بحث اوچون موضوع

تیلگه اعتبار،ایلگه اعتبار

اؤزبیک تیلی بابیده قنچه کؤپ اؤیله سک،قنچه کؤپ سؤزله سک- شونچه کم.زیرا،بوتیل عصرلردن بویان آغیرمظلوملیک دورینی باشدن کیچیرب کیلماقده.آنه تیلیمیز یره تنیگه بیزدن  ملهم(مرحم)کوتیب یشه ماقده. بومظلوملیک ویره لرحقیده  بوگون تؤخته ماقچی ایمسممیز، چونکی،بوندن آلدینگی بیتکلرده،یترلی،بات- بات توختــلگنمیز.بوگــَل اؤزبیک تیلی نینگ اجتماعی موقعینی کؤتیریش مقصدیده باشقه بیرمساله نی اؤرته گه قؤیماقچیمیز.اوهم بؤلسه،تیلیمیزنینگ اولوغ مقام ومرتبه سینی اؤزآنگیمیزده پرورش تاپتیریشدیر.سببی،آلدین ائتگنیمیزدیک،تیلیمزنینگ اشدی جفکاری ینه اؤزیمیزدیرمیز.بونگه ایضاح بیریش نینگ حاجتی یؤق بؤلسه کیره ک.بَری کؤزگودیک آیدین.

تیلیمیزبیزدن تؤغری یازیش وتؤغری گپریشنی تقاضا قیلماقده،بیراق،بیزشونی ایــپلَی آلمه یپمیز، اؤرنیگه قایلله تیب قؤیه آلمه یپمیز. بیزاؤزبیکلرراسه یم حس-هیجــــــانلی بؤلیب اولـــــغیگن ایمسمیزمی؟ تیل وادبیاتیمیزگه مهر- محبّــتیمیز،بیرجؤش اوریب طغیان کؤتره دی- ده،بیردن سوسیپگنده تیزاؤچه دی  قاله دی. تن آلیب ائتیش کیره کی،تیل،ادبیّات ومدنیتیمیزگه اؤته ساوق قان،بی حوصله وبی پروامناسبتده بؤلیب کیلماقده میز.

نیمه بؤلگنده هم تیلگه اعتباریمیزنی کوچیتیریب باریشیمیزطلب قیلینه دی.زیرا،بیچاره تیلمیزدن باشقه فخرلنگودیک،نرسه- بساطیمیزقالمبتی اؤزی. برچه سی،ایمریلیب،یوویلیب،هیچ وپوچگه ائله نیب قالگن.اؤزبیک تیلی اؤز زبردست،عالم،یازوچی،شاعروادیب اؤغلانلریدن نجات    کوتیب یشه ماقده.

عزیزلر،بیزاؤنگله نیش،ینگیله نیش،ایوریلیش،اؤزگریش ویوکسه لیش دورریده حیات کیچیرماقده میز. بنابرین،اؤزیمیزده ائریم،عنعنه ومدنی قدریتلرنی باشلب شکللنتیریشیمیز کیره ک بؤله دی.

بیراؤیلب کؤره یلیک،افغانستانده اؤزبیکلیگیمیزنی بیلگیلاوچی قنده ی سنه،مناسبت،ادوم-عنعنه لریمیزبار؟ بیزنوروز،إیککی هیت و دولت کونلری کبی بیره ملرنی بیلمیزتمام.

اولرهم بؤلسه،ایرانی واسلامی ارزشلرسنه له دی.شوبیره ملرنینگ رنگ ورونقیگه-ده،بیزنینگ هیچ قنده ی اولوشیمیزیؤقدیر.ایندیلیکد،بیزرسوم،عنعنه وقدریتلردن محروم،منقورتلشگن بیر  جماعه بؤلیب قالمه دیکمی؟

شولردن کیلیب چیقیب،عزیزتیلداش ومللتداشلریمزگه شونی تاکید لماقچیمیزکی،

افغانستانده،اؤزبیکلراؤزلری توغیلیب اؤسگن یورتده،أیلنینگ بیرکونینی«تیل کونی»صفتیده بیلگیلب،شو سنه نی رسمی روشده نشانله سینلر وطنطنه لی بیره م آلیشسینلر. بو،کمینه تمانیدن إیلگری سوریله یاتگن بیرتکلیف البتته.مساله قانونی حل قیلینگندن کیین تورلی طبقه تیلداشلریمیز هرإیلی اؤزلری نینگ تیل بیره مینی عزّت واعتباربیلن نشانلشگه بیل باغله شلری لازم.اونگچه محترم مللتداشلریمیزتیل بیره مینینگ نظامینی إیشلب چیقیب،مضمون ومحتواسینی انیقلب آلیشلری تقاضاقیلینه دی.بیزنینگچه،نشانلنه جک تیل بیره می :

مشاعره،نطق سؤزلش،مضمونلی رادیوایشیتتیریش وتلویزون کؤستولری همده کنسرتلر اویشتیریش،شونینگدیک،شاعر،یازووچی،ادیب وعالملرنی قیلگن ادبی علمی فعالیتلری عوضیگه مکافاتلشدیک،دستورلرنی اؤزإیچیگه آلیشی لازم بؤله دی.

أیل دوامیده نشانله نیشی کوتیلگن تیل بیره می قیسی کونده قبولیشینی کینگ ضیالیلربیلگیله شلری طلب قیلنه دی.سیزنینگچه،أیلنینگ قیسی کونینی؟ نیمه اوچون؟ تیلیمیزبیره می صفتیده  قبول قیلیشنگیزکیره ک؟ لطفن،بوحقده فکربیلدیرینگ واؤزمناسبتینگیزنی اعلان قیلینگیز.بوإیشیمیزبیلن سیزوبیز،بیرتاماندن تیلیمیزنینگ حقینی ادا قیلگن بؤله میز،باشقه تاماندن تلیمیزنینگ مملکتده گی اجتماعی آبروینی آشیرگن بؤله میزومدنی بیرعنعنه گه هم ایگه توره میز. بوحرکتمیزتیلیمیزنی بلا- قضالردن حمایه قیلیشدیک بیر وظیفه نی هم عملگه آشیرگن بؤله دی.

تیلیمیز حقیده کؤپراق قیغوره یلیک

مظلوم آنه تیلیمزنی اؤنگلب آلیشیمیزگه،هلی آلدینده  کؤپ قاوون پیشیغی توریبدی.شونینگ اوچون تیل حقیده قیغوریشنی کونده لیک إیشیمیزنینگ بیرقسمیگه ائلنتیرماغیمیزضرور.اؤزبیک تیلینی بایتیش،رواجلتیریش واونی محافظت قیلیشنی إیشیمیزگه ائلنتیرنگنده گینه، آلدیمـــیزگه قؤیلگن  مقصدگه ایریشگن بؤله میز.مقصدیمیزینه اؤشه-اؤشه،آنه تیلیمیزنینگ اجتماعی موقعینی کؤتریش، ارداقلش واونی بلا- قضالردن سقلب قالیشدیر.

درواقع،تیلنی سیویشدیک بختدن محروم کؤنگیللر-اؤلیکدیر.سببی تیل یلغیزگینه،عــلاقه قورالی ایمس،بلکی،تیل-بوتاریخ،تیل-بواؤزلیک،تیل-بو اؤلمس جهانشمول معنوی مُـــلکدیر.زیرا،آنه تیلیمیزنی سیوگنیمیزاوچون بیزنی بیرآوعیـبلَی آلمیدی.تیلنی اولوغلش وقدرلش عیب ایمس. دیمک،اؤزتیلیمیزده فکرلش،سؤزلش،اؤقیش ویازیش سیزوبیزنینگ طبعی حقیمیزدیر.بس     شونده ی ایکن،کیلینگ عزیزلربوگونگی اؤزگریشلر،ایوریلیشلردوریده تیلیمیزحقینی ادا قیله یلیک. قنده ی قیلیب؟

بیرینچیدن   

تیل علمینی ایگللب آله یلیک. بونرسه بیزگه تیلنی قوروق سیویشنی ایمس،بلکی،اونگه آنگلی   یانده شیش واونی اوَیله شیمیزگه کمکلشه دی.بونرسه تیلیمیزگه اوزوق- یولوق،پله- پَرتیش، اؤزباشیمچه،ناتؤغری مناسبتده بؤلیشیمیزگه یؤل قؤیمه یدی.مثال کیلتیره من:

اگرسیزوبیزبیلیب،بیلمی«اؤزبیک تیلی باریؤغی تورک تیلی نینگ بیر لهجه سی»،یاکی«علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی نینگ اساسچیسی دیسک»قتــّیق ینگلیشگن بؤله میز. یاخود،تیلشناسلیکده قبول قیلینیشی کیره ک بؤلگن قانون- قاعده لرگه عمل قیلمه سک،ینه تیلگه  بی پسند بؤلیب قاله میز.دیـلیک تیلشناسلیکده،اؤزبیک تیـیده گی قؤشیمچه لر(نی،نینگ، لر،ده،دن،راق،لر،چه،گینه، ته،گی...) سؤزگه(اؤزه ککه)تیرکب،قوشیب یازیلسین دیگن قانونیمیزبار.بونگه همّه بؤی سؤنیشگه(سؤزجوده چؤزیلیب کیتمگن تقدیرده)مجبور.تیلده «هرباشده بیرخیال»-دیگن عباره اؤتمـــه یدی.   

 إیککینچیدن    

 افغانستان شرایطیده گپریه دیگن بؤلسک،معلومکی،قلمکش ایجاد کارلریمیزاساسن،اؤزبیکلریشه یاتگن تورلی ولایتلرگه منسوبدیرلر.افغانستانده تیل متریاللری اؤشه یرلردن هلی أیغـیب آلیب، تیکشیریلب،علمی اؤرگنیلمه گن.بیزده تصویر،سؤزوتاووشلرآرشیفی توزیلمه گن. بونده ی وضعیتده عالم،ادیب،یازووچی،شاعر،ژورنالست وبوتون ضیالیلر،اؤزلری یشه یاتگن حدودلرده قؤلــله نیلیب کیله یاتگن سؤزلرنی متـنلرده إیشله تیشلرینی توصیه قیلگن بؤلورایـدیک. اوشبو سؤزلرقیسی معناده قؤلـله نیلیشدن قطعی نظر قاغذگه توریلیشی کیره ک.احتمال قلـمکشلربو سؤزلرنی نا موفق إیشله تیشرلر،اونیسیدن چؤچیمسلیک لازم.بونده ی سؤزلرنی پیشیریب،قیته إیشلاو بیرشگه امکانیتمیزبار.مثلن،مین اؤزشیوه مده«کیـیگیچ»(«شب پوش-ارقچین»)سؤزینی ایشیتگمن، ایندی اونی قیسیدیرتیکستده إیشله تیشیم کیره ک.شوبــــیلن بیزسؤزلرنی نه فقطه أیققن بؤله میز،بلکی،اولرنی معامله گه کیریتیب اؤز ارا المشگن هم بؤله میز.

اوچینچیدن    

هربیر یازووچی لغتلریاردمیده إیش کؤریشی کیره ک بؤله دی.لغت کؤرمسدن قلم تیربه تیش،     اؤقیمسدن ملابؤلیشدیک بیرگپ.نیگه؟ چونکی،سؤزبایلیگیمیزایجادمیزنینگ قؤش قناتیدیر.اولکن سؤزبایلیگی بیزنی چینه کم ایجادنینگ یوکسک چؤققیلریگه یتکله یدی.

ذهنیمیزنی فقطه فارس-عرب یازوویده گی سؤزلیکلرنی اؤقیشگه اؤرگتمیلیک.شومعناده،کیریل ولاتین یازوویده گی لغتلرکؤپ قؤل کیله دی.مستقل ایجاد وترجمه   ده هم معناداش سؤزلردن  کینگ فایده له نیش نهایتده ضررو.مثال : 

إیککی آدم بیراویده یشه ماقده.بیر-بیری بیلن چیقیشمی قالدی دییلیک،اولر«بیرگه یشه مسلیک»   -دیگن بیریکمه نی قؤلـله دیلر.ایندی انه شو«بیرگه یشه مسلیک»بیریکمسه نی ینه باشقه قنده ی شکللرده افاده ایته آله میز؟

- «بیرگه یشه مسلیک»،

- «مستقل یشــَش»،

- «هرکیم نینگ اؤز آدرسی بؤلسین»،

- «ائری- ائری یشه ماق»،

- «اؤز منزلیگه ایگه بؤلیماق»،

- «یکــّه- یکــّه کون کؤرماق»،

- «علیحده علیحده  روزغار توتماق»،

- «اجره شیب حیات  کیچیرماق»،

- «اؤز اوییم اؤلن تؤشه گیم»،

- «إیککی باش بیر قازانگه قینه میدی»،

- «سین اؤز یؤلینگه،مین اؤز یؤلیمگه»،

- « اؤزیم خان اؤزیم بیک»،

- «یریم نانیم راحت جانیم»،

- «جدا-جدا اؤتیرماق»،

- «یالغیز تورماق»،

- «قؤشیلیب یشه مسلیک»،

- «اره لش تورمسلیک»،

- «اؤزی- اؤزیگه خوجه ین»،

- «بته- بته یشش».

 وباشقه لر. بوبیرعادی مثال ایدی.

کؤریب تورگنینگیزدیک،بیته توشونچه نی اینگ کمیده أیگیریمه گه یقین شکلده بیریش ممکن ایکن. اونی بیزبیرگینه بیریکمه مثالیده کؤریب چیقدیک.هرقنده ی سؤزوگپلرنی شوترتیبده توزیش ممکن البتته. بونرسه بیزنی ایجادی فکرلشگه،متنلرنی سؤزمه- سؤزترجمه قیلمسلیکــّه یاردملشه دی. بوهم اؤزبیک تیلی نینگ إیچکی امکانیتلری کینگلیگیدن بیردلالت بیره دی.

تؤرتینچیدن 

تیلیمیزنی کیره کسیز یؤکلردن(آرتیقچه حرف،بیلگی،سؤز،ترجمه،یات گرامری قاعده لر)بؤشه تیش کیره ک. بیزسؤنگگی مساله بؤییچه اوشبو ویبلاگده  بیرنیچه مقاله یازیب ویبلاگخوانلردقتیگه حواله قیلگن ایدیک.تورکیه مثالیده ائته دیگن بؤلسک،حاضرگی تورک تیلی نینگ 85.8% لیکسیمه(سؤز)سی تورکچه وصاف تورکی سؤزلردن توزیلگندیر.بودیگنی،حاضرگی تورکیه تورکچه سیگه 13%اطرافیده باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریلگن.اؤزبیک تیلیمیزگه سالیشتیرسک، تشویشلی منظره کؤزاؤنگیمیزده نمایان بؤله دی.شو نینگ اوچون هم تیلیمیزحمایه گه محتاج.کیزی بیلن ائریم اتمه(اصطلاح)،سؤزوتوشونچه لرنی اؤزبیکچه لشتیریب بارویرگنیمیز یخشی ایمسمی؟

مثال اوچون سیلاو اساسیده توزیلگن عالی وکیللیک وقانون چیقریش اداره سی دمکراتیک دولتلرده «پارلمینت/پارلمان»دیب یوریتیله دی.بؤسؤزوتوشونچه اؤزبیکستانده«عالی مجلس» شکلیده قبول قیلینگن.امّا،بونی افغانستانده یؤقاری کینگــَش،عالی کینگــَش،یِِؤقاری أیغناق، یؤقاری أیغیلو،یلپی کینگـــَش کبی توشونچه لربیلن افاده قیلسه بؤله دی. بیزنینگچه،سیاسی  تیرمین صفتیده«یؤقاری کینگــَش»نی پارلمان اؤرنیده قبول قیلسه بؤله ویره دی.سیز نیمه دیب اؤیله یسیز؟مرحمت قیلیب فکر بیلدیرینگ.

بیشینچیدن                                                                                                    

ایجادکارکیشی متصل روشده تورلی-تومن بدیعی،علمی ادبیّاتلرنی اؤقیب باریشی شرط. ینه بیربار تاکید  لیمزکی،حاضرگی سؤزذخیره میرنهایـتده تار.بوبیلن حتا،عادی خبرومقاله هم یازیب بؤلمیدی.«اؤزبیک تیلینی مکمّل بیله من(؟)»-دیگن آدملرقتــّیق ینگلیشه دیلر.حتی،نوایی وبابرهم اؤزبیک تیلی قدرتی آلدیده مات وعاجزقالگنلر.اولرشونچه لیک اولکن ایجادلری بیلن هم تیلیمیز نینگ مینگدن بیرامکانیــتینی آچه آلمه گنلر.بوگونگه کیلیب،اؤزبیک تیلی(اؤزبیکستانده)بیقیاس ترقی تاپتیریلدی.کیلگوسیده ینه ده کیسکین رواجلنه دی. شو مدتده هرساحه نینگ اؤز تیلی  شکللندی.طبعی وبشری علملرگه عاید سان-سناقسیز اتمه،توشونچه،ترکیب،عباره وبیریکمه لروجودگه کیلگن.علم،صنعت وادبیّات تیلی بیلن شیوه وکؤچه تیلی بیر-بیریدن وتونلی فرق      قیله دی.بیزده نه یازمه  ونه ده آغزه کی نطق رواجلنگن.آنه تیلیمیزده بیزخطا یازیب گپیره آلمیمیز.بوملامت یوکینی قی گه کؤتریب باره میز؟ بو تیلنی اؤرگنیش اوچون  بیز ینه قنچه وقت کیره ک عزیزلر؟   

اؤزبیک تیلینی تازه لش پیتی یتدی

تیلینی تازه لش دیگنی،تیلیمیزدن برچه اؤزلشگن سؤزلرنی بیره تؤله سیگه چیقریب تشلش دیگنی ایمس البتته.اگرتیلگه شو تامانلمه یانده شیلسه جدّی خطاگه یؤل قؤییلگن بؤله دی. بـــــــــیزإیسته یمیزمی،إیسته میمیزمی ائنیقسه،بوگونگی آچیق علاقه لر دوریده تیللربیر- بیریدن تاثــیرلنه دی. تورلی یؤللربیلن سؤزلرتیللرگه کیریب کیله ویره دی.عینن،انه شوپیتلرده تیلنی سقلب قالیش،محافـــــظت قیلیش واونی یات عنصرلردن تازه لش ضرورتی یوزه گه چیقه دی. بوضرورت دولت مقیاسیده قانونگه ائلنتیریله دی.افغانستانده بوچانس افسوسکی،رسمی تیللرگه گینه نصیب ایتیلگن.إیککینچی درجه لی(اوچینچی رسمی تیللر؟)تیللربؤلسه،هم مملکت همده مملکتدن تشـــقریده گی تیللرنینگ هجومی آستیده زوالگه یوز توته ویریشیگه،حکومت وقانون تماشاچی بؤلیب قاله ویره دی. افغانستانده یه شب کیله یاتگن اؤزبیکلرتیلی هلاکت یاقه سیگه کیلیب قالگنینی ائتمه سک هم بؤله دی.ایندی بوتیلنی حمایه قیلیش إیشلری فقط،اؤزبیک جانکویر ضیالیلری،شاعر،تیلشناس علملری زمه سیگه یوکلنه دی. بوقتلم نینگ اؤزی هلی تؤله قانلی شکللنمه گنی نهایتده انچینرلیدیر.شونی إیشانتیریب ائته من کی،اؤزبیکستان نینگ بوساحه ده گی علمی،مدنی ومعنوی یاردمیسیز اؤزبیک تیلیمیزنینگ کاسه سی آقرمیدی. بویاردم نینگ کؤرینیشلری حقیده آلدینگی مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگن ایدیم.افغانستانده اؤزبیک تیلی وادبیاتینی بیرقدرتوشونه یاتگن کیـــــشلرده بومساله ده میل یؤقلیگی کیشینی تشویشگه ساله دی. بیزنینگ مللتیمیزمینگلب تیلشناس وادبیّاتشناس متخصصگه ایگه بؤلسه هنوزکم. بیرآونینگ جاینی بیرآوآلمیدی.اینگ مهمی تیل وادبیّات انحصاربؤلیب قالمه سین. بوندن یتتی إیلل آلدین مثال اوچون أیگیرمه اؤقوچی اؤزبیکستانگه اؤقیشگه یوباریلگنده ایدی،اینگ کمیده شونچه بیلیملی ضیالیلرگه ایگه بؤلگن بؤلورایدیک. یاکی،اؤزبیکستاندن اؤن کیشی تیلشناس وادبیّاتشناس عالم پول-مبلغ عوضیگه چقیریلگنده ایدی،وضعیت توبدن اؤزگرگن بؤلردی. کیلینگ میلی،اؤزبیک خلقی نینگ تقدیری بیزچؤلاق قلملرگه قالگن ایکن،تیلیمیزوادبیّاتیمیزنینگ یوکسلیشگه کؤپراق قیغوریلــــیک.

تیلیگه ایندیلیکده،قوروق« رابطه وعلاقه قوراللی»-دیب قره شلرایسکیریب قالدی.تیل کتته،کیچک مللتگه تیگیشلی بؤلیشدن قطع نظر بوتون دنیا معنویتی نینگ اجره لمس بیرقسمیدیر. بونده ی بایلیکدن اجره لیش بشریت اوچون کتته یؤقاتیش وهلاکتن باشقه نرسه ایمس.

عالملرنینگ حساب- کتاب قیلیشلریچه بوگونگی کونده یر یوزیده 6-7 مینگ تیل  وشیوه باربؤلیب،شو یوز أیللیک نینگ سؤنگگیگه باریب، انه شو تیللردن 95% توگیب بیترایکن.قالگن 50 ته تیلدن هم اکثریسینی انه شونده ی شوم تقدیر کوتماقده ایکن.بو وضعیتده یرده گی خلقلرنینگ تقدیری شدت بیلن رواجله نیب باره یاتگن سناقلی تیللراختیاریده قاله دی.شونینگ اوچون هم جهان نینگ إیلغار عالم ،دانشمند وسیاست دانلری بو بحرانگه قرشی چیقماقده لر.

سؤزیمیز نی اؤزبیک تیلینی یات عنصرلردن تازه لش موضوعسیگه بورسم.منه بومثالگه دقت قیلینگ. حاضرگی اؤزبیکستان اؤزبیک ادبی تیلی نینگ 60-65 % ینی باشقه تیللردن آلینگن سؤزلرتشکیل بیره دی. بورقم نینگ اؤزی کیشینی لرزگه ساله دی. افغانستانده ایسه وضعیت بوندن بیش بدتر. بویورتده سوادسیز اؤزبیکلرنی استثنا قیلگنده،افغانستانلیک اؤزبیکلر(کؤپراق ضیالیلر)اؤزبیک تیلیده ایمس،بلکی،قوره مه بیرتیلده(هلی آت قؤیلمه کگن تیل) گپله شه دیلر. افغانستانده گی اؤزبیک تیلینینگ باشیگه آغیر یوک بؤلیب توشگن نرسه-عرب وفارس تیلیدیر.

یقینده عرب تلویزیون کاناللریدن بیری دقتیمینی اؤزیگه  تارتدی. یریم ساعت لیک کؤرستیوده قؤلـله نیلگن سؤزلری نینگ تخمین، 95% مین اوچون ته نیش توشونرلی بؤلدی.شونچه سؤزنی بیلیش اؤزی بؤله دیمی؟ دیب اؤیلرسیز.یؤق،مین عرب تیلیده تؤله یازمه وآغزه کی نطقه گه ایگه ایمسمن. بوسؤزلرنی مین فارس، تورکی منبعلرده اؤقیب اوچره تگنمن. آته بابلریمیز مسلمان بؤلگنلری اوچون«ثوابی کؤپراق بؤله دی»- دیه دوچ کیلگن سؤزلرنی إیشله ته ویرگن.علیشیر نوایی تورکی تیلنی(ایسکی اؤزبیک تیلی) فارسیدن اوستون قؤییشگه قتتیق تیریشه دی. بویوک شاعر«دانا حَکم عدالت یوزیدین کؤزسالسه وبورونغی فارسی و سونگغی تورکی لطایفلرو دقایقلردین بهره آلسه،حکم سورار زمانیده هر قیسی نینگ مرتبه سین تعیین قیلوراوانده امیدیم اولدوروخیالیمغه انداق کیلورکیم،سؤزیم مرتبه سی اوجیدین قویی إینمِگی،وبو ترتیبیم کوکبه سی اعلی درجه دین اؤزگه یرنی  بیگنمه گی»- دیب یازه دی. بیرآق،علیشیرنوایی عرب تیلی واونینگ تورکی تیللرگه چیکسیزو ضررلی تاثری حقیده سکوت اختیار قیله دی(؟). شاعر فارسی سؤزلرنی قؤلــله شده احتیاط کارلیک بیلن یاندشه دی،عربچه سؤزلرنی بی ملال إیشلته ویره دی. نوایی بونده ی یؤل توتیشی نینگ اؤزیگه خاص سببلری بارالتته. توشونسه بؤله دی.

عمومن،عرب تیلی نینگ منفی تاثیری نواییدن انچه آلدین هم فارسی وتورکی شعریتده اؤزینی چقور نمایان قیلیب اولگورگن. إیش شو درجه گه باریب یتگنکی، قطار سلبی معنا ته شیوچی عربچه سؤزلرتیلیمیزدن مستحکم اؤزین آلگن.ایندی انه شوسؤزلردن ائریملرینی کیتیره من:

- نکاح سؤزی نینگ اصل معناسی ادبسیزلیک و ویت نرسه نی بیلدیره دی 

 (اولرنی کیلتیریشدن قلم عاجز).

- غذا سؤزی نینگ هم توب معناسی «تویه نینگ سیدیگی» معناسین افاده قیله دی.

 باقیر(پاده)،کلبی(کوچیک- إیت) کبی سؤزلرإیشله ته ویریشنی قنده ی توشینسه بؤله دی؟

بونده ی سؤزلرآزایمس. بولرعرب تیلینی مقدّسلشتیریش آرقه سید کیلیب چیققن.تیلیمیزدن ائریم عربچه سؤزلرنی چیقریب تشلب اونینگ اؤرنیگه اؤز سؤزیمزنی  قؤلـلش اینگ تؤغری إیش بؤله دی دیب اؤیلیمن. تورکوم مقاله لرده انه شونده ی سؤزلر نینگ اؤزبیکچه معادلینی بیریب باریشگه حرکت قیله میز.چونکی،تیلیمیزده شونده ی سؤزلربار.عرب تیلیده گی اساسی قانون بیریمکه سی نینگ بوگونگی معناسی اجتماعی کیلیشواساسیده قبول قیلینگندیر.اصلیده بو سؤزلر نینگ تاریخی معنالری باشقچه بؤلگن.تیل سیز وبیزگه اجتماعی کیلیشو مساله سیده تام ایرکینلیک بیریب قؤیگن. بیز اوندن عاقلانه فایده له نیشیمیز کیره ک.

بیزنینگچه بو سؤزنینگ بیرنیچیته اؤزبیکچه مقابلی بار:

1.تؤره- قاعده، قانون،انتظام، عادت.

  غم غذاسی آره سینـــــده قنی تورکانه ایاغ،

   تؤره آیینی بیله تامــسه تؤقوز،آقسه اؤتوز.

                                     «خزاین المعانی» 235 بیت.

2.توزوک - قانون –قاعده لر تؤپلمی، نظام . «اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»

3. یسا -چینگیزخان دوریده قبول قیلینگن قانون- قاعده لر«تاریخ اتمه لری نینگ قیسقه         

  چه ایضاحلی لغتی»

4-باش یسا – اساسی قانون.

5.آنه یسا - اساسی قانون.

6. یؤروق - قانون-قاعده.

7. باش توزوک –اساسی قانون.

8. آنه توزوک - اساسی قانون.

کؤره یپسیزمی؟ اؤزبیک تیلیده بیته اساسی قانونگه تینگ  کمیده،سککیزته سؤزوبیریمه موجود. سیزنینگچه بولردن قیسی بیرینی تنله نیشی کیره ک دیب اؤیله یسز؟ ونیمه اوچون؟ سیز تیلیمیزده اساسی قانونگه تینگ ینه قنده ی سؤز وشونچه لر باردی، دیب اؤیلسیز؟ فکرلرینگیزنی کوتیب قاله من.فکربیلدیرینگ.تنلنگن شکلنی بیرگه لیکده قؤلــله شگه یاپیشه میز.

              نوایی اثرلریده اؤزبیکچه تلفــّظ معیاریگه إینتیلیش

اؤزبیک تیلی نینگ تلفّظ معیاری تورلی دورلرده تورلیچه بؤلگن.حاضرگی علمی تلفّظ ویازیش قانون- قاعده لری بیلن تیل تاریخی نینگ تورلی دورلریده گی تلفّظی اؤرته سیده کیسکین فرقلر موجود بؤلیب کیلگن.شو نینگ اوچون هم هردورنینگ اؤزادبی معیاری بؤله دی. بوگونگی اؤزبیک تیلیده تؤغری تلفّظ معیاری اؤزگرمس وبرقراردیر.همّه انه شوقبول قیلینگن معیّارگه   بؤی سؤنیشگه مجبور. بیراق،اؤرته عصرو،حتا،اوندن کیینگی دورلرده هم اؤزسؤزیمیزنینگ ائتیلی ویازیلیشیگه نسبتن،بیرخیللیک وبرقرارلیک کوزه تیلمه یدی. تیلیمیزتاریخیده اؤزلشگن معلوم بیرسؤزنی إیککی خیل،بعضن،اوچ خیل یازیش وائتیش حاللری بارگپ.

خوش،اؤن بیشینچی عصراؤزبیک تیلینینگ تلفّظ مساله سیده،قنده ی میزانلرگه عمل قیلیگن؟    اولا،شونی ائتیش کیره کی،علیشیرنوایی زمانه سیده گی ادبی تیل اؤزی نینگ نابرقارلیگی بیلن اجره لیب توره دی.فارسی وعربی سؤزلرمسله سیده،بونا برقرارلیک کؤپ هم عمل قیله ویرمیدی. یعنی،ممکن بؤلگنیچه اؤزلشگن سؤزلربیرخیل شکیلده یازیلیب کیلینگن.فارسچه وعربچه سؤزلرنی بیرخیل یازیش وبیرخیل ائتیش اؤشه دورلرده قطعی طلب قیلینگن. مذکورسؤزلرنی اؤزتلفّظ یگه ماسلب،بوزیب ائتیش ویازیش کتته عیب سنلگن.بونده ی قره ش افسوسکی،حاضرهم حکمران.شونگه قره مسدن،تیلیمیزده تورلی دورلرده فارچه،عربچه آلینمه سؤزلرنی بوزیب یازیشگه هم مایللیک بؤلگنینی علیشیرنوایی اثرلریده کوزه تسه بؤله دی. بیزنینگچه،اؤزبیک تیلی شونچه لیک فارسی وعربی تلفظ شکنجه سیگه توشویب قالگن کی،  اونی اؤنگلش اوچون کؤپ زمانلر کیره ک بــــؤلـــــه دی.

بوگونگی تیشلشناسلیک نقطه ی نظریدن آلیب قره گنده،هربیرتیل باشقه بیرتیلدن اؤزلشتیرگن سؤزلرینی اؤزتلفّظی قالیبیگه سالیب ائتیشی تقاضا قیلینه دی . باردی،بیزقوییده گی سؤزلرنی کیلتیریلگن شکلده یازیب،تلفّظ قیلسک هیچ بیرعجبلنرلی جایی یؤق.

 - غلبیر(غربال)

 - خوراز(خروس)

 - کـــلته (کوتاه)

 - روزغــار(روزپار)

- قلمپیر(قرنفیل)

- پتیر(پطیر)

- قاغذ(کاغذ)

- قولف(قفل)

- پیلته(فتیله)

- امبار(انبار)

- چیراغ(چراغ)

- سباق(سبق)

- خذمت(خدمت)

- اره وه(ارابه)

- قــَچیر(قاطر)

- ملهم (مرحم)

- آمبور(انبور)

- تندیر(تنور)

- بخمل(مخمل)

- توربه(توبره)

- خلـــته(خــریــطه)

- کؤرشــَــپلنگ(کؤرشب پره ک)

وبــــــــــاشـــــــــــــــقه لر.

عین سؤزلرنینگ اصلیتده گی عربچه یاکی فارسچه شکلینی قبول قیلسک،اوحالده،تیل بیزدن،  تلفظ اؤزگه لرنیکی،بؤلیب قاله ویره دی.

علیشیر نوایی اؤزدوریده ایسکی اؤزبیک تیلی آلدیده کؤنده لنگ تورگن ته لیگینه معمّالرنی کؤریب،یخشی حس قیلگن.شونینگ اوچون هم نوایی اؤزبیک تیلی نینگ هرتامانلمه بای امکانیتی اؤزی نینگ«محاکمة اللغاتین»اثریده کؤز- کؤزقیلیش اورینه دی.بواثریده متفککرعالم تیل فنی نینگ اؤنلب ساحه لری بابیده سؤزیوریته دی.«محاکمة اللغاتین»اثریده عالم اؤزدوری ادبی تیل معیاِری خصوصیده علیحده تؤختلمه گن ایسه ده،عملیاتده انه شو تلفّظ معیارینی سقلشگه بیرقدراورینیب کؤره دی.مساله نی مثاللر واسطه سیده کؤرسه تیشگه حرکت قیله میز.نوایی بیرقطارعربی و فارسی سؤزلرنی اصلیده گیدن فرقلی اؤله راق بوزیب،یعنی،اؤزآنه تیلی  تلفّظیگه سالیب ائتیشگه إینتیله دی.

- بالیش(بالیشت) یاستیق،

       گیرد بالیش بؤلسه آی باشینگ قؤیرگه،وجهی بار،

       کیم انینگ دوری  یوزینگ آیینی اؤلغی حاله سی.

                                   «خزاین المعانی»،4-جلد.347-بیت

 - استه(آهسته)سیکین،

    اول حضرت خذمتیغه استه غینه اؤقودوم.

                                         «خزاین المعانی»،698- بیت

 - زمبور(زنبور)اری،بال اری،

        لعلیدین کام آلمه غونچه بیلمه دیم شیرینلیغین،

        برگ گل زمبور کامی إیچره کیرگچ بال ایرور.

                                            «خزاین المعانی»،156- بیت

 - زواله(زباله)،

    ...خادملری سفره سیده آی گیرده سی وقویاش کرّه سی،إیککی فطیر وتبّاخلری              تخته سیده کهکشان شکلی اول سینگن بیر زواله خمیر.

                                                           «وقفیه» 719-بیت.

- بغیشله(بخشیش)،ساوغه قیلماق،

             کؤزی اؤلتورسه،لعلی جان بغیشلر،

             عجایــــب مــــدّعا اظهاریــــــدربو.

                                  «خزاین المعانی»،3- جلد،291-بیت.

- خذمت(خدمت)

           معتیین ایشیکده نیــچه کیشی،

          غربا خذمتی الرنینگ أیشی.

                                          "سبعه ی سیّار"،۱۹-۱۲۹ بیتلر

یؤقاریده کؤریب تورگنینگیزدیک،علیشیرنوایی اثرلریده فارسی،عربی سؤزلرنی بوزویب    یازیش حاللری آز بؤلسه-ده، اچره ب توره دی. تیل تاریخیده تورلی دورلرده انه شونده ی  مثاللرنی شاعر وادیبلراثرلریدن کؤپلب کیلتیریش ممکن. چنانچه شاعرمقیمی(1850-1903) شعرلریدن بیریده:

   پـــیـلیک(فتیله)

 گوشت یسه لراؤرته ده سرسان إیلیک،

 خواجه چراغ یاغی حکیم جان پیلیک.

«پیلیک» سؤزی اصلیده،فتیله سؤزی نینگ بوزیلگن شکلیدیر. 

 ملهم (مرحم):

 ملهم ‌‌إستب کیمسه دین گر زخم اظهار ائله سنگ، 

 چاره ی قیلماقــــــدین اؤزگه اوستیده تیرناقــــلر.                                                     

کؤره یپسیزمی؟هرقنده ی چیکلاولرگه قره می،تیلیمیزاؤز تلفّظنی نمایان قیلیشگه مایللیک    کؤرسه تیب کیلگن.دیمک،تیلیمیزنی ممکن قدر فارسیِ یاکی،عربی تلفّظه تاثریدن چیقریش طلب قیلینه دی. 

 مثاللرتؤرت جلدلیک نوایی اثرلری لغتیدن تنلب آلیندی. 

همّه سی تیلدن باشلنه دی 

    وه که اؤلمکدین بورون اؤزحالیمه ماتم توتی

                                                                                علیشیر نوایی              

 بومساله ده هرکیم نینگ اؤزخلاصه سی ،گپ- سؤزی بارالبتـــــته. بونگه بـــــــیرآو،اؤزبـــیک روشنفکرلری عیبداردیسه،باشقه لری اؤزبیک سیاستچیلری عیبدار دیب ائتیشلری ممکن. عـــــین مساله ده اوچینچی،تؤرتینچی و...قره شلرهم بؤلیشی طبعی حال.لیکین،نیمه بؤلگنده هم شونی تن آلیب ائتیش لازم کی،اؤزبیک نینگ(اوغانستان)ذهـنـیتـیده معرفـتــدن(علم ومطالعه)دن قاچیــــش، اؤزی  بیلرچیلیک،من- منلیک،کتته یب اؤزیدن کیتش کبی عللتلری چقورإیلدیزآتگـــندیر.اؤزبیک ضیالیلری نینگ ۹۰_% ،اصلا،اؤزبیک نینگ تیلی،ادب،صنعت ومدنیتی بیلن إیشلری یــؤق.  

ذ.إیشانچ                    

افغانستانده اؤزبیک تیلی زوالگه یوزتوتماقده 

افغانستانده اؤزبیک جماعه سی نینگ مدنی احوالی ائنیقسه،اونینگ      تیلی حقیده گپرگنده، کیینگی یریم عصردوامیده،بوخلققه ،نسبتن،     قیلینگن جور وجفالرنی ایسله مسدن اعلاجیمیزیؤق.

 ذ.إیشانچ

                  اوچینچی رسمی تیللر هم  یشه یپدیمی؟ 

افغانستان باش قانونی نینگ(1382/11/9)اؤن آلتینچی ماده سیده،مملکتده دری وپشتو تیللریدن تشقری،اؤزحدودلریده کؤپچیلیک سؤزله شه یاتگن  تیللر اوچینچی  رسمی تیل دیر، دییله دی.اوچینچی  رسمی تیللرعملده قنده قؤلـــله نیشی قانون آرقه لی بیلگیلنه دی دیب قید قیلینگن،  ینه شو ماده ده. اوشبو قانونده، جمله دن اؤزبیک تیلیگه هم  رسمی مقام بیریلگنی،سیرتدن قره لگنده، بو سؤزلرانچه جاذبه دار،عدالتلی بیرإیشگه اؤخشه ب کیته دی.

        ذ.‌إیشانچ                                                               

                        اؤزبیک لغتچیلیگیگه بیرنظر                                                                                           

حرمتلی ویبلاگیمیز مهمانلری اوشبو مقاله ده، لغت چیلیک قنده ی بیر ساحه؟  لغتلرقنده ی توزیله دی؟ لغتلرنینگ قنده ی تورلری بار؟ قوییده،  انه شو سواللرگه جواب إیزلب، افغانستان اؤزبیکلری نینگ لغتگه بؤلگن احتیاجلری بابیده سؤز یوریته میز.

N+Shif = أی 

B+Shift =إی 

 تیلشناسیکده معیاری تیل توشونچه سی نهایتده کینگدیر. بوتوشونچه معلوم بیرتیل دایره سیده،  تیلشناسلر تامانیدن إیشلب چیقیلگن واؤشه تیلده قبول قیلینگن قانون- قاعده لرإیغیندیسینی بیلدیره دی. بوقانون- قاعده لر،اصلیده، کؤزلنگن بیر تیل نینگ طبعیتی،خصوصیتی،امکانیتی وطلبیدن کیلیب چیقیب بیلگیلنگن بؤله دی .

 افغانستانده اؤزبیک تیلینی رواجلنتیریش

 نینگ شرط - شرایط لری

     اؤتمیشده اولکن مدنی، معنوی میراثی بؤلیشیگه قره مسدن،اؤز آنه

 تیللریده عامه وی روشده یازه آلمسلیک،اؤقی آلمسلیک عللتی همان،

افغانستانده یه شب کیله یاتگن اؤزبیکلر باشیگه سایه سالیب توریبدی .

    ذ.ایشانچ

         ظهیرالدین محمّد بابر الفبا اختراع چیسی

      اون بیشینچی عصراؤزبیک علم- فنی ومدنیتی ساحه سیده الفبانی اختراع

ایتیشگه بؤلگن حرکت و بجریلگن ایش نهایتده کتته حادثه ایدی .

   ذ.ایشانچ

 اگرحسن اؤلسه قاتل ، زارنی درویش ونی سلطان،

 وگر عشق اؤلسه کامل، یار نی هندو نی اؤزبک .(10)

 شاه  وتاج   وخلعتی کیم  مین  تمشا  قیلغالی،

 اؤزبکم  بایده  قلپاق  ایگنیده  شیرداغی بس.(11)

اؤزبک ، مغل  اؤلغای انینگ  آلّیده  مسلمان،

بیلمن  انی قلماقدورور ، یؤق ایسه  تمغاچ .(12)

 تورک نامی اؤرته اثرلرده عام (بوتون تورکیلرنی) وخاص

(تورکی ایللردن بیرینی) معنالرده قؤلّه نیلگن .

  اؤزبیک ممتاز نثرچیلیگی نینگ تیپیک نمونه سی بؤلگن  «بابرنامه» نی

ورقله گنیمیزده هم چیغتای تیلی، چیغتای ادبیّاتی عباره لرینی اوچره تمیمیز.

نوایی نینگ اؤلمس اثرلری بیلن ته نیش بؤلگن  ظهرالدین محمّد بابر نوایی

تیلگه آلگن تورکچه(ایسکی اؤزبیک تیلی) حقیده شونده ی یازه دی: «... اندیجان

نینگ ... ایلی تورک دور.شهر وبازاره سیده تورکی بیلمس کیشی یؤقتور.ایلی

نینگ لفظی قلم بیله راستّور.

انی اوچون کیم ، میرعلیشیر نوایی نینگ مصنّفاتی باوجودی کیم هریده

نشاء ونما تاپیبدور ، بو تیل بیله دور.» (13)

یؤقاریده کیلتیریگن دلیللردن هم کؤرینیب توریبدی کی، چیغتای تیلی عباره سی

اؤزبیکچه متنلرده اؤزیگه مناسب یؤل ومکان تاپه آلمه گن.بوعباره ساخته و یسمه

دیر . چیغتای تیلی، چیغتای عباره سی اؤتمیشده خطا قؤلّه نگنیدیک ، حاضرگی

کونده هم اونی ایشله تیش ناتؤغریدیر . زیرا، یؤقاریده تاءکید لگنیمیزدیک،

خلقنی،تیلنی شخص یره تمیدی.بوندن هر قنده ی معنا ایزلش هم بی معنیلیکدیر.

اؤتمیشده بیرار ایل، قوم وطایفه نی اونینگ سرکرده سی نامی بیلن اته ش

 بو بارگپ .بو نده ی نرسه  لر حاضر هم افغانلرده اینیقسه کؤپ کوزه تیله دی .

حاضرگی افغان تیلی بیراربیر شخص نامی بیلن اتلسین چی ؟ قنده ی مشمشه لرگه  سبب

بؤلیشینی تصور قیلیش قیین ایمس. کیم تامانیدن ، قیسی معناده  قؤلّنیلیشیدن قطعی نظز ،

 بوتون بیر خلق نینگ تیلی وادبیّاتی اؤشه شخصنی کی دیگنی ایمس-ده،   اخر. 

قاله ویرسه، بونده ی نامله نیشلر اؤزبیک خلقیگه، اونینگ تیل ومدنیتیگه

حرمت  سیزلیک دیر.

   منبعلر:                                               

 1. اؤزبیک مللی انسکلو پیدیه سی .، تاشکینت . 200ییل . 1-جلد. 636-بیت

2 . شو اثر . 637- بیت.

3 . ذ.چاریف.تاریخ اتمه لری نینگ قسقچه ایضاحلی لغتی.تاشکینت.،2002- ییل.

4. ویکی پیدیا آچیق الکترون دانشنامه.

5 . اؤشه اثر، اؤشه بیت .

6. علیشیر نوایی .، محاکمةاللغاتین .،

7. علیشیر نوایی .، نسایم المحبت 155 - بیت.

8. علیشیر نوایی .، مجالس النفایس . 9- 10 بیتلر.

9. علیشیر نوایی.، نوادر النهایه .، - 121 – بیت.

10. علیشیر نوایی .،نوادر النهایه .، 285 -   بیت .

11.علیشیر نوایی .، .غرایب الصغر.، 201- بیت .

12.علیشیر نوایی.، نوادرالشباب ، 77- بیت .

13. بابر نامه . تاشکینت .، 1960 – بیت .

وبیلاگیمیزده قاعده بؤیچه اساساً اؤزبیکچه مقاله لرنی

بیریب باریشیمیز کیره ک ایدی . فوق العاده حالتلرده ،

ایریم  فارس - دری تیلیده گی  مهم وضروری مقاله لرنی

 هم حکم ینگیزگه حواله قیلیشنی یخشی  مصلحت دیب بیلدیک . 

تنیقلی تیلشناس عالم  غفوری نیا جنابلری یازگن تحقیقی

مقاله کؤپ جهتلری بیلن ارزشلیدیر. اونی جناب سید حیدر بیات

نینگ سایتیدن :  www.hbayat.com   آلیب باسدیک. 

پاره اي تفاوت‌هاي زبان ترکي با زبانهاي ديگر

/ ع.ا. غفوري نيا

گؤلن آی ۲۴, ۱۳۸۷

بگفته صاحب نظران ادبيات تركي در قياس با زبان فارسي از نظر فصاحت كلام و تعدد واژه ها در بيان مفاهيم احساسي و لطف و ملاطفت وقهرومخالفت و روابط مادي واجتماعي و۰۰۰ غني تر از ادبيات فارسي است ۰ بقول يكي از مورخين قابل پرسش است كه چرا و چگونه اين زبان فصيح و عميق در دشتها وافقهاي بيكران بر آمده و باليده و رشد كرده و اين همه لغت و كلام زائيده ؟ جواب اينست كه شايد تعدد اقوام و انتشار و گسيختگي آنها از هم وگسترش جغرافيائي وشرايط زيست محيطي و اقتصادي و سياسي ، شرح جنگها و دلاوريها و وضع مدني و فرهنگي براي آنها بينش و افكار و انديشه أي بوجود آورده که بمرور زمان باعث پيدايش و زايش كلام شده و استعمال كلام بمرور آنرا صاف وصيقلي و متبلوركرده وبيشك فصاحت زبان عربي هم تابع همين شرايط بوده است ۰طبعا فصاحت و بلاغت زبان فارسي تا اين حد نيست و علت آن كمي سابقه، عدم تحول در طول هزار سال گذشته و نبودن پشتوانه ادبي آنست و ما در اينجا عقايد تعدادي از صاحب نظران داخلي و خارجي را مي آوريم :
۱ – دكتر مهاجراني با اشاره به تحول ساختاري زبانهاي اروپائي ، يكي از مشكلات بزرك زبان فارسي را عدم شكوفائي وعدم گسترش آن در هزاره اخير عنوان كرد و گفت اينكه ما در حال حاضر براحتي و بدون كوچكترين مشكلي مي توانيم زبان سعدي و حافظ را درك كنيم از يك لحاظ هشدار دهنده است . چرا كه از عدم تحول فرهنگي بدليل وارداتي بودن تمدن ما، در سده هاي گذشته است ( ضميمه روزنامه اطلاعات مورخ ۱۱/۱۱/۱۳۷۴ )
۲ – ابن اثير جوزي مولف كتاب ” المثل السائر في ادب الكاتب و الشاعر ” زبان عربي را دريا و فارسي را قطره خوانده است ( ص ۶۹ كتاب تامل در بنيان تاريخ ايران – ناصر پور پيرار ) و علت آنهم اينست كه كلمات فارسي فصاحت واژه هاي عرب را ندارند .
در قياس فارسي و عربي علامه محقق مير سيد شريف جرجاني ( ۸۱۶-۷۴۰ ) در كتاب ترجمان القرآن که شامل لغات قران کريم با معادل فارسي آنهاست با دقت هرچه بيشتر برشته تحرير کشيده تاپيروان فارسي زبان مکتب محمدي را با معاني فارسي قرآن کريم آشنا کند . کتاب ترجمان نشان ميدهد که در قرن نهم نيز بيان مفهوم اوليه و حتي نسبي يک چهارم از الفاظ عرب مضبوط در قران نيازمند جمله کوتاه و بلند فارسي است تا مفهوم شود. ولي ضبط و توضيح لغات تا قرن نهم طول کشيده و از آنروست که تا پيش ازآن زبان فارسي قدرت و تحمل و تحليل زبان عرب را نداشته و در بسياري موارد آنچه را مير شريف جرجاني آورده حدسياتي است که در معاني واژه هاي قرآن متصور بوده، نه قدرت واقتدارواقعي آن . پس از ظهور اسلام شعر فارسي با وام بسيار به اوزان عروضي و کلام و لغت عرب هم نتوانست زبان و جلوه وجلاي کلام دوران جاهليت عرب و بکارت او را در يابد ( ص۷۱ تامل در – کتاب دوم پور پيرار )
۳-قرآن کريم که بزبان عرب نازل شده از نظر فصاحت کلام و بيان در برابر فصاحت معلقات عرب ،خود معجزه ايست. ضعف زبان فارسي در قران کريم نيز مورد اشاره قرار گرفته چنانکه زبان سلمان فارسي(که ازياران پيغمبروفارسي زبان است) بکنايه ودرقياس با عربي ناآشنا وناتوان معرفي ميشود ترجمه آيه چنين است :« ميگويندبشري اين ها را بتو مي آموزد آنکس زبان گنگ عجم ( فارسي ) ميداند و اين قرآن بزبان فصيح عرب است سوره نحل آيه ۱۰۳ »
۴- آقاي محمد حسين روحاني نوشته اند : « در حال حاضر ما با چند صد هزار واژه علمي و صنعتي بزبانهاي فرنگي سرو کار داريم که عينا و بصورت روز افزون بزبان فارسي سرازير شده و ميشوند ولي عربها ، واژگان خالص و ناب و سره در فرهنگستان زبان خود ساخته اند که از آن ميان ۸۰ هزار واژه کليدي در علم شيمي است . ايشان در ادامه نوشته اند زبان فارسي از گزند واژگان بيگانه منحط ترين ، بدبخت ترين ، پوچ ترين و داغون ترين زبان جهان شده و دستگاه واژه سازي ، باروري و زايندگي زبان فارسي فلج گشته است ( بينات شماره ۱ ص ۱۴۷ ) و اين در حالي است که فرهنگستان زبان فارسي از هفتاد سال پيش داير و اقدام به اصلاح ساختاري زبان و تهيه لغت هايي معادل نموده ، اما همان کاستي پابرجاست و طبيعتا براي جا افتادن و پذيرش لغات وضع شده زمان استعمال لازم است تاکلمات دخيل بتوانندميدان مانور يافته و جواز ورود به گفتار و محاورات مردم بيابند يا دفع شوند ، مثلا بسياري از واژه هاي پيشنهادي احمد کسروي مورد قبول و اقبال زبان و ادب فارسي قرار نگرفت و کسی سبک نوشتاری او را پیروی نکرده است . منظور اینست که فارسی سره بی حضور لغات عربی خشک و بیروح است و طراوتی نمایان ندارد.
۶ – در زمان سامانيان دانشمنداني از قبيل رازي و ابن سينا و بيروني كتابهاي علمي خود را بزبان عرب نوشته و زبان فارسي را براي بيان مطالب علمي عليل دانسته اند. چنانكه از ۱۳۱ اثر مسلم ابن سينا فقط دانشنامه علائي را به فارسي نوشته است و ابن سينارا براي رفع ناتواني علا’الدوله كاكويه در خواندن مطالب جدي بزبان عرب ، مجبور كردند به فارسي بنويسد. گفته اند علاءالدوله حتي از آن متن فارسي نيز به علت وفور لغت عرب چيزي در نيافت ( درست مثل ترجمه فارسي كتاب قانون ابن سينا (وسيله هژار) كه بدليل زياد بودن كلمات عربي رساو مفهوم نيست )
۷- ابو ريحان بيروني بتاييد درست ۱۵۳ عنوان كتاب را صاحب بوده است و از ميان اين كوله بار گران علم كه گنجينه أي از نجوم و رياضيات و فيزيك و تفحص در امور عالم است ، فقط كتاب ( التفهيم ) را هم بفارسي و هم به عربي از بيروني يافته اند و همين تنها كتاب بيروني بفارسي نيز، كه نگارش نخست آن به عربي بوده براي غنا و توان بيان پي در پي به لغات عربي پناه مي برد . دراين كتاب اصطلاحات علمي بزبان عربي است كه بنوشته كتاب مزبور تمام واژگان علمي و فني و عقلي از آن لغت عرب است و نه فقط در عهد بيروني بلكه اينك نيز جايگزين فارسي ندارد . ( تاملي در بنيان ص ۲۴ پور پيرار )

۷ – نظر بيروني در مورد زبان فارسي چنين است : فارسي دري «زبان» جديد و نيم عربي شده ايست كه بيشتر واژگان آنرا كلمات عربي تشكيل ميدهد . علاوه بر اين زبان فارسي دري را به حروف عربي نوشته و نيكو ترين آثاري كه در روزگار دين و حكومت پديد شد بهمين زبان بود زيرا آن زبان تازه فارسي بيشتر زبان شعر و حماسه بود و هنوز مي بايست زماني سپري ميشد تا شايسته تاليفات علمي نيز گردد . اين نظر همان سخن ابوريحان بيروني است كه در سايه غزنويان زيست و براي آنان كتابها نوشت . وي چنين مي پنداشت كه عربي زبان علم و انديشه و تاليف است نه فارسي . ( حسين مونس – اطلس تاريخ اسلام ص ۲۸۲ )

۸-سابقه و پايه زبان فارسي دري كه زبان پهلوي باستان است خود داراي مشكلات زيادي بوده است . آقاي احمد تفضلي نوشته اند: شاهدي در دست نيست كه بر اساس آن بتوانيم استناد كنيم كه فارسي باستان بصورت مكتوب جز در كتيبه شاهان هخامنشي كه بخط ميخي است در جاي ديگر نيز بكار رفته باشدو ناتل خانلري همراه تفضلي هر دو اعتراف دارند: زبان فارسي باستان غير كاربردي بوده وفقط بكار كتيبه نويسي مي آمده. ( تاملي در بنيان ص ۷۸ )
آقاي محمد علي اسلامي ندوشن نوشته اند : چنانكه ميدانيم از ايران پيش ازاسلام از نوشته و كتاب چيزي در دست نمانده است موجب آن هر چه باشد واقع امر آنست كه ما از لحاظ آثار مكتوب ايران باستان با يك خلاءدو هزار ساله رو به روئيم . ( همان منبع )
ملك الشعرا’ بهار در كتاب سبك شناسي جلد اول ص۹۲ نوشته اند :«از روايات فردوسي بر مي آيد كه آرياهاي آن روز كه در ايران استقرار يافته بودند خود داراي خط و تمدن نبودند و اين مبادي و اصول را از رعايا و زيردستان خود آموختند وآن زير دستان مردم قديم ايران بوده اند كه بعد ها از آنان به ديو تعبير شده است .»بنوشته دكتر زهتاب ملل غالب، اقوام آريائي اندكه بر ساكنان سابق منطقه كه التصاقي زبان بودند ، چيره شده و بنوشته فردوسي همان التصاقي زبانان بآنان سي و سه زبان آموخته اند که در اين کتاب اشاره شده .
اينكه شوونيزم فارس سعي ميكند با تبليغ زبان پهلوي پيشينه أي ۲۵۰۰ ساله براي أن جعل كند چيزي در حد حرف و گفتار است و سندي براي ارائه وجود ندارد و بنوشته اورانسكي هم : هيچ مدركي از تكامل زبان اشكاني – چه ديني و غير ديني – از اواسط قرن چهارم قبل از ميلاد تا اواسط قرن سوم بعد از ميلاد منعكس نميكند
۹ – جرجي زيدان مورخ مشهور عرب و نويسنده کتاب معتبر تاريخ اسلام نمي تواند هيچ نشاني از تاريخ جنگها و فتوحات بصورت مکتوب پيش از « تاريخ يعقوبي » بياورد و تصريح ميکند که کتاب نويسي از يعقوبي شروع ميشود و بدليل دشواري نگارش خط عربي ( و عدم تکامل آن تا قرن چهارم ميلادي ) حتي از قرآن نگاري نيز نمونه هائي بس اندک در دست است .
نوشتار خط ترکي و فارسي بر گرفته از خط عربي است و تا قبل از قرن چهارم هجري اين خط هنوز تکامل نداشت و حتي اولين قرآن هاي مکتوب که در زمان حضرت عمر و ابوبکر وسيله هيئت کاتبان قران به ولايات فرستاده شده بدليل نبودن آوانگاري ، از نظر نوشتاري فرق هائي دارند۰ وچنانکه گفته شد تا نيمه هاي قرن چهارم کسي از عوام الناس نمي توانست قرآن را بخواند زيرا اين خط تکامل و شيوع کامل نيافته بود ، اما از آنجا که قرآن قانون اساسي و وجوهره دين اسلام و بيان کننده احکام شرع و دستورات اين کتاب آسماني بود، پيوسته ضرورت نگارش و انتشارآن بدرخواست نو مسلمانان احساس ميشد و از همان قرون اوليه کاتبان وحي سعي در رفع مشکلات آن داشتند و اين روند بتاني و خيلي آرام صورت گرفته است
بنابراين کتابهائي که بخط عربي نوشته شده - اعم از ترکي و فارسي و هرگونه خط عربي – عمدتا از اواخر قرن چهارم هجري و سيصد سال پس از ظهور اسلام بوده است . در کتاب بيست مقاله قزويني آمده است : «قديم ترين کتابهاي فارسي ترجمه تاريخ طبري توسط بلعمي در سنه ۳۸۶ه .ق. وترجمه تفسير کبير طبري بين سنوات ( ۳۶۶-۳۵۰ ه. ق. ) و کتاب الابنيه عن حقايق الادويه ابو منصور موفق الهروي ( البته نوشتار مقدمه آن ) بين سالهاي ۳۶۲- ۳۵۰ ق .بوده و يک نسخه آن بخط اسدي طوسي است . دوره کامل ۲۰ مقاله قزويني چاپ دوم ) و اين نظريه را خانلري نير تاييد ميکند ( تاريخ زبان فارسي ص ۳۵۶ )
۱۰ – واژگان فارسي براي بيان مفاهيم علمي مجهز نيست و مترجمان ايراني بيش از همه اين درد جانکاه را احساس ميکنند و از اين عذاب ميبرند . گاه ميشود که انسان يک ساعت ، يک روز ، حتي يک هفته در باره بهمان تغيير زبان خارجي مي انديشد ، مغز و اعصاب خود را مي فرسايد و سرانجام نيز راه بجائي نمي برد . خوانندگان هم همواره از مترجمان و ترجمه هاي فارسي اظهار ناخشنودي مي نمايند و خود مترجمين نيز بار ها از محدوديت زبان فارسي در ترجمه متون خارجي گلايه داشته اند . ( دکتر م. ح. شهري ص ۶۵ – دکتر رضا باطني ص ۴۷ – ۴۹ همان )
۱۱ – از نظر زماني ترکي بر فارسي مرجح است ، چرا که از سپيده دم تاريخ آذربايجان ، محل اسکان مردم التصاقي زبان سومري و ايلامي و … بوده و سومريان نخستين خط نوشتاري را در دنيا ايجاد کرده اند وبگفته دکتر زهتاب و منابع خارجي انتساب زبان ترکي بر پايه زبان التصاقي مسلم و حتمي است و اين زبان در طول سده ها و هزاره ها چنين قانونمند و منسجم شده است .
۱۲ – در زبان ترکي لغات و واژه هائي هست که در زبان فارسي معادل و همسنگ ندارد و از اين رو قابل ترجمه به فارسي هم نيست . امير عليشير نوائي ( ۸۷۶ – ۹۰۶ ) شاعر و نويسنده بزرگ خراسان و وزير دانشمند سلطان حسين بايقارا (که داراي ۳۲ اثر بزبانهاي ترکي و فارسي است ) ۵۰۰ سال پيش کتابي بنام « محاکمة اللغتين » نوشته که جزو آثار کلاسيک زبان ترکي است . کتاب مزبور حاوي لغات ترکي است که در فارسي وجود ندارد . دنباله اين کتاب را در عصر ما دکتر جواد هيئت زبان شناس و ترک شناس معروف آذربايجاني بسال ۱۳۷۲ نوشته اند که حاوي ۱۷۵۰ کلمه ترکي از اين قبيل است . نويسنده معتقد است در صورت استقصاء و پي جوئي صد ها لغت ديگر از اين قبيل بدست خواهد آمد ، زيرا با توجه بلغت نامه ها يا ديکسيونر هاي ترکي عثماني و آذربايجاني مشاهده ميشود بيش از ۳۰% لغات باهم متفاوت اند و از هر کدام يک الي چهار کلمه ذکر شده ، در حاليکه در ترکي از يک کلمه تعداد زيادي کلمات ساخته ميشوند که داراي معاني متفاوت هستند . باتوجه بوجود بيش از ۲۰ زبان و لهجه ترکي که داراي کتابت هستند و هر کدام بيش از ۱۰۰۰ لغت مترادف دارد، هزاران واژه در ترکي موجود است که در فارسي موجود نيست .
۱۳ – افعال ترکي در قياس با فارسي فوق العاده زياد و حدود ۲۴ هزار واژه است در حاليکه بنوشته دکتر زهتاب محقق و نویسنده قواعد و گرامر زبان ترکی، زبان فارسي بيش از ۳۵۰۰ و در نهايت تا ۴۰۰۰ واژه دارد بنا بر اين فارسي در قياس با ترکي الکن ونارسا است . افعال ترکي از نظر نوع ، وجه زمان بسيار غني و متنوع است و اين غنا بيشتر تابع حرکات و قابليت لغت سازي ، ايجاد مفاهيم جديد ، غناي مفاهيم مجرد ، تنوع و قدرت بيان ، تفرعات و تفاوت هاي جزئي کلمات است ، و از اين رو شخصي مانند امير عليشير نوائي و بسياري از شرق شناسان معتقدند که نثر زبان ترکي براي بيان انديشه و مفاهيم ادبي ، علمي ، اجتماعي و فلسفي رسا ترو مناسب تراز بسياري زبانهاست . مثلا در ترکي براي بيان انواع درد ها ۲۶کلمه بکار ميرود که هر کدام درد بخصوصي را بيان ميکند ولي در فارسي بيش از ۵ يا ۶ کلمه وجود ندارد . يا براي دعوا و مرافعه و شکل و حالت ويژه آن، کلمات متعددي هست که در فارسي محدود است يا براي بيان هيجانات قلب حدود ۳۱ کلمه موجود است که در فارسي بيش از ۵ تا نيست . براي بيان پخش و پلا شدن چيزي در ترکي ۱۵ کلمه و در فارسي ۵ تاست و يا براي ترسيدن و پريدن ، يا براي بيان انواع صدا ها و … هر کدام چندين و چند واژه وجود دارد که در فارسي محدود است . بنا براين با وجود کلمات متنوع و متعدد ترکي ميتوان با دقت ، ظرافت و مناسبت داد سخن داده و احساس و انديشه خود را بشکل دلخواه بيان نمود و اين خود دليل بر وسعت ، گستردگي ، غناء و کمال زبان ترکي است . بعنوان مثالي چند :
۱۴ – در ترکي لغات مشابه ( آمونيم ) يا لغات همانند و يکسان با معاني مختلف بسيار است که در شعر و ادبيات و مخصوصا اشعار خلقي ( باياتي ) استعمال زياد دارد و عموما بصورت جناس در مي آيد مثل واژه ( آت يعني بيانداز ) و ( آت بمعني اسب ) – در باياتي قشنگ زير« گؤزلر » در دو معني بکار رفته است :
عزيزيم کيمي گؤزلر تار چالان سيمي گؤزلر
قاشين کيمين قاش اولماز گؤزلرين کيمي گؤزلر
که « گؤزلر »اولي بمعني« انتظار» و دومي بمعني «چشمها »آمده. و يا در عبارت « آخار سولار درين اولماز » و « آغاج دان ميوه ني درين » که درين ، اولي بمعني « عميق » و دومي بمعني « به چينيد » آمده . و هکذا در جمله « آغاجدان آلما دوشدو » و « سن او سؤزي اؤزن آلما » که «آلما » در اولي بمعني« سيب »و در جمله دوم بمعني « نگير » ميباشد .
۱۴ – مفاهيم و انديشه هائي که در ترکي مي توان با يک واژه بيان نمود در فارسي با يک شبه جمله و يا يک جمله جابجا ميشود و علت آن تنوع واژه هاي ترکي و محدوديت و کمبود واژه هاي بسيط زبان فارسي است ، زيرا بيشتر آنها بمرورزمان از ياد ها رفته است مثال :
سئويشمک = همديگر را دوست داشتن ( جمله با۳ کلمه )
گلين جه = بمحض آمدن
گئتمه لي يم = ناچار از رفتن هستم( جمله با ۳ یاچهار واژه )
قوجاقلاشديلار = همديگر را در آغوش گرفتند ( ۴ کلمه )
خوسانلاشديق = بطور خصوصي درد دل کرديم
اوسانميشام = از دست او به تنگ آمده ام
بيخميشام = از دست او به تنگ آمده ام .
آغلاشديلار = باهم گريه کردند
دويونجا = بمحض اينکه سير شد

۱۵ - هماهنگي اصوات در کلمات يکي ازجالب ترين مشخصه هاي زبان ترکي است و جزو زيبائيهاي و امتيازات آن بشمار ميرود . چنانکه حرف اول يا هجاي اول ريشه کلمات از هر گروه که باشد ( با صداي نازک يا کلفت ) ، بقيه حروف صدا دار از همان گروه خواهد بود . اصوات يا آوا ها ، در زبان بعنوان عناصر تشکيل دهنده کلمات داراي اهميت و نقش اساسي است و جالب اينکه در زبان ترکي بين اصوات مختلف هماهنگي لازم بين اصوات مختلف ريشه و پسوند موجود است . مثلا در کلمه «آلماق » چون صدا دار اول حرف« آ » کلفت است صائت هجاي دوم « آ » نيز کلفت است و يا در کلمه « اؤزگه لر» يعني بيگانگان صائت « O اؤ » نازک است صدادار هاي بعدي«a و a » بعدي نيز نازک است . حتي کلمات خارجي نيز که وارد ترکي ميشوند ضمن سازش با اين زبان ، تابع همين قاعده خواهند بود .
۱۶- هماهنگي اصوات در زبان ترکي چنان جالب است که مي توان تلفظ صحيح کلمه را دريافت چنانکه درست کلمه صابون ، خواهد شد صابين و درست کلمه آلتون ( بمعني طلا ) خواهد شد آلتين .هماهنگي اصوات اثر مطبوعي در شنونده ايجاد ميکند .« مان مولر» زبان شناس اروپائي دراين مورد مينويسد : « هنگامي که ما ، زبان ترکي را با دقت و موشکافي بررسي کنيم ، با معجزه اي روبرو ميشويم که خرد انساني در عرصه زبان ترکي از خود نشان داده است ( مجله باريش ش ۳ ص ۱۷ ) يعني ابزار گرامري ترکي چنان منظم و قانونمند و کامل است که اين تصور را بذهن متبادر ميکند که شايد اين زبان بنا برهنمود يک فرهنگستان از سوي زبان شناسان خبره ساخته و پرداخته شده و جهت استفاده در اختيار ترک زبان ها قرار گرفته است .( همان ) در حاليکه فارسي ، زباني خشک و غير قابل انعطاف بوده و بدليل محدود بودن افعال و واژه ها ميدان مانور زياد ندارد.
۱۷ - از مهمترين و اصلي ترين تفاوتهاي ترکي با فارسي همانا ويژگي هاي ساختماني و نحو کلام و ترکيب کلام و ترتيب عناصر جمله است .زيرا ساختار اين دو زبان اصلا با يکديگر همخواني ندارد و بقولي تفاوت آنها مثل تفاوت روز و شب است . چنانکه در فارسي عنصر اصلي جمله در اول ، ولي در ترکي ، در آخر قرار دارد يا در فارسي کلمات از اول و آخر تکميل ميشوند اما در ترکي فقط از آخر، يا در فارسي صفت بعد از اسم قرار دارد ، ولي در ترکي صفت قبل از اسم قرلر ميگيرد. از طرف ديگر ترکي زباني التصاقي و پيوندي است اما فارسي ، زباني تحليلي است. و تفاوت هاي متعدد ديگر نيز دارد . با توجه به بحث گرامر و دستور زبان ترکي و فارسي و تفاوتهاي عمده آنها ، پوچ بودن ادعاي کسروي و ايادي او در فقره تحول آذري به ترکي از مسلما ت است.
۱۸ – افعال لازم و متعدي – در ترکي و فارسي افعال ممکن است در شکل اصلي لازم يا متعدي باشند اما با توجه به پسوند ها اين قبيل افعال در فارسي محدود و در ترکي دامنه وسيع دارد و در صورت لزوم افعال متعدي درجه دو، و درجه سه ، نيز ساخته ميشود . مثلا « گلمک = آمدن»فعل لازم است و مفعول لازم ندارد ، ولي« وورماق بمني زدن » متعدي است و مفعول لازم دارد که در ترکي با افزودن پسوند« ت »فعل متعدي ساخته مي شود چنانکه از مصدر « اوخشاماق = شبيه بودن » ميتوان : « اوخشاتماق = شبيه کردن » ساخت و يا با افزودن پسوند « دير يا دور » به آن متعدي درجه دوم ساخت که ميشود : « اوخشاتدير ماق » . و يا از – اوخوماق ، اوخوتماق متعدي درجه دو است . حالا اگر بخواهيم متعدي درجه سه بسازيم کافي است با اضافه کردن پسوند « دوتدور » به درجه دو عمل کنيم که ميشود : « اوخوتدور ماق » ( يعني کسي را وادار به درس خواندن يا قرائت کردن يا آواز خواندن » است .يا مثال ديگر از وورماق يعني زدن - که درجه دوم آن ميشود: ووردورماق ( کسي را بوسيله کس ديگر زدن ) و درجه سوم متعدي آن خواهد شد: « ووردتدور ماق » يعني وسيله زدن کسي را فراهم کردن .
۱۹ – پاره اي وجوه کلمات مرکب و بصورت تکراري مشتمل براصطلاحات و عباراتي هستند که درترکي هست و در فارسي ، يا وجود ندارد و يا باين صورت نيست اين ترکيبات آهنگ دار، نرمش زبان ترکي را نشان ميدهد واستعمال آنها در زبان محاوره و نوشتار موجب فصاحت ، رسائي و غناء زبان ترکي است از آن جمله :
- ترکيباتي در مورد فراواني ، بيان حالت ، عمق مطلب : يانا يانا – چالا چالا – باخا باخا – سوزه سوزه – زئرين زئرين ( آغلادي ) – داما داما – قاريش قاريش – يئکه يئکه – بوش بوش – قاچاقاچا – گوله گوله –
- بعضي ترکيبات حالتي را بطور پيوسته بيان ميکند و بين دو کلمه تکراري واژه ( ها ) قراردارد مثل : گل ها گل ( حين آمدن ) – توت ها توت ( هنگامه گرفتن ) قاو ها قاو ( هنگامه مسابقه ) – گئت ها گئت – چال ها چال – وور ها وور – ايچ ها ايچ – يئه ها يئه – قئر ها قئر – گور ها گور – قاچا قاچ – و …
- نوع ديگر اين ترکيبات خردو ريز يک مجموعه را بيان ميکند که کلمه اولي خفيف کلمه دوم است : سس سمير ( سرو صدا ) – سئر سفئه – ايز توز – آري دوري – آپ آيدين – سيريم سرتق – بسه بس ( رقابت – مسابقه ) يول يولاخ – کول کوس – پسه پوسه – چؤر چؤپ – در دمير – قانلي قادالي – گون گوذران – تؤر تؤکونتي – قاتما قاريشيق – ايز توز ( نشانه ) ايين باش ( سرووضع ) خيريم خيرده – – چولا چوجوق - و …
- نوع ديگر اين ترکيبات بيان خلوص و عمق و شدت و نهايت صفتي يا چيزي است : گؤم گؤي – دوم دوز – سپ سرين – قاپ قار ا – قوپ قوري – دوم دوري – ايپ ايستي – يام ياشل – ايپ ايشيق - ( که در فارسي با تکرار عين کلمه بدست ميآيد مثلا سيز سبز يا زرد زردو…)

زبان ترکي آذربايجاني براساس ساختار و مباني زيرتشکيل شده است :
۱ - متکي شدن به کلمات و تعبيرات اصلي خود زبان – در ذخيره لغوي زبان آذربايجان ، لغات بنيادين جاي اصلي و اساسي دارند، اين لغات که نشانگر هويت تاريخي و قومي و در حکم خمير مايه ترکيب لغوي زبان هستند هر کدام تاريخچه اي بس قديم و چه بسا به قدمت تاريخ دارند .
۲ – مجهز بودن به علايم و پيوند هاي بيشماري که ايجاد کلمات و مفاهيم جديد را در اين زبان دامن گستر فراهم ميسازد . پيوند ها يا پسوند ها علايمي هستند که با الحاق به آخر ريشه ، دو وظيفه مشخص انجام ميدهند : گروهي از آنها با الحاق به آخر ريشه ، واژه جديدي مي سازند که معاني کمابيش متفاوت با ريشه دارد و به عنوان لغت مستقل در فرهنگ عمومي زبان ثبت ميشود . اين پسوند ها يا پيوند ها را « واژه ساز » مينامند مثال : سوسوز ، سوسوزلوق و يا گؤرماق ، گؤروش ، … و گروه ديگر علايمي هستند که با الحاق به آخرواژه ،آن را به پذيرش نقش گرامري خود آماده مي سازند که آنها را واژه پرداز مي نامند مثال : سوسوزدان ، سوسوزلوق و يا گؤرورم ، گؤرورسن و …
۳ – ساختار محکم و قانونمند گرامر زبان که بدنه زبان را صيانت ميکند و به آن اين امکان را ميدهد که با وجود بعضي بد اقباليها که در طول تاريخ ( مخصوصا در ۷۰ سال گذشته ) که باين زبان تحميل شده همچنان جاي شايسته خود را محافظت نمايد .
۴ – زبان ترکي يک زبان التصاقي و پيوندي است : در زبانهاي التصاقي يا پيوندي ريشه واژه خواه از يک يا چند هجا تشکيل شده باشد ، در هيچ شرايط از هم نمي گسلد و شکل آوائي آن ثابت است . مثلا اگر کلمه « سو » بمعني آب را ريشه فرض کنيم هر پيوند يا پسوندي که باخر اين کلمه بچسبد تغييري در شکل و صداي آن ايجاد نميشود . يعني هم شکل و صداي واژه «سو » ثابت ميماند در نتيجه علايمي که بنام پسوند يا پيوند بريشه افزوده شود ، بسهولت قابل تشخيص است . مثال از خود کلمه « سو » که اسم است : سو – سوسوز – سولوق – سوسوزلاماق – سولاماق – سولاشماق و …يا مثال ديگر از فعل «گؤر» از مصدر« گؤرماق » يعني ديدن : گؤروش ، گؤره جک ، گؤرمک ، گؤروشمک و … که ريشه کلمه ثابت مانده و صدا و اصالت خود را حفظ ميکند .
۵ – چنانکه گفتيم زبان ترکي، زبان فعل و جولانگاه افعال بيکران و باقاعده است – که با تمام گوناگونيها و وجه زمان و غيره ، افعال بي قاعده در آن بچشم نمي خورد ، بر عکس زبانهاي تحليلي ( فارسي ، فرانسه ، انگليسي ) که صد ها فعل بي قاعده دارد . افعال در زبان هاي تحليلي حالت اشتقاقي داشته اما ريشه قادر به حفظ ريشه و پايه خود نيست و يکپارچگي خود را از دست ميدهد ولي آوا هاي آن غالبا بر جاي مي ماند . مثلا از ماده ( کتب ) کلماتي مانند : کاتب – مکتوب – استکتاب – يکتب – يکتبان و …مشتق شده است .
در زبان فارسي ريشه ها اغلب از نظر ساختار صوتي دگرگون ميشود و علايم به اول يا آخر کلمه مي آيند مثلا در کلمه « رفت » داريم : روش ، ميرود ، برو ، رفتار ، بروم و… که اصالت ريشه از دست ميرود ولي در ترکي ريشه کاملا بر جاي ميماند .نظیر رفتن در ترکی میشود گئدیش – گئدیر – گئت ! گئدیم وگئتمیشم – گئدیردیم – گئت میرم – گئتدین ؟ … که بن فعل ( گئت ) در اول وازه هاتی موجود است
۶ – هماهنگي يا هارموني آوا ها يا صدا دار ها ( مصوت ها ) با حروف – در ترکي آذربايجاني مصوت ها ( آوا ها ) از نظر تلفظ ، گروه بنديهائي دارند که شناخته ترين آنها تقسيم اين صدا ها به صدا هاي نازک و کلفت است که داراي چهار صدادار کلفت ( i ساکن - او - آ – او ) و پنج مصوت نازک ( اي کشيده – اؤ - او – ا – ا )ميباشد . کد در همين کتاب اشاره شده است .
۷ – کوتاهي آواهاي صدا دار – در زبان ترکي آذربايجاني تلفظ آواهاي صدا دار اعم از اينکه توناژ يا صداي آنها کلفت يا نازک باشد بطور کوتاه ( نه کشيده ) ادا ميشود
۸ – اصل توالي پيوند ها – يکي ديگر از جنبه هاي تمايز اين زبان ، اصل توالي منطقي پيوند هاست و بموجب آن ، پيوند ها يا پسوند ها بر اساس ميزان اهميت شان در تصريف ( صرف کردن ) در معني خود کلمه يا جمله در فاصله دور يا نزديک تر نسبت به ريشه واژه ، در تماس با ساير پيوند ها قرار ميگيرد. مثال : يازيچي لاريميز دان ديلار يعني « از نويسندگان مان هستند ) در ترکي ميشود : ( ياز +ي + چي + لاريميز+ دان + ديلار) . و يا در عبارت : ايستک لي لرينيزه يعني « براي عزيزان تان » (ايسته + ک + لي + لر + اينيز + ه) و همچنين هر عنصري از جمله که داراي اهميت بيشتر است نزديک فعل جا ميگيرد. اما در فارسي ترتيب جمله برهم است و آن شايد از محاسن فارسي باشد .
۹ – نبودن علامت جنس – در اين زبان علامت جنس و همچنين حرف تعريف وجود ندارد . در حاليکه مثلا در انگليسي حرف تعريف the و در زبان فرانسه و عربي نوع جنس مذکر و مؤنث معين ميشود .
ديگر ويژگيهاي زبان ترکي از نظر « ويدر مان» زبان شناس آلماني بشرح زير است :

- در صرف اسماء پسوند ملکي بکار ميرود
- بر خلاف فارسي صفات قبل از اسماء ميآيند
- بعد از اعداد علامت جمع بکار نميرود
- مقايسه با مفعول منه انجام ميگيرد
- براي سئوال پسوند موجود است
- براي فعل معين بجاي « داشتن » ، از بودن « ايمک » استفاده مي شود
- بجاي حرف ربط از اشکال فعل ربط و يا قيد فعلي استفاده ميشود
- زبان ترکي برخلاف زبانهاي هند- اروپائي فاقد علامت جنس و حرف تعريف بوده وحرف جربعداز کلمه مي آيد.
- هرچيزمعين برغيرمعين مقدم است يعني اگر مفعول صريح روشن باشد بر مفعول غير صريح غير معين ، مقدم ميشود
- هر عنصري از جمله که به آن بيشتر اهميت داده شود نزديک فعل قرار ميگيرد .
- عنصر اصلي جمله ( مبتدا و خبر ) ، بر عکس زبانهاي هند اروپائي درآخر جمله است يعني ابتدا عناصر ثانوي وفرعي نوشته شده و عنصر اصلي يا فعل در آخر جمله قرار ميگيرد .
آنچه مسلم است نوشتار زبان ترکي نيز پابپاي فارسي پيش آمده و آثار ارجمندي بر جاي گذاشته است .متاسفانه اين زبان اسلامي و ايراني در چند دهه گذشته دچار استبداد فرهنگي و محدوديت و ممنوعيت ناجوانمردانه شوونيسم آرياپرست پهلوي شده و سعي در نابودي و امحاء آن شده است . از آنجا که بقول يکي از وطنان فارس زبان « هر غفلتي از زبان به کدورت آن مي انجامد اين نخستين و نازنين و نازک ترين فرزند فرهنگ بشري پيوسته بمراقبت دايگان ملي و محلي محتاج بوده است و بدون حفاظت آگاهان و دانايان و متفکران و سخنوران گوئي غذاي لازم را دريافت نميکند و از رشد مي ماند . ( تامل در ص ۷۳ پور پيرار ) از اين رو طبيعي است که آموزش زبان مادري بايد در درجه اول اولويت قرار گيرد و تعصب خاصي نسبت بزباني که پايه و مايه آن با توجه بسنگ نوشته هاي اورخون داراي سابقه اي بيش از ۲۰۰۰ سال در زمينه علمي ادبي فرهنگي است نبايد که نابود شود و چه بهتر بنا بتوصيه صاحب نظران علمي نخست به آموزش زبان مادري اقدام شود که از روان پريشي در فقره زبان جلو گيري گردد و بعد از زبان مادري زبانهاي ديگر فرا گرفته شود .

ع.ا. غفوري نيا –
۲۶/۱/۱۳۸۳
—
www.hbayat

  یازو اصلاحاتی بابیده سؤز

                   (4)

 آلدینگی یازمه صحبتلریمیزده اؤزبیک یازوی دوچ کیله یاتگن

 ایریم  عرب حرفلری و بیلگیلری بیلن باغلیق  معمّالر اطرافیده

 فکر یوریتگن ایدیک. اونده بیز عربچه اونداشلردن(ط،ظ،ص،ض

 ة،ذ،ث)، همده  تشدید، همزه، قیسقه الف و تنوین کبی بیلگیلرنی

 اؤزبیک املا سیده قؤلّنمسلیگینی تکلیف ایتدیک .

 امّا عرب حرفلری تیزیمیده  اونلیلر (واول) مساءله سی جوده

 مرکّب وحتا توزه تیب بؤلمس بیر مساءله دیر.عرب حرفلریدن

 اؤزبیکچه آلتیته اونلیگه:

)  A, I, E, O’,O, U(

 هر قنده ی شکلنی قبول قیلگن تقدیرده هم اولرنی  بیر قاعده گه

  سالیب بؤلمیدی. چونکی، گپ توزیله یاتگنده اونلیلر اؤزیدن

 آلدینگی یاکی اؤزیدن کیین کیله دیگن اونلیلر بیلن معنوی قاوشه

  آلمیدی . بیزنینگچه اؤزبیک املاسیده سؤز باشیده کیلگن اونلیلرنیگینه

  بیرقاعده گه بؤی سوندیریش ممکندیر. بونده ی وضعیتده ایریم

  حالتلردن تشقری سؤزاؤرته ده وسؤز آخریده یشله تیلوچی اونلیلرنی

 اؤزحالیچه قؤیماق کیره ک .

)  A(

 تاوشی اوچون سؤزباشیده کیلگنده گینه فقط بیرالف(ا) حرفنی قبول

 قیلیش کیره کدیر.مثلا، اچچیق،اتمه،ایرماق،النگه، اته له،اچیتقی،

اچینماق، ایتماق،اتیلب  کبی سؤزلرده گی دیک. حاضر هم شو

 شکلده ایشله تیله دی.

)I(

اونلیسی اوچون  سؤز باشیده گیلگن تقدیرده « ا+ی» حرفلرینی

 قبول قیلماق کیره ک . سؤز باشیده مثلاً، ایگنه، ایدیش ،ایزچیل،

 ایزغرین،ایککی،ایلدیز ،ایلگری کبی سؤزلرده. باردی سؤزباشیده

 وسؤزآخریده کیلسه فقط «ي» حرفی بیلن افاده قیلینیشی تؤغریراقدیر.

)Y(

     تیل اؤرته ،جرنگلی،سیرغه لاوچی قیسقه تاوشی اوچون

 فقط سؤز باشیده کیلگنده  « إ+ی » حرفلری واسطه سیده عکس

 ایتتیرماق لازم .مثلاً، إیگرمه،إیگیت،إیگنه،إیل، إیلقی،إیراق،

 إیلماق ،إیرتقیچ ، إیرتماق ، إیریک ،إیقیتماق، إیغماق کبی

 سؤزلرده .سؤز باشیده وسؤز آخریده عادتده گیدیک  «ی+ی»

 طرزیده افاده له نیشی منطقیراقدیر.

) E(

 اونلیسی  اگر سؤز باشیده کیلسه  ایککی حرف قؤشیلمه سیدن

 یعنی «ی+ی»(«یی») شکلیده ایشله تیش ممکن. بیراق سؤز

 اؤرته سیده بیرته «ی» حرفی بیلن افاده ایتسه بؤله دی.مثلاً،

 ییچیم،ییتکچی،ییتیلماق،ییتی، ییتوک،ییمیرماق،ییلپیماق،

 ییلکه ؛ بیل ، بیکه  سؤز آخریده «ي»  حرفی بیلن  یازیلیشی

 مقصدگه تؤغری کیله دی : بي، دي،  کبی سؤرلرده.

)YE(

   اؤرته کینگ ،آلد قطار،لبنمه گن اوشبواونلیلی اوچون بیزنینگچه

«أ+ی» بیلگی وحرفنی قبول قیلماق ضرور.چونکی، بو تاوش فقط

 سؤزباشیده کیله دی.مثلاً،أیرکین،أیرته،أیگه ،أیگر،أیگیز،أیگاو،

أیگری- بوگری،أیکین،أیله ماق،أیلنماق،أیل،أیلت،أیلتماق أیمگک،

أیللیک، أیلچی ،أیم،،أیمکداش،أینماق ،أیندی کبی سؤزلرنی یازگنده .

   بواونلی اوچون«ؤ» قؤلّه اش کفایه دیر.مثلاً،اؤزبیک،اؤتکیر،

 اؤسمه، اؤتین،اؤکتم ،اؤقلاو گؤزه ل،کؤزمینچاق،کؤمیش،کؤمیر،

 غؤزه،غؤره. بو اونلی نینگ افضل تامانی شونده کی سؤزباشیده،

  سؤز اؤرته سیده وسؤزسؤنگیده هم قؤلّه ش قیینچیلیک 

 توغدیرمیدی.بی ملال ایشله تیله بیریشی ممکن.

) O(

 اونلیسی اؤرنیده حاضرگیسیدیک«مد»بیلگیسینی ایشله تماق

 معقول.آته، آنه ، آش، آلمه ،آت، آق، ،آله- بوله و باشقه لر.«مد»

 بیلگیسی سؤزباشیده و سؤز آخریده کیلگنده باشقه حرفلر بیلن

  قاوشمیدی یاکی اؤزیدن آلدینگی ، کیینگی حرفلربیلن توتشمیدی.

) U(

 اوچون او نلیسی اوچون  حاضرگیسیدیک فقط «یو»شکلینی

 ایشله ته بیرماق درست. یوتوق،یوک،یوقوملی،بویوک،کویوک ،

 یوتینیماق،یومشاق.یالشگن حرفلردن « یو» حرفی هر اوچلّه

 حالتده هم ایشله تیلیشی ممکن.

 اؤزبیکچه اونلیلرنینگ عرب ولاتین حرفلری کؤرینیشیده گی

 افاده سی :

 یازو (املا ) اصلاحاتی بیلن باغلیق صحبتیمیزنی

ینه دوام بیره میز.

ایسلتمه :

‌           ذ.ایشانچ

 یازو اصلاحاتی بابیده سؤز                                      

                    (3)

یازو(املا) نی اصلاح قیلیش حقیده گی فکرلریمزنی دوام ایتتیریب،

ینه قوییده گی تکلیفلرنی مباحثه اوچون  اؤرتگه  قؤیماقچیمز.

اؤزبیک یازوی تیزیمیدن قوییده گی عربچه بیلگی وشکللرنی آلیب

تشلش  جوده  ضرور دیب اؤیلیمیز.

1. ایریم سؤزلرده  قؤلّه نوچی تنوین یاکی ایککی  زبر اؤزبیک

  املا سی اوچون آرتیقچه لیک قیله دی. بو بیلگی عرب  تیلیده گی

توشوم کیلیشیگی (نی ) وظیفه سینی بجره دی . فارس- دری تیلیده

روشلر(قید) نی افاده لیدی.اؤزبیک تیلیده کریش سؤزبعضاً مدل معنا

 انگله تدی.  بیزنینگ چه تنوین اؤرنیده  بیرته «ن» حرفنی ایشله تیش

مقصدگه تؤغری کیله دی. منه بوشکلده: مثلن،عینن،طبعیتن، ذاتن

کبی سؤزلرده گیدیک.

2. همزه(بیلگی) سینی هم اؤزبیکچه یازه یاتگنده عرب

سؤزلری بیلن بیرگه قؤلّه مسلیک  کیره ک.چونکی«ء»عرب تیلیده

بؤغین اجره تیش مقصدیده ایشله تیله دی.فارس تیلیده اضافه معناسیده

استفاده قیلینه دی.  اؤزبیک  املا سی   بیلن  کیلگنده  «ء» اؤز  

معنالرینی  یؤقاته دی . اؤزبیکچه متن توزه یاتگنده بو بیلگی

 نامیگه گینه  فایده لنیله دی. باشقه بجره دیگن وظیفه سی یؤقدور.

3. ایریم عربچه سؤزلرنینگ آخریده قؤلّه نوچی«قسقه الف» نی

هم اؤزبیک یازوی ترکیبیدن چقریب تشلش کیره کره ک.مثلاً:معنی،

معمی ،مصطفی، اعلی، سؤزلرینی معنا،معما مصطفاو اعلا

شکلیده یازیش، قولیراق دیر.

4.تشدید« ّ»نی هم اؤزبیک یازویده ایشله تیلمسلیک

طرفداریمیز. چونکی، بو بیلگی یازوده  ایککی لنه یاتگن

 تاوشلرنینگ ایککینچیسنی افاده قیله دی. شونده ی تاوشلرنی

 بیر خیل قؤش اونداش بیلن بیریلسه هم بؤله  بیره دی. بو

اؤرینده  بیز ینه اؤشه  کیره کسیزآرتیقچه شکللرنی چیتلب

اؤتیش نقطه ینظریدن مساله گه یاندشماقده میز.

شونده ی قیلیب عرب- فارس ( الفبا ) سیگه  اساسلنگن اؤزبیک

 یازوی تیزیمیدن (ط، ظ، ة ، ص،ض، ذ، ث،) حرفلرینی آلیب

تشلشنی تکلیف قیلدیک . خوّدی شونینگد یک، اؤزبیکچه املا ده

(  ً ، ء ،  ّ، قسقه الف) نی قؤلّه مسلیکنی هم توصیه ایتدیک.

ایندی انه شولر بؤیچه قطار سؤزلرنی یازیب کؤره یلیک . بیر

 قره گنده بو شکللر کؤزلرگه آشنا ایمس دیک. بیراق وقت دوامیده

یازیلیب  بارگن سین عادی لشه دی. کؤز و قؤل  اؤرگنه دی.

 کیلیشیلگن وقبول قیلینگن قاعده گه  برچه بؤ سؤنیشی شرط دیر.

ینگی املا قاعده سی بؤیچه ایریم سؤزلرنینگ یازیلیشی:

ترف   (طرف)- ط ،

تبقه     (طبقه) – ط ،

عتر    (عطر) – ط ،

بربت   (بربط)- ط ،

زاهر   ( ظاهر)- ظ ،

سواب  (صواب)-  ص،

دایره ت المعارف  (دایرة امعارف)- ة،

زابت  (ضابط)- ظ ،

مزلوم  (مظلوم) - ظ،

مسلن   (مثلاً) -  ث،

بیلگیلر املا سی

تا کید  (تاء کید)- همزه

مساله ( مساءله) - همزه

 معنا (معنی) - قسقه الف،

ایککی (ایکّی) – تشدید.

یوقاریده کیلتیریلگن بیلگیلر عرب تیلی قانونی اساسیده  پیدا

بؤلگن،اؤزبیک تیلی قانون- قاعده لریگه هیچ قنده ی

علاقه سی یؤق. بو بیلگیلرنی قؤلّه مسلیک بیلن اؤزبیک

 املا سی هیچ نرسه یوقاتمیدی. عکسینچه ساده له سه دی.

 یازو بیلن  باغلیق فکرلریمزنی ینه دوام ایتتیره میز.

ذ. ایشانچ

                  یازواصلاحاتی بابیده سؤز

                                   (2) 

    آلدینگی صحبتیمیزده عرب الفباسی نینگ اؤزبیک تیلیگه ماس کیلمه

 یاتگنینی علمی دلیللراساسیده قسقه راق قیلیب توشونتیریشگه حرکت

قیلگن ایدیک. خوش! نیمه قیلماق کیره ک؟ دیگن- سوال توغیله دی.

بونینگ اوچون بیز قوییده گی تکلیفنی اؤرته گه تشله ماچیمیز:

 اؤّلا، عرب یازویده موجود ،بیراق اوزبیکچه گپ توزیشده هیچ

 قنده ی وظیفه بجرمه یاتگن حرفلرنی بیرلشتیریش ضرور. مثلاً،

«ص»، «ث» ، «س» حرفلرینی بیرته شکلگه آلیب کیلیش کیره ک .

یعنی« ص»،« ث» حرفلریدن وازکیچیب، اولراؤرنیده بیرگینه «س»

حرفینی قبول قیلیش مقصدگه موافقدیر. شونینگدیک،«ظ»،

«ض»،«ذ»،«ز»حرفلریدن هم فقط بیرگینه «ز»حرفنی قبول قیلیب،

قالگنلرینی یازو تیزیمیدن چقریب تشلماق ضرور دیب اؤیله یمیز.

«ة» ،«ط» ،« ت» حرفلریدن هم بیرگینه «ت»حرفنی قبول قیلیشگه

 احتیاج باردیر. خودّی شونده ی«ح»،«ه»حرفلریدن هم فقط «ه»

حرفینی قبول قیلیش فایده دن خالی بؤلمیدی. شونده ی قیلیب بیرینچی

باسقیچده ییتیته حرفیدن(ص، ث، ظ، ض،ذ، ة ،ح) واز کیچیلیب،

 اولرنی بیرمخرجگه(«س»،«ت» و«ه»)شکلیگه آلیب کیلیش عینی

 مدعا دیر. چونکی،(ص، ث، ظ، ض،ذ،ة ،ح) حرفلرینی اؤزبیکلر

تلفّظ قیلمیدیلر و بوحرفلرلرنی خودّی عربلردیک قیلیب، ایتیشگه

 احتیاج هم یؤقدیر. بیزنینگچه یؤقاریده کیلتیریلگن کیره ک سیز

حرفلر اؤزبیک یازوی اوچون آرتیقچه یوک دیر. بو بیلن اؤزبیک

یازوی نیمه گه ایریشه دی؟

- یازیش وفکرنی ببتکزیش بیرقدر آسانلشه دی.

 - یازو کیره ک سیز وآرتیقچه شکللردن فارغ بؤله دی،

- بو نرسه اؤز نوبتیده سواد خوانلیکنی کیسکین آشیره دی،

 - یازوچیلرنینگ وقتی تیجه له دی.

 - مالیوی تاماندن هم صرف وخرجت کمه یدی.

 کؤپچیلیکنی تشویشلنتیره یاتگن مساءله گه هم تؤخته لسک. بوکبی

اصلاحاتلر اؤتمیش میراثمیزگه هیچ قنده ی ضرر ییتکزمیدی یعنی

 مدنی میراثمیزگه شکست ییتمیدی. زیرا ممتازادبیّات وتاریخی

اثرلربیلن خلق عامه سینینگ قیله دیگان بیرایشی یؤق. بونرسه

 لربیلن ذاتاً، منبعشناس، متنشناس و تدقیقاتچیلر شغلّه نیشه

دی.امانتدارلیک اولرنینگ ذمه سیده. قاله ویرسه کلاسیک تکستلر

 لغتلر یاردمیده نسلمه- نسل ییتکزیلیب باریله ویره دی. بوایش بیلن

 فقط عربچه سؤزلرنینگ گینه شکلی بوزیله دی. بیراق، لغتلر

 معناسیگه هیچ قنده ی تاءثر قیلمیدی. باشقه طرفدن بونده ی

اصلاحاتنی اؤتگن عصرده و اوندن هم آلدین تورکمنلر،آزریلر،

تورکلر، تاتارلروقازاقلر عملیاتده قؤلّه گنلر. یازو اصلاحاتیگه

عاید فکرلریمزنیینه دوام ایتتیره میز.

                ذ.ایشانچ

           یازو اصلاحاتی بابیده سؤز

                               (۱)

  عرب یازوی تورکی تیللراینیقسه،اؤزبیک تیلی اوچون

 جوده نابابدیر.چونکی، بوالفبا اؤزبیکچه اونلیلرنی افاده

 قیلیشده عاجزلیک قیله دی  و یره میدی. ایندی، انه شو

 اونلیلرنینگ عرب یازوی بیلن باغلیق معمّالری اوستیده

  تؤخته لسک. بیلگنینگیزدیک حاضرگی اؤزبیک ادبی 

  تیلیده آلتیته اونلی(واول) بار. اولر قوییده گیچه  :  

 عرب یازوی  تیزیمیده ،

 - «A»   اونلسی   برقرار، معیاری شکلگه ایگه ایمس.

 انیقراق ایتگنده عرب یازویده شونده ی شکلنینگ اؤزی یؤق.

 A تاوشی سؤز باشیده(اکه)  ، سؤز اؤرته سیده،(بابا)  

 سؤزآخریده(اؤرته،کتته، بالته)«ه»طرزیده قؤلّه نه دی.

 بعضاً  «U» تاوشی اؤرنیده هم کیله دی. مثلاً،

 اوزون،اوروش، اون، اول، اورخون سؤزلریده. بوتاوش

 ایریم پیتلرده ایسه « ُO» تاوشی اؤرنیده  ایشله تیله دی.

 مثلاً،اؤزبیک،اؤق،اؤتین،اؤگی،اؤسیملیک سؤزلریده. 

 ایریم وضعیتلرده   سؤز باشیده «I»

 تاوشی اؤرنیده افاده ایتیله دی.یاکی،شوحرف بیلن بیرگه

 قؤله نه دی.مثلاً،ایش ish سؤزیده گی دیک.

 باشقه  بیر حالتلرد ه سؤز باشیده

«E» تاوشی اؤرنیده هم قؤلّه نه دی.مثلاً، ایلکه elka 

،ایرتک ertak کبی سؤزلرده گیگه اؤخشب.

-«E» تاوشی«ی» حرفی بیلن افاده قیلینه دی.

 سؤزآخریده مثلاً،دیماق فعلینیگ بویروق(دی!/ده؟)

 شکلینی بوحرف  بیلن  کؤرسه تیب  بؤلمیدی.

  بیراق،عرب الفباسیده لبلنمه گن ، آلد قطار،اؤرته کینگ

  اونلی تاوشنی عموماْ«؟» عکس ایتتیروچی حرف

 یؤقدور.مثلاً،ایرکین،ایلک،ایتک،ایرته،ایکین،

 ایکن،ایگر،ایگه، ایرکبی سؤزلرده یازیلگنی کبی.

-«I» تاوشی سؤز باشیده «ای»ایکّی حرف(ا+ی) بیلن

 افاده قیلینه دی.مثلاً،ایلدیز،ایلیک،ایلدم،ایلیق کبی سؤزلرده.

 سؤزاؤرته سیده بو تاوش،بیرته «ی»حرفی یاردمیده یازیله

 مثلاً، تیل، بیل کبی سؤزلرده گیدیک.  و سؤز آخریده

 (ایلگری)هم خودّی شونده ی قؤلّه نه دی.

-«O» اونلیسینی افاده قیلوچی حرف عرب الفباسیده

 موجودایمس.مثلاً،سؤز باشیده اؤرتاق،سؤز اؤرته سیده

 گؤزه ل، سؤز آخریده کیلمیدی.

 مثلاً، ایگماق، ایلک ،ایم ،ایلچی ،ایسکی سؤزلریده.

-«U» تاوشی هم  ایکّیته  حرف بیلن بیریله دی.مثلاً،

 سؤزباشیده اوچقون،اوست،اولوش،اوکه،اولکه سؤزلریده.

 سؤز اؤرته سیده  ایسه بیرته«و» بیلن  ادا  قیلینه دی.

 سؤزآخریده هم(بو،شو،کؤزگو،منتو)خودّی شونده افاده قیلینه دی.

-«O» اونلی تاوشی هم برقرار شکلگه ایگه ایمس.

 بوتاوش سؤزباشیده «آ»(آته ، آنه)،سؤز اؤرته سیده

 «الف»(تاغ، قولاغ، اوزاق) و سؤز آخریده

«ی» (اعلی،حتّی،معنی)سؤزلریده گیدیک.

 بولر بیرگینه اونلیلرده اوچره یاتگن مرکبلیکلردیر.

 اونداشلر مساءله سیده هم  ایریم چلکشلیکلر بار:

1.عرب حرفلری بیلن قؤش اونداشرنی افاده لب بؤلمیدی.

 اولریازوده بیر قطار ناقولیلیکلر توغدیره دی.مثلاً،

-الّه ( الله قچان ، الله بالم، الله کیم)  کبی  سؤزلرنی .

2.قؤشیمچه ویسمه سؤزلرمساءله سیده

هم احوال بوندن یخشیراق ایمس.

 مثلا، ییب تویمس، اصلیده بیته سؤز اونی ایککی سؤز

 قیلیب یازه میز. یاکی،  قشلاقده گیلرنینگ(بیرسؤز)، اونی

 بیرته سؤز قیلیب  یازیش  ممکن ایمسدیر. کؤرینیشی هم 

 چرایلی ایمس.

3.حس-هیجان بیلن ایتیله دیگن سؤزلر نی همده اونداولر

نی افاده قیلیب بولمیدی. اهه،ایهه، ایبی! کبیلرنی.

4.«ء» بیلگیسی  مساله سیده

 بوبیلگی بیرطرفدن بؤغین اجره تیش اوچون ایشله تیلسه،

 مثلا! تاءسیس ، تاءکید کبی سؤزلرده، ینه  باشقه تاماندن

«ی»اؤرنیده هم ایشله تیله دی.مثلاً، شوندهء،کبی.بوبیلگی

 فارسی اضافه نینگ وظیفه سینی هم بجره دی. مثلاً،

 مشرب دیوانه ، امر محال  کبی بیریکمه  لرده.

 5.عرب  یازوی سؤزلرنی مورفیم تحلیل قیلیشگه

 تؤسقیلیک  توغدیره دی.  

 مثلاً،کؤرگیلیکلرگه،قیشلاقداشلریمزنینگ،ایشچیلریمیز

 اؤزبیکچه سیگه  کبی سؤزلرنی مورفیم  یعنی اینگ

 کیچیک معنا لی  سوز قسملریگه اجره تیب بؤلمیدی.

  اتاقلی آتلر(جای ،کیشیلر ، تشکیلاتلرواثر)لر نامینی

 باش بیلن حرف کؤرسه تیشامکانسیزگه اؤخشه یدی.

 چونکی،عرب یازوی تیزیمده،

 کتته و کیچیک حرفلرنینگ اؤزی یؤقدیر.

6. بؤغین کؤچیریش مساله سیده

 عرب یازویده  بؤغین کؤچیریش، سؤزلرنی بؤغینلرگه

 اجره تیشده کؤپلب  نا قؤلیلیکلر کیلیب چیقه دی.سطرنینگ

 سؤنگگیده گی سؤز،اؤشه سطرده سیغمه ی قالسه،

 اونی  بؤغینلرگه اجره تیب، کیینگی  سطرگه

 کؤچیریب یازیب بؤلمیدی. بولرعرب حرفلری بیلن    

  باغلیق ایریم مساءله لر ایدی. خؤش،

 اصلیده هر قنده ی معیاری تیل برقرار،اؤزگرمس یازو

  شکلیگه ایگه بؤلیشی کیره ک ایمسمی؟.البته  کیره ک.

  شونده ی خصوصیتدن ماسوا بؤلگن تیلنینگ رواجله نیش

 پلّه سیگه  کیریشی جوده- جوده قیین کیچه دی. 

 بس شونده ایکن  افغانستان اؤزبیکلری   

 املاسیگه  (عرب یازویگه) بیرقطار مهم اصلاحاتلر 

  کیریتیلیشنی  جوده  ضرور دیب  اؤیلیمیز.

  کیینگی صحبتلر شو مساءله گه دایر

 اؤزتکلیف(پیشنهاد)لریمیزنی اؤرته  گه تشله یمیز.

  ذ. ایشانچ

 اؤرته تیل نظریه سی                      

      تورکی تیللی خلقلر جهان مدنیتی نینگ کتته بیر بؤله گینی تشکیل

 ایتیب تورگنیگه قره مسدن، اولر  ییر یوزیده  کؤپ سانلی

 (تخمین، 25 میلیون آرتیق؟) بؤلیشیگه قره می ، هنوز اؤز تیللرینی دنیا

 مقیاسیگه آلیب  چیقه آلمه دیلر.  اؤرته تیل غایه سی  یوزه گه  چیققنیگه

 وبوحرکت نینگ باشلنگنیگه انچه بؤلیب قالدی. اورته تیل اوزی نیمه ؟ بو

 نظریه نینگ توغولیشیدن مقصد تورکی تیللردن بیرینی خلق ارا تیل درسیکه

آلیب یقیش ایدی.اؤشنده  بیرگروه تورکیشناس عالملر اؤرته تیل نظریه سینی

 ایلگریگه  سوردیلر.اؤرته تیل نظریه سینینگ  یانلاوچیلری(طرفدارلری)، 

  30  گه یقین تورکی خلقلر اوچون  بیرده ی خذمت قیله دیگن  آره لیق تیلنی

  تنله ش یاکی شکللنتیریشلری اوستیده کؤپ باش قاتیریشدیلر. بونده ی حرکتلر

 تورلی سببلرگه کؤره هیچ قنده ی نتیجه بیرمه دی. ایسلردن هم اونیتیله یازدی.

 نیمه گه شونده ی بؤلدی؟- دیگن طبعی سوال توغیلیشی ممکن. جوابی جوده

 عادی. چونکی  تورکی دولتلرنی باشقریب کیله یاتگن حکومتلر بو باره دی

 انیق بیر مقصد واستراتیژی ایشلب چیقمه دیلر،یاکی قیزیقمه دیلر. بوندن

کیله یاتگن مادی،معنوی منفعتلرنی تن آلمه دیلر چمه سی .انیقراق ایته دیگن

 بؤلسک بو تاریخی بورچنی اولر اؤز ایلکه لریگه آلیشگه جر اءت

ایته آلمه دیلر. قیزیق جایی شونده کی ، اؤرته تیل مفکوره سیگه هیچ کیم

قرشی چیققنی هم یؤق .قرشی چیقیشگه تؤسقینلیک قیلیشگه  اساس هم

 یؤق ایدی. اؤز- اؤزیدن  معلوم کی بو غایه دنیا یوزینی کؤره آلمه دی.

اؤشه  پیتده تورکی تیللی خلقلردن قی  بیرینینگ تیلینی  اؤرته تیل 

 اؤله راق تنلب قبول قیلیش کیره ک  دیکن مساءله  اؤرته  چیقه دی؟

  بو اؤرته تیلنینگ بجره دیگن ایشی ومقصدی نیمه ایدی؟  ایندی 

انه شولرتیوره گیده فکریوریتسک.اؤرته تیلاؤزآلدیگه قؤیگن

مقصدیگه کؤزه اساساً ،ایککی وظیفه نی بجریشی کیره ک بؤله دی.

بیرینچیدن - تورکی تیللی خلقلردن  بیرینیگ تیلی،  قالگن

  برچه تورکی خلقلر اوچون بیرده ی  توشونرلی بؤلیشی، خذمت

 قیلیشی  پرنسیپیدن کیلیب چیقیب ،تنله نیشی ضروردیر.کیین ایسه

  اؤرته تیل  اؤز دایره  سیده و تشقی دنیاده  قنده ی وظیفه بحر یشنی

  انیقلب آلینشی کیره ک  بؤله دی. بومهم وظیفه بؤله دی. تورک  تیلینیمی؟

 آزری  تیلینیمی؟ قازاق  تیلینیمی؟  اؤزبیک یاکی اویغور تیلینی، آره

 لیق تیل صفتیده  خلق ارا مناسبتگه کیریتیش کیره کمی؟ گپ قیسی تیلنی

  تنلشگچه باریب ییتمه دی. غایه تو غیلمسدن اؤلدی. 

  بوگون ینه شو ضرورتدن کیلیب چیقیب  فکر یوریتسک.  کیینگی بیشته

  تورکی تیلنی کیلتیریشیمیزدن مقصد  بولرنینگ سانی  باشقه تورکی تیللی

 خلقلرنیکیگه قره گنده  بیر مونچه کؤپراقدیر.خوش، اؤز نوبتیده  

  بوتیللردن ینه   قیسی بیری  اؤرته تیل مقامنی آلیشگه مناسبراق ایدی.

  اوشنده، بولر آره سیده  تورکلر سان جهتیدن بیر قدر کؤپراق بؤلگنی

 سببلی، امریکا وغرب بیلن یقین علاقه ده  ایکنی همده  خلق ارا

 مناسبتلرده  باشقه لرگه قره گنده  فعالراق بؤلگنی  اوچون  اؤرته تیل

 مقامنی تورک تیلیگه  بیریلیشینی یؤقلب چیققنلر. بونده ی  یانده شو

  حاضر هم موجود. بو مساءله ده باشقه لرهم اؤز قره شلریگه ایگه.

 بوگونگی صحبتیمزده  بیز  بیر ار بیر تورکی تیلنی  اؤرته تیل صفتیده 

  توصیه  قیلیش فکریدن  دن ا یراقمیز.بو مقاله  نی  بیر معنا ده  تیلداشلر،

 ملتداشلر گورینگی دیسه  بؤله دی . بیزنینگچه

 برچه تورکی تیللر بای و گؤزه لدیر.

ایکینچیدن-  تورکی خلقلر  خلق ارا  تیل اؤرته تیلکه   ایکه  بؤلیشلری

اوولاُ بو تیل   بیرلشگن  مللتلرتشکیلاتی  قاشیده  رسماً اعتراف ایتیلیب،

ایشگه کیریتلیشی کیره ک. بوتون دنیا مقیاسیده بو تیلده ایش یوریتیش

 کیره ک بؤله دی . بو هم اساسی وظیفه لردن سنه لدی.

اوچنچیدن- آلتیته تورکی دولت اؤز ارا  سیاسی ، اقتصادی 

 تاماندن  همجهتلیک و بیردملیک  اتفاقنی توزیشلریشرطه

 بؤلردی.قنده ی بولمه سین  اؤرته  تیل  مفکوره سیدن واز

 کیچیلمه گنی معقول.بو یؤلده ثابت قدم کوره شیش طلب قیلینه دی.

بیزنینگچه بو ساحه ده ، اساسی قیلینه دیگن ایشلردن بیری، عموم

 تورکی تیل لغتینی یره تیشدیر. بو تیپ لغتلر، اؤتگن عصرده مللی

 قیافه سی  بوزیلگن تورکی تیللرنی  اؤز ایلدیزلریگه  قیتی