیرین تیلیدن فرهادگه شونده دیب مصرعلر ینگره یدی : 

جنون تعویذیغـــه بؤلگـــــنده مایل،

 قؤل ایتسم ایردی بؤینــینغه حمایل.

 «فرها دوشیرین» ۲۴۱- بیت

خجندی نینگ «لطافتنامه» سیده ایسه بونده ی اؤقیمیز:

یامان کؤز بؤلمه سون حسنونگغه مایل،

قؤلـــومنی بؤینیــــــنغه قیــــلسم حمایل.

«لطافتنامه»-57 بیت. (تأکــــید وقید کمینه إیشانچــــــــدن)

منبعلرده بونده ی استعدالی وقدرتلی شاعرحقیده معلومات کیلتیریلمه گنی عجله نرلی بیرحالت. نوایــــیدن آلدینراق یه شب اؤتگن،فقط ،بیرگینه اؤزبیک شاعری آتــــایی اؤزشعرلریدن بیریده :

آتایی شعری نینگ لطفینی بیلسه،

لطافتنامه دیــــن کیچگی خجندی.

دیب، شاعرنی خجندی نی ایسلب اؤته دی.شوندن معلوم بؤله دی کی خجندی اؤز دوریده انچه شهرت قازنگن بؤلگن.خجندی نینگ اؤزی شعرلری نهایتده شیرین، لطیف وشیره لی ایکنینی فخرله نیب تیلگه آله دی :

خجندی سؤزلرین خوارزمی مسکین،

ایشیتسه یؤللـــــی(*) دیب قیلغی تحسین.

 *اؤز اسلوبیگه ایگه دیمکدیر.

خجندی دن فقط گینه اونینگ«لطافتنامه»سی سقله نیب قالگن.چنانچه شاعر بوحقده منه          بونده ی دیئدی :

 لطافتتین تیلیم هنگامه قؤیدوم،

انینگ آتینی لطافتنامه قؤیدوم.

«لطافتنامه»خوارزمی نینگ«محبتنامه»سی تأثریده یازیلگنینی شاعرنینگ اثریدن بیلیب     آلیشمیز ممکن.

«لطافتنامه»1411-إینچی میلادی أیلده حکمرانلیک قیلگن تیموراولاده لریده بیری سلطان محمود گه بغشلنه دی.اثرآلتین اؤرده خانلیگده یره تیلگن بؤلیب،بواثراؤزبیک ادبیّاتیده نامه چیلیک ژنرینی رواجلنتیرگنی بیلن هم اهمیت کسب ایته دی. اؤن بابده دن عبارت«لطافتنامه» مثنوی ژنریده یازیلگن ؛همّه سی بؤلیب 313 بیتدنی اؤز إیچیگه آله دی.

مؤجّزگینه بوشعری طومارچه اؤته مهارت بیلن لفظی،معنوی صنعتلر گه یوغیریلگن وبیزه تیلگندیر. بوشعری گلدسته اینگ چرایلی اؤخشه تیش،ترکیب وتصویری بیلن کیشینی اؤزیگه    قره تمی قؤیمه دی.

اؤزینی کوچ بیله سالدی بلاغه،

گداکیم عاشق اؤلدی پادشاه غه.

خجندی لیریکه سی نهایتده اؤیناقی،دلبرتاتلی وتثیرچندیر.خجندیده بونده ی بیتلرنی کؤپلب اوچره تیش ممکن.خجندی«لطافتنامه»سی نینگ تؤرته قؤلیازمه نسخه سی موجود بؤلیب،إیکیته سی کابل کتبخانه سی نینگ قؤلیازمه ذخیره سیده ،قالگن إیکیته سی ایسه،استانبول ولندن موزیمده سقله نه دی.اثرتاشکینتده اتاقلی تورکولوژیست عالم ایرگش فاضل اف تمانیدن تنقیدی متن کؤرینیشیده  نشرقیلینگن. «لطافتنامه» بؤییچه کمینه نینگ هم کوزه تیش وبیتیکلری بار. کیزی کیلگنده اثر  بیلن بیرگه اعلان قیله جمکیز.

 کیئینگی موضوع : شاعر امیری

 انتالوژی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...

خوارزمی

صبردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،
بویـــؤلده صبر یؤق اندیشه قــیلسم.
                           خوارزمی

اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نینگ إیریک نماینده لریدن بیری. خوارزمی حقیده جوده آز معلومات بیزگچه یتیب کیلگن.شاعرنینگ توغیلگن واؤیلگن أیلی انیق ایمس.اصل اسمی هم نامعـــــــلوم. خوارزمی اؤن تؤرتینچی میلادی عصرده  یــَشب اؤتگن اتاقلی اؤزبیک شاعری.خوارزمی نوایی گیچه بؤلگن اؤزبیک ادبیاتیده«نامه چیلیک» ژنرینی باشلب بیرگن شاعر وادیب حسابلنه دی.خوارزمی نینگ ادبیّاتده گی اؤرنی دنیاوی ادبیّاتنی ترغیب قیلگنی بیلن هم بیلگیله نه دی.ائریم ادبیّاتلرده خوارزمی نینگ إیککینچی تخلــّصی بیانی دیب کؤرسه تیله دی. خوارزمینی مشهور ادیب و شاعر بؤلگن لیگینی مملوکلر(مصر) دوریده یه شب اؤتگن تنیقلی شاعر سیفی سرایی هم تیلگه آله دی.خوارزمیدن بیزگچه اونینگ یگانه اثری«محبتنامه» یتیب کیلگن.عشقی لیریک شعرلردن باغلنگن إیخچمگینه بواثرآلتین اؤرده خانی  محمّد خواجه بیک تکلیفی بیلن 1353- میلادی أیلی یره تیله دی.اثردن معلوم بؤلیشیچه،محمّد خواجه بیک  شاعر خوارزمیدن تورکیچه(ایسکی اؤزبیک)کتاب یازیب بیریشنی التماس قیله دی.هه! تصوّر قیله یپسیزمی عزیزلر،بوندن آلتی یوزأیل آلدین بیر

حکمران اؤز آنه تیلیده ادبی- بدیعی اثراؤقیشنی آرزو قیلیب قاله دی؟! دیمک آنه تیلیده اثر یره تیشگه بؤلگن اشتیاق ینگیلیک ایمس.آنه تیلیگه بی پسندلیک ائنیقسه اؤزبیکــــــــلرگه خاص بیر کسللیکدیر.سؤگگی مینگ أیللیک  دوامیده، کاشغریدن باشلب بومساله  گه کؤپ باره اهمیت قره تیلگنینی کؤره میز.نوایی بوملامت نامه(آنه تیلیگه بی پروالیک) گه قرشی مردانه فکری جنگ قیلگن یگانه بیوک شاعر سنه له دی.

خوارزمی نینگ«محبتنامه»اثری بیلن اولوغ شاعرعلیشیرنوایی هم ته نیش بؤگن. نوایی اؤزی نینگ«محاکمة الغاتین» اثریده«محبتنامه»دن پرچه شعرلرنی کیلتیره دی."محبتنامه ده گی " جؤشقین روحده یازیلگن بؤلیب،سیوگی،اخلاق وباشقه اجتماعی حیاتی مساله لرمهارت بیلن     ترنـــّم ایتیله دی.اٍر بدیعی یوکسک سویه ده یازیگندیر.

پری رخــــتسارلرنینگ کــؤرکه بایی،

یوزونگ نوروز وقاشینگ بیره م آیی.

«محبّتنامه»نینگ إیکیته قؤلیازمه(عرب واؤغوریازویده)نسخه سی موجود. بوحقده کؤپراق معلوماتگه ایگه بؤلماقچی بؤلسنگیز،اوشبو ویبلاگده گی کمینه نینگ محبّتنامه حقیده یازیلگن:«اؤزبیک دنیاوی ادبیاتی»مقاله سیگه قرشینگیز ممکن.

 کیئینگی موضوع : خــُجندی

 انتالوژی

۲۴

اینگ قدیمگی دوردن باشلب...

سیفی سرایی

ذوالسانین شاعرو ترجمان. سیفی(قیلیچ) ادیب نینگ اسمی،سرایی اونینگ تخلّسیدیر.سیفی سرایی میلادی1321 -أیلی حاضرگی اؤزبیکستان نیـــــــنگ خوارزم ولایتــــیگه قره شلی  قمیــــشلی قیشلاغیده،هنرمند، قورال یه ساوچی بیرعایله ده  دنیاگه کیلگن. مغوللر اؤرته آسیانی باســــیب آلگنده ،یورتینی ترک قیلب غربتگه یوزتوته دی .اروسیــتده جایلشگن آلتین اؤرده پایتختی سرای شهریگه باریب قؤنیم تاپه دی.کیئین بویردن ایرانگه،سؤنگ تورکیه جؤنب کیته دی واویــــــردن مملوکلر حکمرانلیک قیله یاتگن مصراولکه سیگه مهاجرت قیله دی. شاعر نینگ بوتون عمری غربت و دربدرلیکده کیچه دی. سیفی سرایی اؤزبیک ممتازادبیّاتی تاریخیده غزلچیلیکنی باشلب بیرگن،ایپیک داستانچیلیکنی رواجلنتیرگن ادیبلردن حسابلنه دی.شاعردن اؤندن آرتیق غزل، قصــــیده،مثنــوی،رباعی،«سهیل وگلدورسون» داستانی همده «گلستان بالترکی»(1391)اثرینی اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیله دی.اثری بیزگچه یتـــیب کیلگن. بولردن تشقری ادیب«حکیم سند باد» ،«یتتی وزیر» یاکی «سندبادنامه»نی فارس تیلیدن آنه تیلیگه ترجمه قیلگن. بیراق،بواثربوگونگچه سقله نیب قالمه گن.سیفی سرایی نینگ شعرلری وطنپرورلیک، دؤستلیک، ایزگولیک،یخشیلیک کبی اجتماعی،اخلاقی موضوع ومساله لرنی اؤز إیچیگه له دی.شاعرســــــیفی سرایی سعدیی شیرازی نینگ «گلستان»اثرینی اؤزبیک تیلیگه ایجادی اؤگیریب،اونی«گلستان بالترکی»- دیه نامله یدی . یعنی،سعدی اثرینی مضمونن،اؤزلشتیریب،اونی اؤزعصری نینگ مهم مسله لری بیلن بائتـــــــگن.شاعر سرایی بواثرینی مصرحاکمی بت خس(یازیلیشی؟) بیککه بغشله یدی.ایرکین ترجمه ده ادیب اثرگه  ینگی حکایت وقطعه لرنی آلیب کیره دی وماهرترجمان صفتیده کلاسیک ادبیّات تاریخیده اؤزیگه مناسب اؤرین ایگلله گن.سیفی سرایی 1394-أیلی ،«سهیل وگلدورسون ایپیک داستانینی یازیب قالدیره دی. بواثرخلق داستانچیلیگی روحیده یازیلگن بؤلیب،اونده اؤز دوری نینگ واقعه لری،جمله دن امیر تیمورنینگ خوارزمگه یوریشی هم تیلگه آلینه دی. هزج مسدس مقصور وزنیده یازیلگن بواثرإیخچمگینه بؤلیب،82 بیـــتدن تشکیل تاپگندیر.

«گلستان بالترکی» اثری نینگ إیچکی قولیشی:

کتاب سککیز بابدن تشکیل تاپگن.1- باب«سلطانلرحقیده گی حکایتلر»،2- باب«فقیرلراخلاقی حقیده حکایتلر»،3-باب«قناعت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»4-باب«سکوت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»5- باب«عشقده گی أیگیتلیک حقیده گی صفتلر حکایتلر»،6-باب «قریلیکده گی ضعیفلیک حقیده گی حکایتلر»7- باب«تربیه نینگ حقیده گی حکایتلر»و 8 -باب «صحبت آدابلری حقیده»دیر.

 شاعرنینگ ائریم شعرلری مثنوی ژنریده بیتیلگن بؤلیب،اونده تیرن مضمونلی فکرلر جایلشتیریلگن :

    جهان شاعرلری ای گلـــــشن باغ،

    کیمی بلبل دورسؤزده،کیــــمی زاغ.

   اولرنینگ اوش بیری سیفی سرایی،

   جهان عارفلری نینگ خــــاک راهی.

   انی سین جمله شاعر کمتری بیل،

   قمریوزگه همیشه مشـــــتری بیل.

سیفی سرایی مثنویلریدن بیریده «وصف الحال»(اؤزی حقیده) شونده ی دیب یازه دی :

   قمیشلی یورت مینینگ توغان ا یلیمدی،

   بیلینگ،غربتگه کیلورغان بـــیلیمدی.

   کیلیب بؤلدوم سرایده شعر فـــــــدایی،

   سرای نینگ شاعری ایل نینگ گدایی.

باشقه بیر شعریده اددیب ینه غربتدن سؤز آچیب شونده ی دیدی :

  اؤسیب تورغانیم اوزره نیزه لر،مین ایویمدین ائریدیم،

  وطندین بی نشان اؤلدوم-ده،اؤزگه یورتگه ایورودوم.

  نیچون مینگه فلک جور ائله دی،قنده ی گناهیم بار،

  الهی،ائله کم جورینگ مین ایلگه صادق اول ایردیم.

 سرایی نینگ اثرلری ایسکی اؤزبیک تورکی تیلینی اؤرگنیشده مهم منبع بؤلیب خذمت قیله دی. استعدادلی شاعر سیفی سرایی 1396-أیلی مصرنینگ اسکندریه شهریده عالمدن کؤز یومه دی.

 منبعلر:

۱.اؤزبیکستان مللی انسکلوچیدیه سی،۷-جلد،

۲.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی،بیش جلدلیک،

۳.اؤزبیک ادبیّاتی فرهنگی،

                                              انتالوژی

                                                     (۲۳)

اولوغلیککه یتسنگ ینگــلیشمه اؤزینگ،

اگر کیئسنگ اطلــــس اونوتمه بؤزینگ

                                                              «هبة الحایق»

                     ادیب احمدیوگنکی                                           

اسمی احمد آته سی نینگ آتی محمود بؤلیب،ادب علمیگه صلاحیتلی عالم بؤلگن اوچون اونینگ اسمیگه ادیب سؤزی قؤشیب یازیلگن.ادیب احمد اؤزبیک تورکی ادبیّاتی نینگ تنـــــیقلی نماینده سیدیر.شاعرنینگ توغیلگن واؤلگن أیللری معلوم ایمس.اؤزبیک ادبیّات شناسلیگده ادیب احمد    12-عصرنینگ آخری 13-عصرنینگ بیرینچی یریمیده یه شب اؤتگن، دیب اؤرگه نیله دی. بیراق،ادیب احمدنی علیشیر نوایی 8- ینچی میلادی عصرده یه شب اؤتگن، دیب معلومات بیره دی(«نسایم المحبت») شاعرنینگ شخصی احوالی بابیده سؤز یوریترکن،اونی علــــیشیر نوایی اؤزی نینگ «نسایم المحبت»(سیوگی شبــّاده لری)کتابیده«بوتاو- توغمه کؤر»-دیب ته نیشتیره دی.(بوحقده گی تؤلیق راق معلوماتنی کمینه نینگ «تورکی مشایخلر»مقاله سیدن اؤقیب آلشــــــــــــــــــــــــــینــــــــگیزممکن.).

ادیب احمد حاضرگی اؤزبیــکــــستان نیــــنگ قرغـــانه ولایـــتیگه قـــرشلی یوگنــــــک(سمرقند،سورخاندریاده هم شونده ی جای بار)ده دنیاگه کیلگن.شوسببلی اواؤزیگه یوگنکی تخلــّصینی تنله گن. تورکی گوی شاعرواؤگیت-اخلاق علمی نینگ بیلیمدانی ادیب احمد دن یگانه«هبة الحایق»(حقیقت ارمغانی)اثری گینه یتیب کیلگن.

بواثرائریم منبعلرده «هتبة الحقایق»(حقیقت ایشیکلری)دی هم نامه نه دی. اوشبواؤگیت نامه اثرتیمورحکمدارلردن بؤلمیش داد خواه سپاهسالار بویروغی بیلن تورکستانده(اؤبیکستان قسمیده)یازیلگندیر.

«هبة الحایق» داستانی«قوتادغو بیلیک»که اؤخشب عروض نینگ متقاریب بحریده یازیلگن. اثرنینگ کؤچیروچیسی ارسلان خواجه ترخان«هبتة الحقایق»نی«کاشغری تیلده »یازیلگن دیئدی، بیراق، ادیب نینگ اؤزی اونی«انین اوش چیقردیم بو تورکی کتابی دیب»(اونی بیر تورکی کتاب اؤه راق بیتتدیم)،دیب یازگن ایدی. اثر 14 باب(یوحقده ینه تورکی مشایخلرمقاله سیگه قرنگ)دن توزیلگن بؤلیب،اونده تربیه وی،اخلاقی مساله لرچقوراؤرین آلگندیر.شونینگدیک اثرده«قرآن» آیتلری و«حدیث»سؤزلریدن کینگ استفاده قیله دی. «هبة الحایق» نینگ اویغور،عرب یازویده گی، 15-16عصرلرگه عاید اوچته نسخه سی بیزگچه یتـــــــیب کیلگن.اثر 1480-میلادی أیلی تورکستاندن استانبولگه آلیب باریلگن.«هبتة الحقایق» نینگ تنقیدی متنی حاضرگی تورکی دولتلر ده عالملر تامانیدن تیارله نیب،کتاب حالیگه کیلتیریلگندیر.اثر قصیده(کؤپراغی)ومثوی ژنریده یازیگن. اما،کتاب نینگ اساسی قسمی و توگه للنیوچی بابی قدیمگی آغزه کی تورکی تورتلر

 کؤرینیشیده  یره تیلگن.

اؤز دوریده انچه شهرت قازانگن ادیب احمد،اؤزی نینگ اؤتکیر زهنی،تیرن آنگی ودانالیگی    بیلن ایل-یورت حرمتیگه سزاوربؤله دی.

ادیب نینگ:«سعادت یؤلی بیلیم بیلن بیلینه دی» کبی حکمتلی سؤزلری کینگ ترقلگن.

شاعر سؤزلریدن:

نی کیم کیلسه ایرگه تیلیدین کیلور،

بو تیلدین کیم ایدگو،کیم اقیربؤلور.

مضمونی:(کیشی باشیگه نیمه یامانلیک کیلسه،تیلیدن تاپه دی. تیل طفیلی بیرآورل ایزگولیککه ایریشسه،بیرآور خار بؤله دی)

منبعلر:

1.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی.

2. علیشیرنوایی«نسایم المحبّت».

3.اؤزبیکستان مللی انسکیلوپیدینه سی..

4.ویکی پیدیا آچیق دایرة المعارف..

۵.اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.

www.ziyo.uz .5

 
                                                   اؤغــوزنامــه

                                    انتالوژی 

                                      (۲۱)

                                                                
«اؤغوزنامه»اثری قدیمگی تورکی قبیله لرنینگ شکلله نیشی حقیده معلومات بیروچی نایاب منبعلردن بیری حسابلنه دی.انه شونده ی قهرمانلیک اثرلری معلوم بیرمللت نینگ تاریخی تشکیل تاپیشنی توشونتیریشگه کمکله شه دی. بونده ی اثرلرقدیمگی آغزه کی ویازمه تورکی ادبیاتـــّیمیزده آزایمس.«مــَه دی قاره»،«قؤرقوت آته کتابی»،«مـــَه نــــَس»،«الپامیش» و«گؤراؤغلی»داستانلری انه شونده ی اثرلرسیره سیگه کیره دی. بواثرلرده تورکی خلقلرنینگ افندی والدرکؤسه گه اؤخشه گن دانشمند آقساقاللری نینگ مجازی سیماسی گوده لنتیریلگن.اوشبو بدیعی قیته یره تیلگن قیافه لر،عادتده،تورکی اوروغلرنی امید بیلن تینچ- تاتو یششگه روحلنتیریب کیلگن. بواثرلر،کیشیده تورکی قوملرهلی تورلی مللتلرگه اجره لیب چیقیلریدن آلدینگی ......

 انتالوژی

  ربغــــؤزی

اسمی ناصرالدین،آته سی نینگ آتی برهان الدین،ربغؤزی ایسه اونینگ تخلــّصیدیر.ادیب ربغوزی ۱۳- میلادی عصرنینگ آخرلریده حاضرگی اؤزبیکستانگه قرشلی خوارزمنینگ رباط اؤغوز قیشلاغیده دنیاگه کیلدی وشو یرده وایــــه گه یتیه دی.ریغوزی الهیاتچی عالم،شریعت وفقه مساله لرنینگ بیلمدانی بؤلگن. اواؤزی یه شب اؤتگن یرده قاضیلیک وظیفه سی بیلن هم شغللندی.ادیب تورکی خلقلرادبیِاتیده بیرینچی بؤلیب روایت،وحکایتلردن قصّه یره تیشنی باشلب بیردی. بغؤزی شرق خلقلری آغزه کی ایجادی،پیغمبرلرگه عاید قصّه لر نی چقوراؤرگنه باشله یدی. تورکی ادبیّات،جمله دن اؤزبیک ادبیّاتی تاریخیده بیرینچی سؤزصنعتکاری اؤله راق«قصص الانبیا»  (پیغمبرلرقصه سی)اثرینی یره تدی.بواثرنی ربغؤزی1310- میلادی أیلی موغول حکمدارلریدن یدن بؤلگن تؤق بؤغه نینگ تاپشیریغی بیلن یازه دی واونگه تارتیق قیله دی.

« قصص الانبیا»اثری ائریم شعری پرچه لراره لش نثرتوریده،تورکی تیلده یازیلگندیر.کتاب عنعنوی اسلوبده ترتیبلشتیریلگن بؤلیب،حمد ونعت بیلن باشلنه دی.« قصص الانبیا»نینگ کیریش قسمیده اثرنینک یازیلیش سببی همده مولــّف حقیده قیسقه چه معلومات بیریله دی.کتاب مدحیه لر، بعضی قصّه لرنینگ خلاصه سی،لیریک کیچینمه وخاتمه بیلن توگللنه دی.اثرده کیلتیریلگن قصّه لرسانی همّه سی 72 ته بؤلیب،اولرآته-آنه،فرزند،ایرک وعدالت کبی اجتماعی،اخلاقی مساله لربیلن بیزه تیلگن.شاعر ربغؤزی قرآنده کیلتیریلگن پیغمبرلرقصّه لریدن فایده  له نیب،اولرآره سیگه طبعیت حادثه لری

(نوروز،بهار)اجتماعی،حیاتی موضوعلرنی- ده،کیریته دی. برهان الدین ربغوزی اوشبو اثریده دینی روایت،پیغمبرلرقصه سینی تورکی خلقلرتلقینیدن بیان قیلیشگه إینتیله دی.   بوندن یتتی یوزأیلدن یره تیلگن بوادبی یادگارلیک،تورکی خلقلرنینگ تیل ولهجه لرینی اطرافلیچه،اؤرگنشگه مهم منبع بؤلیب خذمت قیله دی.

ربغؤزی نینگ«قصص الانبیا»اثری(13-14)عصرگه عاید اؤزبیک تورکی ادببِاتینینگ اینگ عجایب بدیعی نثرنمونه لرینی اؤزیده سقله گنی بیلن هم اهمیت کسب ایته دی.ربغوزی نینگ بو اثری ئریم منبعلرده «قصص ربغوزی» دیب هم یوریتیله دی.اثرنسخه لری لندن،سنکت پتربوروگ وتاشکینت قؤلیازمه لرانستیتوتیده سقلنماقده.

شونینگ دیک،«قصص الانبیا»اؤزبیکستانده تؤله2 جلده نشرقیلینگن.اثردن بیلینگنی دیک، ناصرالدین ربغؤزی 14-عصرنینگ باشلریده کیکسه یب عالمدنکؤز یومه دی. تورکی شناسلیکده ربغؤزی نینگ حیاتی وایجادی فعالیتی هلی یترلیچه اؤرگنیلمه گن. اؤزبیک ادبیاتی انتالوژیسینی تیارله یاتگن وقتیمیزگچه ینگی معلوماتلرنی قؤلگه کیریته میز،دیگن امیدده میز.

بوتون قرداش وملتداشلریمیزگه شونی معلوم قیله میزکی 2010 میلادی سنه ده«قصص النبیا»نینگ یازیلگنیگه راپه- راسه 700 إیل تؤله دی. بواولوغ سنه تورلی اولکه لرده گی قرداش وتیلداشلریمیز تمانیدن نشانلنسه،اؤزبیک تورکی ادبیّاتی ومدنتی یؤلیده قیلینگن این ایزگو إیشلردن بیری بجریله دی بؤلورایدی،دیب اؤیمیز.  

خاتمة قصّه الربغؤزی

اؤش بیتــتیم بوکتـابنی إی ایرنـــــــــــلر ایر بؤزی،

بیرأیل إیچره کیچتی انینگ یایی قیش یازو کوزی.

اویقو بوزدوم،اؤزوم اوزدوم،سؤزنی توزدوم تون له- من،

ایرته قؤپتوم،خامه اوردوم،ایمگندیم تون – کوندوزی.

باغ قؤپاردیم تال أیغاچلیق یاش یپورغاق آل چیچک،

أیمیشی خذمت ،فضایل آوتی  اخبــــــــار یولدوزی.

قان قوروتتیم،جان قوارتیم،کان چیقردیم تاش لازیب،

صاف قیزیل آلتون ساچیقلب بیزه دیم بو یریوزی.

خاطریم بکرین یکتیم چرده إیچره توگمه دیک،

کیزله دیم تیکمه لردین تیگمه سئن تیب یات کؤزی.

کؤرکی آرتــتی کونده یتتی کؤز قولاققچه قووب،

تانه دیم تورلوک تاواردین روم، ختای اطلس،چوزی.

ماهر ایرن مهری توشتی مهرینی بیـــرگن تیــــــلیم،

مهری بیرله قالدی سالم یؤق ایـــنگینده تؤق تؤزی.

باریب إیزتیم ناصرالدّین تؤق بوغه بیک ته پوغیغه،  

تیله یورمو،تیله مس موبیگولوک بیلسین اؤزی.

آیتی اخباراصلی انینگ ،اؤزی نینگ آتی "قصص"،

باش ازاقغه تیگرو با انگ توب یلاوچلر سؤزی. 

بومُرصّع جوهرارا مصطفی یالـــــــــــــغوزتیک،

یشلری تؤرت ،إیککی اؤغلاان،خاتون ایردی تؤقّوزی.

اوّل آدم آتامـــــیز،آخـــــــری خاتـــــــــــــم رسول،

بوتوزوک بیرله توزولدی انبــیا مُــــــــرصل تازی.

تؤرته گو آتلیغ صحابه ،إیککی سههر،إیککی خاتئن، 

سؤنگره مقــتــَل ذکری بیرله  تؤلدی قصّه تبغوزی.

اؤزگه لر کؤپ آله مونچوق توزدیلر یل تیزگینیب،

کن گهردُر إینجو توزدوم کیزمه دین یبان یوزی.

یتتی یوز اؤن ایردی أیلغه کیم بیتیلدی بو کتاب، 

توغمیش ایردی اول اؤغروده حوت سعادت یولدوری. 

کون توغردین کون باترغه کاشکی تیگی سؤزلریم،

ایشیتگندین دعا قؤلدوم مسکن ناصر ربـــــــــغؤزی.

انتالوژی

یوسف خاص حاجب

بلاساغونلیک یوسف خاص حاجب متفـکّر،ادیب،تورکی شاعر،دولـت اربابی و مشـهور «قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یؤللاوچی بیلم)اثری نینگ موللــفیدیر.یوسف اونینگ اصل آتی   تخمن،(۱۰۲۰-۱۰۲۱)أیللری آره سیده شرقی تورکستان-حاضرگی اؤیغورستانگه قره شلی بلاساغونده دنیاگه کیلگن. بلاساغون 11-عصرقاره خانیلر دولتی نینگ گورکیره ب رواجلنگن مرکزلریدن بیری بؤلگن(اؤتمیشده اولکن مدنیت اؤچاغی سنلگن بلاساغون وکاشغرکبی مرکز لردن،اؤیغورعالملری کیینگیی أیللردوامیده، 3600 نام آستیده گی قؤ لیازمه نی تاپیب ثبت ایتگنلر).تاریخی منبعلرده بلاساغون قرااؤرده،غــَوبـلیغ،غــَزاؤرده،قیزاؤرده وقیزبالیغ ناملری بیلن هم اتــَلگن.

یوسف خاص حاجب حقیده گی معلوماتلراونینگ«قوتادغوبیلیک» اثریده قید ایتــــیلگندیر.     کتاب نینگ خاتمه سیدن معلوم بؤلگندیک،یوسف حیاتی نینگ سؤنگگی پیتـــــلریده قــــیین   دملرنی باشدن کیــــچـــیرگـــــن.   

ادیب بلاساغونده توغیلیب،قشقرده اؤسیب وایه یته دی.اوفارس،عرب وتورکی تیللرنی پخته  ایگلله گن.تورکی شعریت نینگ اینگ زبردست نماینده لریدن بؤلگن یوسف اؤزدوریده گی  تورکی تیلنی کینگ یاییش،رواجلنتیریش وآبرینی کؤتریش بؤییچه مقصدلی إیش وفعالیتلر       آلــــیب بارگـــن.

شاعریوسف 1070-1069-إییلرإیچیده اؤزی نینگ شاه اثرینی یره تدی. بوایجادی بیلن اولوغ یوسف تورکی شعریت نینگ ایپیک داستانچیلیگگه اساس سالــَدی.اثرنی شاعرقشقرده 18 آی دوامیده  یازیب بیتیره دی. شاعر:                                                                         « بوسؤزنی توگل اؤن سککیزآیده ائتدیم،تنله دیم،فرقله دیم،تیریب سؤزأیغدیم»-دیدی.

کؤپ اؤتمی عرب وعجم ده،یوسف خاص حاجب نینگ بواؤلمس اثری تورکی شهنامه،دیب تن آلیندی.اولوغ یوسف«قوتادغوبیلیک»نی قاراخانی حکمدارتـــَوغاچ بـُغراخانگه تقدیم ایته دی. تمغاچ خان،یوسف نینگ اولکن ادبی ومدنی فعالیتلری اوچون اونگه خاص حاجب(ایشیک آغه سی)لقـــبینی بـــیـــــردی. یوسف خاص حاجب اؤزی نینگ«قوتادغوبیلیک»اثری بیلن نه فقط اؤزبیک تورکی ادبیاتی نینگ قهرمانلیک داستانچیلیگینی باشلب بیردی،بلکی،اونی اولکن باسقیچگه کؤتردی هم.

اثر«شهنامه»گه اؤخشب عروض نینگ متقارب(فعولن فعولن فعولن فعولن) وزنیده یازیلگن. اثرقیسقه مقدمه بیلن باشلنه دی.کیین حمد،نعت وبغراخان نینگ توصیفی،بیلیم تعریفی،شاعر نینگ اؤز-اؤزیگه مراجعتی،ایزگولیک عمللری،اوقو- ادراک فایده لری،کتابگه نام بیریلشی یازیلگن و12 - بابدن واقعه لرباشلنه دی.

کتاب 73 بابدن عبارت بؤلیب،6520 بیتدن تشکیل تاپگن.اثرقؤلیازمه سی نینگ اوچ (وین،قاهره ونمنگان)نسخه سی موجود.تورکی خلقرنینگ مشترک ادبی میراثی حسابلنگن« قوتادغوبیلیک» اؤشه دورتورکی ایلت وقبیله لرنینگ توشونرلی تیلیده بیتیلگندیر.اثرداستانی،بدیعی واقعه لری  بیلن بیرگه قاره خانیلردوری عرف-عادتی،معنوی اخلاقی مساله لری وتورموش طرزی بدیعی عکس ایتتیریلگن.

شرقی تورکستان ادبی حوزه سی نینگ اینگ یتوک نمونه سی بؤلمیش،«قوتادغوبیلیک»نی باشقه تاماندن،قاره خانیلر سلطتنتی نینگ«نظامنامه» سی دیب هم ائتیش ممکن.اثرده مجازی تمثاللر:   

کون توغدی- عدالت رمزی،آی تؤلدی- بخت- سعادت تمثالی،اؤگدولمیش- عقل-ذکاوت رمزی و اؤزغورمیش قناعت صفتیده گوده لنتیریلگن. بواثرنی ائریم شرقلیکلر«زینت الامرا»،«پندنامه ملوک»،ختایلیکلر«ادب الملوک»،وماچینلیکلر«امین الملکت»،- دیب اته شگنلر.سهل کم 950 آلدین یازیلگن بوشاه اثر1971ینچی أیللی تورکیشناس قیوم طالب اف تمانیدن ایسکی متن بیلن بیرگه حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیگه اؤرگریب تیارلنگن.

بویوک یوسف خاص حاجب نینگ قچان اؤلگنی معلوم ایمس؛بوگونگی کونده اونینگ قشقرده گی مهابتلی مقبره سی کتته –کیچیک، خاص وعام اوچون تبرک قدم جاه دیر.   

 یوسف خاص حاجب نینگ سؤزلریدن نمونه :

بیگی ایزگو بؤلسه بودون برچه توز،

بؤلور قیلقی ایزگو  یاریقلری اوز.

 مضمونی: 

(اگر بیگی یخشی بؤلسه، برچه خلق تؤغری بؤله دی،

اونینگ قیلیقلری یخشی،فعل-او،اطوار گؤزه ل بؤله دی).

اؤزی یتتی،توزدی کؤریل- کون إیشی،

ته قی  مه تیلر  یردی اؤزوروم کیشی.

(ایل- خلق(مملکت) إیشینی اؤزی بجا کیلتیردی و توزدی،

او ینه سره کیشیلرنی  إیستر ایدی،)

یکی ننــگ تورور یلکه به غی بیکی،

بیری سه قلیق-اول،بیر-تؤرو، یل کؤکی. 

مضمونی: 

(إیککی نرسه ایل اوچون باغیچدیر،

بیری هوشیارلیک بیری عدلتلی سیاست بولرنینگ) 

اویله –اول اوقوش،کؤر،قه ره غوکه کؤز،

اؤلوق تنگه جن – اول،اغین تیلقه سؤز.

                                                    انتالوژی  

                                            احمد یسّوی

                                              (۱۸)

خواجه احمد یسّوی(1105-1167)تورکی مشایخ،عارف،شاعروحکمت نویس.تورکستان پیری نامی بیلن مشهور احمد یسّوی  حاضرگی قازاغستانگه  قره شلی یسّی  یقینیده گی سیرام   شهریده ،موسی شیخ نینگ  قیزی عایشه خاتون (قاره ساچ  آیمیدن )دن شیخ ابراهم عایله سیده  دنیاگه کیلگن .

                                                       انتالوژی

                                                    محمود کاشغری

                                     (۱۷)

اسمی محمود  آته سی نینگ اسمی حسین محمّد اؤغلی  1008-إینچی میلادی، 380-إینچی هجریده ،  حاضرگی قیرغیزستانگه تیگیشلی ایسق کؤل یقینیده گی بارسغان  شهریده، ایریم منبعلرگه کؤره کاشغر نینگ  جنوب غربیده گی اوپَل قیشلاغی نینگ اؤزیغ محلله سیده توغیلگن.  

                         انتالوژی 

                            انتالوژی

                                (۲)

                       ایلک تورکی شاعرلر

قدیمگی تورکی یازمه ادبیّات نینگ شکلله نیشیگه  دایرمعلوماتلر

اونچه کؤپ ایمس. شونگه قره می، اوشبوادبیّات قچاندن باشلب

وجودگه کیلگن؟اونینگ اساسچیلری کیم بؤلگن؟- دیگن سواللر

کونده لنگ توره دی.

ذ. ایشانچ

                                انتالوژی

                                      (۱۳)

                        ینه سای بیتگی سلسله سیدن

                            ایرق بیتیگی

"ایرق بیتیگی" نینگ یره تیلیشی (۸)-إینچی عصرنینگ سؤنگگی

 (۹)-إینچی عصرنینگ باشلریگه تؤغری کیله دی .  

 ایرق- قدیمگی تورکی تیلده بشارت قیلیش،تاپیش،ایتیب بیریش

 معنالرینی انگلته دی.

بیتیک - یازوّ، کتاب دیمکدیر. ایرق بیتیگی  توشونچه سی آلدیندن

قدیمگی تورکی تیلده ایتیب بیریش،بشارت قیلیش حقیده گی کتاب،

فالنامه کبی معناالرنی بیلدیره دی.

محمود کاشغری  نینگ "دیوان الغات الترک" اثریده: قه م  ایرقله دی 

(بیریکمه سی)- قام-شمان بشارت قیلدی شکلیده کیلگندیر

(عبدالرشید عبدالرحمان )."ایرق بیتیگی"اتمه شناسلیده"تعبیرنامه"-

دیب یوریتیله دی. نامیدن معلوم بؤلگنیدیک، بشارت گویلر آسمان

جسملری آرقه لی کیشیلرنینگ تقدیرینی ایتیب بیرگنلر. بونرسه بوتون

جهان خلقلری عنعنه سیده هم کؤپ اوچره یدی.تورکی خلقلرادبیّاتیده

ایرق بیتیگی نینگ إیککی نمونه سی بیزگچه یتیب کیلگندیر:

اورخون- ینه سای ومانوی یازوّیگیده گی ایرق بیتیکلریدن عبارت.

۱. اورخون-ینه سای یازوّیده گی ایرق بیتیگی

بویازوّ تاشگه ایمس،بلکی،قاغذده یازیلگن بیتیگدیر.اثرقؤلیازمه سی

۱۹- ینچی عصر ده شرقی تورکستان نینگ  دون خوان دیگن جایدن

تاپیگگن. "تعبیرنامه" قؤلیازمه سینی بیرینچی بؤلیب،تورکیشناس

عالملردن  تومس ومَل افلر اؤقیگنلر."ایرق بیتیگی" (۹)-ینچی میلادی

عصرده مانی جماعه سی ده گی ایسیق سَنگون، إیتیچوق نماملی

إیککی باله گه بغشلنگندیر.

ایرق بیتیگیده،اساساً،توش کؤریش واونینگ تعبیری بیان ایتیله دی.

بوندن تشقری اوشبو بیتیگده تورکی خلقلرنینگ عرف-عادتی،اخلاقی

تورموش طرزی، اؤی- اندیشه لری هم اؤز افاده سینی تاگندیر.

"ایرق بیتیگی" ۶۵ ته مستقل شعردن تشکیل تاپگن بؤلیب،مضمون

جهتیدن کیشی لیک جمعیتی  ایزگولیک،یامانلیک کبی مناسبتلرنی

توشونیب ایتیشلریگه قره تیلگندیر.اثر،یالغیزگینه،توش تعبیری بؤلمی

بلکی،اوبیربدیعی اثرهمدیر.توش کؤریش اؤزماهیتیگه کؤره

دینی- فلسفی مساله دیر،اوحقده فکرلش،سؤزیوریتیش کؤپ جهتی بیلن

مهمدیر.ائنیقسه،اونی بدیعی عکس ایتتیریش بیتیگ نینگ قیمتینی

ینه- ده آشره دی."ایرق بیتیگیدن" پرچه لر:

توشلر:

کتته اوی یاندی،

اونینگ توبیگچه هیچ نرسه قالمه دی،

دیوارلریگچه قوله دی .

یاکی:

بای کیشی نینگ قؤیلری هورکیب کیتیبدی،

اولر بؤریگه دوچ کیلیبدی،

بؤری نینگ سوتی بیلن آغیزله نیبدی.

(یاکی بؤری نینگ آغزی کسلله نیبدی،-یعنی آغریبدی)

قؤیلر سلامت وتوگَل قالیبدی،دییشدی،

بیلیب قؤیینگ: بو- یخشی.

یاکی،

اَیق بیلن تؤنغیز

داوان اوستیده تؤقنه شیبدی.

ایق نینگ قارنی یاریلیبدی.

تؤنغیزنینگ آغزی(تیشی) سینیبدی.

بیلیب قؤینگ - بویامان.

"ایرق بیتیگی"ده ته لی واقعه لر رمزلر آرقه لی بیریله دی.

 ۲. مانوی یازویده گی ایرق بیتیگی

اوشبو بیتیگ هم قاغذده یازیلگن بؤلیب، توش تعبیرینی بیان قیلیشگه

بغشلنه دی.ایلک قاغذده یازیگن دیب سنه لگن بوبیتیک ۱۳ ته حادثه

وبویوم نینگ تعبیرینی عکس ایتتیریلگن. پروفیسور نسیم خان رحمان

نینگ تاکید قیلیشیچه اثر إیککی خیل مضمونگه ایگه:

الف) انسان فعالیتی وروحی حالتیگه علاقه دار تعبیر. بو گروهگه :

اوچره شماق،جنگ قیلماق، کمه یماق،یوز آغریماق،سیوینماق،

قرشی کیلماق،حضور- حلاوت تاپماق،باله تربیه لماق. کبی توش

تعبیرینی إیچیگه آله دی.مانوی یازویده گی"ایرق بیتیگی"نی ایلک بار

نسیم خان رحمان حاضرگی اؤزبیک تیلیگه اؤگیرگن واثرحقیده مفصّل

معلومات بیرگن.

"تعبیرنامه"ده گی توشلردن بیری:

اگر تاغ دیگن توش کؤرسه تعبیری شونده ی بؤلور:

تاغلیق یردن تاغ یوکسه لر، باتیق پیدا بؤلور،

توراق اوستیده توراق پیدا بؤلور.

بیر تیپه لیک اؤرته گه چیقر،

تیرمَشماق ایسته گن ، تؤغریدیر.

آشماق ایسته گن یوکسکدیر.

تینگ - توشینگ آره سیده سره سی بؤله سن.

غاوغادن، شاوقیندن اوزاق تور.

اخماق(احمق) کیمسه لرگه،جنجلگه(جنجال) یقینلشمه،

خسته لیک دردیدن خلاص بؤله سن.

مال- ملکینگ کؤپه یدی.

سینگه قرشی کیمسه لر،

قوم اوستیده قویی تارتیب،

ایشی بییتمه گن کیشی کبی بؤلور.

یرو کؤکه سیوینچینگنی ساچ،

کؤپ خیرلی ایش قیل،

ینه حضور- حلاوتگه ایریشه سن.

حرمتلی ویبلاگ خوان دوستلر!

منه اؤزبیک ادبیِاتی نینگ ایلک سرچشمه لر بؤلمیش ،قاغذده یازیلگن بیتکلرحقیده هم

تصّورگه ایگه بؤلدینگیز.تخمین،(۱۲۰۰) أیل آلدین، قدیمگی تورکی تیلده  یره تیلگن بدیعی

اثریعنی "ایرق بیتیک"لری، شبهه سیزاؤزبیک خلقی نینگ  فخرو افتخار سنه له دی.

خصمگه معلوم بؤلسینکی، اؤزبیک خلقی کیچگینه یردن کؤکریب چیققن قؤزی قارین ایمس.

اونینگ أیلدیزلر، تاریخی بیر نیچه  مینگ أیلیلکلرقعریدن سؤ ایچه دی .   

ذ.ایشانچ

                                    انتالوژی

                                            (۱۲)

                                ینه سای بیتگی سلسله سیدن

اوبَیت بیتیگی

قهرمان جنگچی ترخان سنگون أیغیسی.

ترخان سنگون آلتی یاشیده آته سیدن اجره له دی . او ایلچور ایلیده قهرمانلیگی بیلن

شهرت قازانه دی . ترخان سنگون اؤتیز جنگچی بیلن دشمن پیستیرمه سیگه دوچ کیلیب

هلاک بؤله دی ...

    ذ.ایشانچ

                             انتالوژی

                                (۱۱)

                     ینه سای بیتگی سلسله سیدن

اچور قیشلاغیده گی بیتیک

اوری بیک خاقانگه ایل مرثیه سی. او إیننچو بیلگا نینگ اؤغلی

بؤلگن.حقیقی اسمی کوچ، قهرمانلیک لقبی اوریدیر. اونینگ یتتی

 مینگ قؤشینی بؤلگن...

ذ. ایشانچ

                                انتالوژی

                                      (۱۰)

                  ینه سای بیتیگی سلسله سیدن

بیرگه بیتیگی

تور اسملی سرای خذمتگاری نینگ أیغیسی. اؤن بیش یاشیده ختایلرتربیه سینی آلگن  بو

خذمتگار تبغچ خاقانی خذمتیگه کیره دی . اوچ اؤغلیدن اجره لیب کؤپ قیینچیلیکلرنی کؤره

دی.اؤز ایلیدن ختای آدملریگه کؤپ قیمت بها بویوملرنی آلیب بیره دی . 63 یاشیده وفات

 ایتگن بو خذمتگار یتتی بؤری،بیر نیچه یؤلبرس، کییکلرنی اؤلدیره دی ...

                              انتالوژی

                         (۸)   

               ینه سای بیتیگی سلسله سیدن

بونام بیلن یوریتیلوچی تورکوم بیتیکلرینه سای دریاسی بؤیلریدن یعنی

توه وخکاس ییرلریدن تاپیلگنی اوچون شونده ی دیب اته له دی.

تورلی أیللرده بوحدودّن 250گه یقین قبرتاشلری قؤلگه کیریتیلگن...

                                                       انتالوژی

                                    انتالوژی

                                            (۸)

                          اورخون بیتیگی سلسله سیدن

اونگون بیتیگی

 بیتیگ موغولستان نینگ اونگون دریاسی تیوره گیدن تاپیلگنی

اوچون شو نده ی ناملنگن. یازوّ ایلتریش خان نینگ یقینلریدن

واونینگ اؤغلی چؤریؤآغه شرفیگه تاشگه  بازیب قؤئیلگن دیب

تخمین قیلینه دی...

                                              انتالوژی

                                                    (۵)

                                    اورخون بیتیگی سلسله سیدن

                                     انتالوژی

                                            (۴)

                      اورخون بیتیگی سلسله سیدن

 کولتیگین بیتیگی 

اوشبو بیتیک تورک خاقانی ایلتریش خان نینگ کیچیک اؤغلی کولتیگین سَغه نسیده بیتیب

قالدیریگندیر.شهزاده کولتیکین ۷۳۰- ینچی میلادی أیلی وفات ایتگن بؤلیب،قبرتاشی ایسه،۷۳۱

- ینچی أیلی اؤرنتیلگن. بیتیک تاشده گی واقعه لرکولتگین نینگ اکه سی بیلگا خاقان تیلیدن

 حکایه قیلینه دی...

                                                      انتالوژی

                                 (۳)

                                        اورخون بیتیگ سلسله سیدن

تون یوقوق بیتیگی

اوشبو بیتیک ایلتریش خانینگ  یاردمچیسی وحربی سرکرده لریدن

بؤلگن تون یوقوق خانگه بغشلنگنگن.تون یوقوق خاقان ایککینچی

تورک خاقانلیگیگه اساس سالگن  تاریخی شخشخصلردن سنله

 دی .عین پیتده ، تون یوقوق  قه پاغان وبیلگا خا قانلرنینگ

یاردمچیلریدن سنله دی. بیتیک تویوقوق تریگلیگی پیتیده

 (712-716) میلادی ییلری یازیلگن.

ذ.ایشانچ             

                                     انتالوژی

                                       (۳)

                اورخون و اینه سای بیتیکلری

  اورخون-اینه سای بیتیکلری قدیمگی تورکی یازمه بدیعی ادبیّات نینگ اینگ گؤزه ل نمونه

 لرینی اؤزیده جمعله گنی اوچون هم نهایتده قیمتلیدیر. بیتیکلراورخون واینه سای دریالری

حوزه لریدن تاپیلگنی اوچون شونده ی دیب اتلگندیر. 

   ذ.ایشانچ

                     انتالوژی

                          (۱)

              ایلک قدیمگی تورکی یازمه

                   ادبیّات نمونه لری   

اؤزبیک ادبیّاتشناسلیگیده،اسلامدن آلدینگی تورکی  یازمه

ادبیّاتنینگ اینگ عجایب نمونه سی صفتیده«خوَستووَنیفت»

-khvastuvaneftیاکی(«مانیلیک توبه نامه سی») اثری

اعتراف قیلینه دی. بواثرنقاش پیغمبر نامنی آلگن فتک اؤغلی مانی

 اسمی بیلن باغلیقدیر.

مانی 2۱۶- ینچی میلادی ییلی ختایده(ایریم منبعلرده بابل) دنیاگه

کیلگن. مانی اؤزی نینگ دینی–فلسفی قره شلرینی اساسلش و

ترغیبات قیلیش اوچون هندوستان،ایران،تورکستان وختای بؤیلب 

سفر قیلگن وکؤپلب اثرلریره تگن مشهور تاریخی  ذاتلردندیر.

اونینگ«تریک اینجل»،«غولان»،«اؤلمسلرخزینه سی»،«افسار»

(«یاریشگن تانگ رساله سی»)،«سفرالاسرار»(«سفرسیرلری»)،

«دیبان»(«یازیشمه لر»،«شاپورگان»،«کفالیه» وینه تورلی دینی

مساله لرگه بغشلب اؤن تؤرت کتاب یازگن.(ویکی پیدیا آچیق

 دانشنامه ویب سایتی)

اسلام دینی ظهورقیلگنیدن سؤنگ،عباسی خلیفه لرمانویلیک دینی

وکیللرینی زندیقیلر،دیه اولرنی یریوزیدن سوپیریب تشلشگه قرار

قیله دیلر. اؤز وقتیده روم،مصر،اؤرته آسیاده کینگ ترقلگن بودین

سیکین- استه صحنه دن چیقیب کیته دی.

مانی 2۷6- ینچی ییلی ایرانده تصلیب قیلیب، اؤلدیریله دی. معلوم

قیلینیشیچه مقدس کتاب«اینجیل»ده - مانی(قارقیلاط) نینگ ظهور

قیلیشی بشارت قیلینگن. مانی زردشتی کاهینلر تعقیب وتزیقیگه

اوچره ب شرقی تورکستانگه باره دی واوییرده اؤز تعلیماتینی

یایشگه حرکت قیله دی. اؤشه دورده تورکی خلقلردن اویغورلر

مانیلیک دینینی قبول قیله دیلر.مانیلیک دینی تورکی ادبیّات رواجله

نیشیگه کتته تاثر کؤرسه ته دی.مانی نینگ مشهور«خوَستووَنیفت»

-khvastuvaneftیاکی(«مانیلیک توبه نامه سی»)قدیمگی تورکی

تیلیگه ترجمه قیلینه دی . بواثرنی ایرانلیکلر«اعترافنامه»- دیب هم

 نامله گنلر. تورکیشناس عالملر«مانیلیک توبه نامه» اثری(3-6)

میلادی عصرلرده یره تیلگن،-دیب تخمین قیلماقده لر. بو اثرنینگ

قدیمگی تورکی تیلده گی اوچته نسخه سی موجودّیر.اؤزبیک عالمی

دوکتورنسیم رحمانف نینگ تاءکید قیلیشیچه،اثرمانوی جماعه سی

ایزداشلری نینگ مدحیه سی ونظامی حسابلنه دی. قدیمگی تورکی

تیلده ترجمه قیلنگن اوشبو کتاب«اؤن بیش بؤلیمدن عباره ت 

بؤلیب،کتاب نینگ ایککینچی بؤلیمیده قویاش وآی تنگری لری

نینگ مانی لیکده گی وظیفه لری کؤرسه تیله دی همده اولرنینگ

حقیقیلیگینی تن آلیشگه چقیریله دی»(www.samdu.uz )

«مانیلیک توبه نامه سی» زردشتیلیک نینگ مقدس کتابی

سنلمیش«اوستا»ده گی افسانوی قهرمانلرنی اؤزیچیگه آله دی.

بو تمثاللر اؤزگرتریلمسدن دوام ایتتیریلگن.اثرده تنه سیوگیسی

حقیده سؤز یوریتیله دی. مانیگه کؤره،بونده ی سیوگی مادی

عالمگه باغلیق بؤلگنی اوچون،انساننی توبنلیک وهلاکتگه

 اولاقتیره دی.مانی تعلیماتی بؤییچه،مادی عالم نور وظلمت بیلن

یوغوریلگندیر. (www. O’zbek adabiyoti.uz)

مانی اعتقادی بؤییچه،ایزگولیک(نور- کؤکده)ویاوّزلیک(لای-بلچیق،

توپراق وباتقاق قعریده یاتگن) نرسه لردیر.

«توبه نامه» اثری روس تورکیشناسلری تامانیدن اؤرگنیلگن

 وکتابدن پرچه لر کیلتیریلگن، نشر قیلینگن.

«مانیلیک توبه نامه سی» اثریده کیلتیریلگن شعردن نمونه:

                        تانگ تنگریسی کیلدی،

                        تانگ تنگریسی نینگ اؤزی کیلدی .

                        تانگ تنگری کیلدی،

                         تانگ تنگریسی نینگ اؤزی کیلدی .

                         تورینگ بیکلر، برچه بیکلر،قرینداشلر،

                         تانگ تنگریسینی مدح ایته یلیک.

                         کؤرینگن قویاش تنگریسی،

                         سیز بیزنی اسره نگ.

                         کؤرینگن آی تنگریسی،

                          سیز بیزنی قوتقرینگ.

                          تانگ تنگریسی

                          گؤزه ل هیدلی، خوشبوی هیدلی،

                          پارله گن ، یلتیره گن.

                          تانگ تنگریسی،

                          تانگ تنگریسی.

مقاله نی تیارلشده۱۳-جلدلیک«اؤزبیکستان مللی انسکلوپیدیه سی»

،«دهخدا لغتنامه سی»،6-جلدلیک داکتر«معین سؤزلیگی»وباشقه

قؤشیمچه منبعلرده فایده لَنیلدی .

     ذ.ایشانچ

                 تاریخینگدور  مینگ عصرلرایچره  پنهان اؤزبیگیم،

                 سینگه تینگداش پامیرو آق ساچ تیانشان اؤزبیگیم.

                                          ایرکین واحدوف     

                      انتالوژی

                    (سیلنمه،تنلنمه)

                                               (۱)  

 منه انتالوژی رُکنیمیزگه هم گُل کیلدی .

 ویبلاگیمیزنینگ عزیز مهمانلری !

اوشبو بؤلیمده اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اینگ قدیمگی دوریدن سؤزباشله

ماقچیمیز. بیز دورمه - دور، هر بیر بیتیک ، یازمه یادگارلیگ ،

ادبی، بدیعی اثر و شو اثرلرنینگ موءلّفلری خصوصیده  اینگ ینگی

معلوماتلرنی بیریب  باریشگه حرکت قیله میز. شو بیلن بیرگه اؤشه

بیتیکلرو اثرلردن نمونه لرنی هم بیره میز. شو بهانه بیرمدت اؤتیب،

سیزهم عامه باب بیرموءجزگینه ادبیِّات تاریخیگه  ایگه

                           بؤلسنگیزنیعجب .

                                *****

    عالملر ادبیّات تاریخینی تورلی نقطه ی نظردن دورلشتیره دیلر.

عصربؤغینلری ، سیاسی سلاله لر،ادبی حوزه - وباشقه لربؤیچه .  

 ادبیّاتنی بونده ی دورلشتیریشلردن مقصد، معلوم بیرخلق نینگ

ادبیّاتینی مکمّل اؤرگنیش و بوحقده تؤله تصور بیریشدیر.اؤزبیک

ادبیّاتی هم انه شو جریان ایچیده دایم حرکتده بؤلیب کیلگن وبوآقم

بیلن بیرگه یشه یدی . کیینگی پیتلرده ادبیِاتشناس عالملر اؤزبیک

ادبیّاتینی قوییده گی چه دورلشتیرگنلر:

۱. تورکی قوملرنینگ  شکلله نیش دوری ادبیّاتی(میلادّن اوّلگی ۷-

ینچی عصرلردن  تاش بیتیکلریگچه) ؛

۲. تورکی  خلقلرآغزه کی ایجادی ادبیِاتی ایجادی نینگ جهان خلقلری بیلن ادبیّاتی  مشترکلیک دوری)(میلادّن اوّلگی  اوچ مینگ ینچی ییللردن ۸- میلادیعصرلرگچه)؛

۳. تورکی ادبیّات تاریخیده ینگی یعنی اورخون اینه سای یادگارلیکلری دوریاکی  قبرتاشلری دوری ادبیِاتی؛ (۲،۱ و۳ دورلر ادبیّاتشناس عالم عبدالرشید عبدالرحمان افگه تیگیشلی)

۴. قدیمگی تورکی ادبیّات نینگ یازمه دوری ؛

۵.ایسکی اؤزبیک ادبیّاتی دوری ؛

۶. اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اویغانیش دوری ؛

۷.اؤزبیک ادبیّاتی نینگ جدیدلر(ینگی) دوری ؛

هم ایسدن چیقرمسلیک کیره کی،اورخون ینه سای بیتیکلریگچه بؤلگن

دور ،اساساً،تورکی خلقلرنینگ آغزه کی ادبیّاتی دوری حسابلنه دی.

قبر تاشلری بیتیکلرباشلنگن یادنامه لر ایسه تورکی ادبیّات نینگ

یازمه دوری سنله دی .

بیز انتالؤژی رُکنیمیزنی انه شو دورلرنقطه ی نظردن توزماقچیمیز.

اؤزبیک ادبیّاتی نینگ آغزه کی وداستانچیلیک دوری بیرنیچه مینگ

ییللیکنی اؤزایچیگه آله دی . بوادبیّات نینگ بیتیکلردوری ایسه،

 2500 ییللیک تاریخگه ایگه دیر . شونچه لیک اولکن ادبی، مدنی

تاریخگه ایگه خلق اؤز یورتیده (اوغانستانده؟) قالاق، اسیر،محکوم

 یششسه - یه؟؟؟ 

مللتداشلریم، تیلداشلریم!

ایندی، قان ییغلب،ماتم توتیشدن فایده یؤق .

 ضیالی عزیزلر !

بیلنی محکم باغلب ، قؤلنی قؤلگه بیریب ،اؤزبیکچه یازه آلمسلیک،

اؤزبیکچه اؤقی آلمسلیک بلاسیدن باتراق قوتیلیلیک؛ بو شرمنده لیک

(عذر، بؤسؤزاونچه لیک یخشی جرنگلمه یدی) دن هم

نجات تاپه یلیک !

کؤره یپسیزمی ؟  بو ساحه ده ، یوزلب تیلشناس، ادبیّاتشناس نینگ،

همان، اؤرنی بؤش .اوغان حکومتی هیچ قچان بونده ی مسوءلیتنی

 اؤز بؤینیگه آلمه یدی . بونقه دولتلرگه سوادسیز، تؤپاری ، اؤزی

 نینگ اؤنگ - سؤلینی بیلمه گن قاره خلق وآدملر کیره ک . اوغان

حکمرانلری نینگ قیزَرگن کؤز لری  تاریخ بؤیی ، نور- ضیاء دن

 قمه شیب کیلگن . اولر دایم جاهللیک آلدیده تیز چؤکیب،

 سجده قیلیب کیلگنلر.

 انتالوژی موضوعنی کیلگن جاییدن دوام ایتتیره میز و ینه شو

 ایلیکترون کلبه ده  اوچره شه میز البتته .