اؤزبیک دنیاوی ادبیّاتی

صبردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،
بویـــؤلده صبر یؤق اندیشه قــیلسم.
                           خوارزمی

                                               کؤنگیل سؤزلری

حرمتلی ویبلاگچیلر و ویبلاگخوان عزیزلر!

بیرمدت مجازی عالمدن(انتیرنیت)اوزاق توشیب،توزوک- قوروق فکری محصولات بیره آلمه گنیم اوچون عذرسؤره یمن."اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک"سباقلریده گی قیسقه  اوزیلیش وغیبتیم اوچون هم. ینه شو مجازی عالمگه باش اورارکنمن،بیرعزیزانسان و تاریخچی عالمیمیزنینگ بیوقت عالمدن کؤز یومگنی خبرینی اؤقیب،یوره گیم ویران یؤلدی. بوکیتمه- کیت آغیرجدالیکدن اؤزبیک خلقی دردمندیر.فرصتدن فایده له نیب،مرحوم عبدالله کارگر یقینلری،مخلص،دوستلریگه وبرچه ضیالی قلم ایگه لریگه صبر-برداش تیلب،اؤزقیغوداشلیگیمنی بیلدیره من.اؤکینچلربؤلسین کیم اولرآره میزده یؤق ایندی.

***************************************************

خوش،اؤزیمیزده نیمه گپ؟

گیلینگ گپنی اؤزینی قیزه لاق،دیب ته نیشتیرگن بیرویبلاگــچی انســان باشــلب بیرسین.اوکمینه نینگ"بیلدیریش" نامی آستیده بیریب باریله یاتگـــن تیل دستوری آستیده،شونده ی دیب یازیبدی: 

«سلام دوستلرمنی بوتون اوزبیگ ویبلاگچیلرگه بیر سوزیم بار:

نیـگه تیز تیز یازیب تورمیدیلر؟ باشقه فارسچه ویبلاگ لرنی کوریب هوسم کیله دی  هر بیرینی آچگنیمده یوزلرچه نظر قویلگن اما اوزیمــــیزنی اوزبیـگ تیلی ویبلاگلرنی آچسم بیرته ایکیته  حتا بعضی سیده هیچ نظر قوییلمه گن. نیگه...؟بیزیاشلرمحتاج بیزسیزلرنی هرقنده ی سوزلریزگه اگر سیزلر بیزلرگه هرقنده ی سوزلر یازیب یازیب یاردم قیلمه سنگیز پس کیملر قیلسین؟؟؟
باشقه تیل اهالی سیدن یاردم تیله آلمه یمیز کو.
امید قیله من که بو سوزلر بوتون اوزبیک ویبلاگچیلر گه ایتسین و بوندن بیاققه هم اوزلری تیز تیز یازیب تورسون لر و هم باشقه لر گه یعنی بیزیاشلرگه یاردم لری  تیگیب تورسون.»

سینگلیمیزقیزه لاق نینگ یازگنلری واؤرته گه تشله گن مساله لری کیشینی اؤیگه تالدیره دی.  قیزه لاق منه بولرنی بیزدن سؤره ماقده:

- ویبلاگچیلریمیز نیگه تیز- تیزیازیپدیلر؟

- نیگه اؤزبیک تیلیده گی ویبلاگلریمیز مونچه لر غریب؟

- نیگه یازیله یاتگن مساله لرگه مناسیت بیلدیریلمیدی؟

- یاشلرمحتاج،اولر بیزدن کؤپ نرسه لرنی،اؤرگنماقچی وکوتماقده لر؟

- اؤزگه تیل وکیللری یاشلریمیزنینگ دردیگه درمان بؤله آلمیدی؟

- نیگه اؤزگه لردن  آرتده یوره میز؟

- نیگه تینگلر ارا  تینگ ایمسمیز؟ 

- نیگه،نیگه،نیگه؟؟؟و نیگه

بو نیگه لرگه کیم جواب قیله دی-اخر؟

اولرنینگ طلب و إیستکلریگه کیم قولاق آسه دی؟

اصلیده،یاشلرنی اؤزبیک تیلیده یازه آلمسلیک قینه مه یپتیمی؟

تیلیمیزنینگ افگار حالتگه توشیب قالگنی،اولرنی اؤیلنتیرمه یپتمی؟

اینگ مهمی فکر قششاقلیگی یاشلریمیز نی تشوشلنتیرمه یدمی؟

آدملریمیز  نیمه کؤپراق مهم؟- دیگن مساله نینگ توبیگه یتیب بارماقده لر؟یقین اؤتمیشده افغانستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلرنینگ سرکرده لریدن بیری:

«ایندی دوربیزنینگ دوریمیز!"کینگـــَشلی تؤی ترقه مس"،شهرآقساقالــلرینی چقریب کیلینگ،اولردن بیر جویه لی گپ،مصلحت ایشیتَی!»- دیب،قؤل استیده گیلرگه بویروق بیرگن.یوگوردکلربؤلسه،باره سالیب دوچ گیلگن آدمنی،کؤپراق دوکانداردن تاپیب،عالی حکــــــمدار حضوریگه سوریب کیلتیریبدیلر.مجلس یؤلیبدی،عالی حضرتلری کیلگنلر دن  فکر بیلماقچی بؤلیب،اولرگه قولاق توتیبدی. آره دن کیمدیر آیاق اوستیده توریب:

...صاحب! شو مَــــچیتلریمیزگه آدملرکیلمی قؤیدی،یاردم بیرینگ آدملرمَچیتگه(مسجد)

کیلسین،- دیه بیر"معمّا"نی اؤرته گه تشله گن ایکن...

قیزه لاق گپیره یاتگن معمّا ،یؤقاریده گیگه  سیره اؤخشه میدی.او کؤترگن مساله غایت جدّی. ایندی،یاشلرتیلیمیزنینگ رونقی،بؤیی-بستینی کؤرماقچی. بیزاؤرته اولاد-کو،محمّد گل مهمند،عبدالحی حببی،نادر،ظاهر،ناقللرنی عیبلب یه شب اؤتماقده میز.ایندی چی؟ قؤقیر،آله بؤجیلرقالمه دی،آنه میز ایندی اوخله بالم اوغان کیلدی!!!- دیب ایلکه میزگه قاقمه یپتی- کو! مظلوم تیلیمیزنینگ کوشنده سی اؤزیمیزایمسمیزمی اصلینی آلگنده؟

منه اؤزبیکچه ویبلاگلرسانی کؤزتیگمه سین ،آلتمیشدن آشیبدی.اولکن بدیعـــی اثر، چقورعلمی تدقیقات یره تیش وسیاسی ادبیّات بیریاقده تورسین،هرکیم اؤزکـــؤچه سیده گی باله لراؤینینی یازسه-ده،بیرعالم متن یره تیلگن بؤلردی.مین هیچ بیر ایجاد کارقلمکش نینگ محنتینی کم سیتمسدن شونی ائته من کی،بو«تاش بقه یوریشی» حرکتلریمیز بیلن هیچ قی یرگه باره آلمیمز...

باشقه تاماندن،

تن آلیب ائتیش کیره ککی،ویبلاگچیلرمیزنینگ یازیشلریده سیزیلرلی اؤزگریشلربار. سوادلی یازیــــش سری آدیمله ماقده اولر.هلی آلدیمیزده اؤزبیک تیلیده یوکسکراق فکرلب،ینگی سؤز وترکیبلریره توچیسی یؤلیش دیک اولوغ مقصدلر توربیدی.اؤزبیک تیلیده گی کوچلی متن وادبیّاتلرنی اؤقیب باریشنی اونیتمیلیک. بیزاوچون اسقه یاتگن نرسه اؤزبیک تیلینینگ امکانیت وبایلیکلریدیر. اولر مینگلب،علمی،بدیعی ادبیّاتلر بغریده موزلب یاتیــــــبدی.کیلینگ انه شولر   آره لب یؤل باسیلیک.تیلیمیزنینگ نجاتکاری بؤلیب قالیلیک.

سیلاو آلدی گورونگلری

افغانستانده سناقلی هفته لردن کیین پریزدینتلیک سیلاوی بؤلیب اؤته دی. بوقیزغین معرکه      محوریده قنده ی ائتیلمَگن گپلر بار؟ گپ کؤپ- کو،عمرآز!...                                        

تینگلیککه إینتیله یاتگن-ایل سیسیدیربو

نفـــــع یتکورمَککه شعار ائله دینگ،

اؤزونگگه اول نفعنی یار ائله دینگ. 

نفعینگ اگر خلققه بـــــیشک دورور،

بیلکه بو نفع اؤزونگگه کؤپرکدورور.

نوایی

بوندن چمه سی،اوچ- تؤرت آی آلدین افغانستان عامه وی اطلاعات واسطه لریدن بیری سَنلمیش

«آریانا» تلویزیونیدن اؤزبیک تیلیده گی کورسه تولرینگره ی باشله دی. کوتیــــلمه گن بــواقعه

افغانستان اؤزبیکلری اوچون کتته ساوغه بؤلدی.اؤزبیکچه کؤرسه تیولرنینگ گـــؤزه ل برنامه

 لرنی تمشا قیلگن تیلداشلریمیز:«شوکونلرگه یترکنمیز-هه!»- دیه کــؤزلریگه إیشــانمی...اونی

 سیوگی- ساغینچ بیلن خوش قرشیله دیلر.

بوإیستک-آرزونینگ یوزه گه چیقیشیگه جناب انجنیراحسان الله بیات نینگ خذمتلری کتته بؤلدی.

اؤزبیک تیلی هم افغانستان مطبوعاتی آسمانیده یؤلچی یولدوزکبی پارلب توریـــشگه بـــــیغرض

همکارلیک قیلــــگنی ویاردم قؤلینی چؤزگنی اوچون اؤزبیک خلقی احسان الله بیات جنابلریدن

منـــــتـــــداردیــــــرلر.

بوتون قدریتلرپول بیلن اؤلچه نه یاتگن بیردوده آزایمس،کؤپ ایمس«آریانا تی وی»دن اؤزبیک

تیلیگه بیرهفته ده،(۳) ساعت اطرافیده وقت اجره تیلیشینی کیچیک إیشدیب دیب ؤلمیدی البتته.

بونده ی خلق پرورإیشلرنینگ بهاسینی  یؤقاریده اؤقیگنینگیزدیک،اولوغ بابامیزعلیشیرنوایی 

اؤزوقـتیده بـــــــیرگـــــن ایدی.

شونی هم  تن آلیب ائتیش کیره ککی، آنه تیلیمیزده بونده ی چیرایلی کؤرسه تیولرنی قـــلدیرغاچ

آوازلرآرقه لی مللتیمیزگه یتکزیشگه، تنقلی وتجربه لی ژورنالـــیست عزیزالله آرال ومحمدعالم

کوهکنلرباش- قاش بؤلدیلر.کون سه ین کؤرسه تیولریخــشیله نیب باریـــــشگه غمخورلیک

قــــیلیب کـــیلماقده لر.

شویؤنه لیشده پیشانه تیری تؤکیب فعالیت آلیب باره یاتگن جناب غلام سخی یــــــورتداش،فرهاد

سامع،سلیمان قرداش وهلی اؤزلرینی ته نیتمه گن عزیزنوقیران ویاش ژورنالیستلرهم آلقــیشگه

سزاواردیرلر.تجربه شونی کؤرستدیکی،«بیزاؤزیمیزنی مظلوم،آزسانلی،تیلیمزتاپتلگن،یازیش-

اؤقیشنی بیلمیمیز،آنه تیلیمیزده مکتب،اونویریستی،رادیو،تلویزیون...یؤق»- دیب اؤتیریش بیلن

هیچ نرسه گه ایریشه آلمیمیز.

امکانیت وفرصتلرایشیگی فقط إیش بیلن آچیله دی. اگراقتصادیمیزکؤتره آلسه،اؤزیمیزده قونت

وإینتیلیش بؤلسه،24ساعتلیک تی وی کؤرسه تیوینی تشکیل قیلیش ممکن دیب اؤیله یمن.سیزو

بیزنینگ کوچیمیزعصرلروأیللر دوامیده مستبد حکومتلرتامانیدن اته ین باسیب،بوغیلیب کیلیندی.

منه«آریانا»تلویزیونی مثالیده گپیره دیگن بؤلسک،إیش صفردن باشلندی.قیسقه بیرمدتده ینگی-

ینگی آوازلرپیدا بؤله باشله دی.حاضرچه،«یوزمه-یوز»،«سامان یؤلی»،«قؤشیق سلطنتی»،

مملکت إیچیده گی وخلق اراکونده لیک واقعه- حادثه خبرلری، انه شواؤزبیک تیلیده گی برنامه

لرنینگ اؤزه کینی تشکیل بیریب توریبدی.

کیله جکده ینه-ده،گورکیره ب رواجله نیب کیتیشیگه إیشانچ حاصل قیلسه بؤله دی.اینــــدیلیکده،

اوشبوکؤرسه تیولرصاف اؤزبیک معیاری تیلیده بیریشگه حرکت قیلینماقده. ائریم کمچیلیکلرنی

حسابگه آلمه گنده،اؤزبیک تیلیده گی کؤرسه تیولرانچه موافقیتلی تره لماقده.باشـقه تاماندن اوشبو

برنامه لراؤزبیک کیشیلرینی اؤزانه تیللریده تؤغری سؤزلی آلیشلریگه اؤرگتمـــاقده هم .باشقه

تاماندن،افغانستــــــــانده دمکراسی نینگ ناغره سینی چالیب،برچه قوم ومللیتلرنی«بیرکؤزده»

کؤرماقچی بؤلگن حــــکومتـــگه،بوکؤرسه تیولرکؤزآغریغی  بؤلیب کؤرینـــــیشی هم ممکن.

اؤزینگیزبیراؤیلب کؤرینگه-هه،اؤزبیکلراوغان وتاجیک برادرلردن سان بؤییچه هم،یر- حدود

بؤییچه هم آزبؤلمسه- یو،اولرگه کتــته«مللی تی وی»دستورخواندن اتیگی،(20)أیگیرمه دقیقه

گینه وقت اجره تیلسه- یه!بو-کم سیتیش ایمسمی؟بو-اؤزبیکلرگه اؤگَی کؤز بیلن قره ش ایمسمی؟

ینه بیرتاماندن اؤزبیک ضیالیلری،وزیر،وکیللری،منصبداروعملدارلری شوکبی مدنی حقوقلرینی

حکومتدن طلب قیله یاتیرلرمی؟یاکی،احوال«ایسکی تاس،ایسکی حمام»بؤلیب قاله ویره دیمی؟

بوندن تشقری افغانستانده،علمی،مدنی،معارف واجتماعی ساحه لرده هم کیچکینه بؤلسه-ده،

ایجابی سیلجیشلریوزبیره باشله گن.اولرحقیده هم اؤرنی بیلن فکربیلدیریش نیتیمیزیؤق ایمس.

   ایل نیتیب تاپگی مینی کیم، مین اؤزیمنی تاپمه سم

                                                                                  نوایی

تورکی یاکی اؤزبیکچه آتلرنی قی یردن تاپه میز؟

اوشبو موعوضوعنی عزیز ویبلاگخوانلردن بیری نینگ تکلیفیگه کؤره قلمگه آلماقده من.سؤزنی نیمه دن باشله شیمنی بیلمه یپمن. بومساله شونچه لرآغریقلی نقطه که،قی یریدن توتسنگیز قؤلینگیزکویه دی. بوتون وجودینگیزققشب لرزگه توشه دی.

       ایرگش اوچقوندیک شاعری بؤلگن

        ایل چینه کم بختلیدیر      

قاچیب عدمغه باره ی عقل وفهم ودانشدین،

وطن بارینــده بویات ایل ارا نی بار مینگه.

                                              نوایی  

توغـیلـــیش

باله ایرگش بوندن سکسان إیککی أیل(1927) آلدین فیبروری آیی نینگ 21- ینچیسیده،جنوبی تورکستان نینگ اندخوی دیگن بیرشهریده دنیاگه کیلدی.بوآنه بیشیکده بیریتوکلیک واولوغوارلیک پروریش تاپه باشله یاتگندی.چاپقونلب اؤته یاتگن حیات باله ایرگشنی مکتب،تعلیم وتربیه تامان یتکله دی.او اندخویده باشلنغیچ و اؤرته مکتبنی بیتیرگندن کیین،(1944)یؤقاری تعلیمنی ایگللش مقصدیده پایتخت کابلگه یؤل آلــدی.

اولـــــغه یــش

ایندی وایه گه یتگن ایرگش،باش کینت کابلده اؤقیتوچی تیارلش موسسه سیگه اؤقیشگه کیره دی. قؤلی یازیش،کؤزی اؤقیشگه آشنا بؤلیب-آق،ایرگش اوچقون حیاتنی تیرن حس ایتیب،اؤزلیگینی انگله ی باشله دی.اواؤزی نینگ إیلک اجتماعی ومدنی فعالیتلرینی،یورتداشلری زمانه سی نینگ بیلیملریدن بهرمند بؤلیشدیک آرزو،ترغیباتیدن باشله دی. برکماللیک سری آدیمله یاتگن ایرگش اوچقون شوپلله ده قؤلیگه قلم آلیب،یوره ک سؤزلری-یو،چقورحیاتی مشاهده لری و حسّی کیچینمه لرینی قاغذگه توشوره باردی.اونینگ شاعرلیک قابلیتی هم انه شودورلرده نمایان بؤلدی. عین کیزلرده،شاعرایرگش اوچقون قبیله چیلرظلم واستبدایگه یوزمه- یوزکیلدی.ادیب باسقینچیلر آیاغی آستیده تاپته له یاتگن ایل،یورتنی کؤریب،تاباره اضطراب النگه سیده یانه کیتدی.اوایندی اؤزوطنیگه سیغمی-ده،آیاغی یتگن تامان ترک دیارائله دی.

غربت سؤقماقلری آشه

آه!اؤزکیندیک قانی تامگن یورتنی سیومی بؤله دیمی؟وطنده یشش هم وطندن ائریلیق هم آغیردرد وعذاب ایمسمی؟ بویوک بابراؤزسیوگیلیسی حقیده ائتگنی دیک:

اگرچه سین سیزین صبرائله مک ای یار مشکلدور،

سینینگ بیرلن کیلیشماکلیک داغی بسیار مشکلدور.

شاعرایرگش اوچقون نینگ کیچمیشنامه سیده انه شونده ی،دیب یازیلگن ایکن.شاعر،وطن گدالیک یؤللریده شورغربت واچّیق قسمتدن اؤزگه نرسه نی تاپمه دی.تعقیب-تضیقلرگه اوچره گن ایرگش اوچون پاکستانده قؤنیم تاپه آلمی،ایرانگه باریشگه مجبوربؤلدی.سؤنگ او یردن تورکیه مملکتی، قرداشلردیاریگه یؤل آلــــه دی.تورکیه ده اؤن تؤرت أیل حیات کیچیرگن دردلی شاعر1974- إینچی أیلی مهاجرلیک مقامی بیلن امریکه گه باریب قاله دی.ایرگش اوچقون امریکه ده اؤتیز أیلدن آشیقراق یشه دی.شاعرقرلیک وخسته لیکلری سببلی ینه قرداشلریورتی بؤلمیش تورکیه گه قیتیب کیله دی.ونهــایت اؤزبیک خلقی نینگ سیوکلی وارداقلی شاعری ایرگش اوچقون سکسان أیککی یاشده،آغیربــــــــیتابلیک سبـبـیدن سؤنگگی منزلگه شاشدی و بویاریق دنیادن ابدی کؤز یومدی.(شعروائریم قیدلرعزیزالله آرال تمانیدن تیارلنگن«ساغینچ» ناملی تؤپلمدن آلیندی)

یتوکلیکدن بیلیگیلر

سؤزنینگ قدرتی وسحرینی توشونیب یتگن ادیب،گؤزه ل شعرلریازیب،اؤزیدن سلماقلی فکرلر تره ته دی.قلمنی تفکّرکینگلیکلریده ایه می چاپتیردی.آنه طبعیت،دنیاوی سیوگی،عزیز یورت، غریب آنه،آغیرغربت،اؤزلیک،ساغینچ کبی تویغولرشاعرآنگیده قیته- قیته جلوه لنه ویردی.

شاعر- حیات سیناولریده 

ایرگش اوچقون حیات سؤقماقلریدن یورارکن،مشقتلرگه مردانه توروش بیره آلدی.اماّ،شاعر یمیزنینگ بیرإیشانچسیزلیکدن قتّیق نالیگن جاییی بار.اوشبوإیشانچسیزلیک کتته قسمت نینگ اوزیلگن حلقه لری ایدی چمه سی.شوإیشانچسیزلیک،بلکی،بویوک مللت نینگ مغلوبلیک  سیسلری بؤلگندیر:  

چیلله لر تارتینگ بنا گوشین صفاسی قــــاردیـب،

نی توزاقـلرگه إیلیندینگ چـــین زلـــــفی یاردیب،

هرإیلانگه قؤل اوزه تدیـــنگ کاکــــل دلدار دیب،

ائتمه دیممی؟ای کونگیل آخر سیــنی یار اؤدرور! 

یورت ساغینچی  

 شاعر قلبیده گی غربت نینگ سینگن صدالری قؤشیققه ائلنه دی.بونوالروطن ساغینچی اؤله راق اونیب،اوسه دی هم. اونینگ کؤنگیل قوشی شو باقی ومنگو وطنگه تلپینیب آشیقه دی. بووطن شاعر یوره گیده قوتلوغ مقام کسب ایته دی : 

کیل وطن سین کعبه بؤلغیل مین إینانغانینگ بؤلی،

قبله میزدیب چین یوره کدن سجده قیلغانینگ بؤلی،

ائله نیب تیگرنگده دایـــــم اهل ایمانــــینگ بــؤلی،

بیراجــازه ت صدق إیله خاکروب آساتان نینگ بؤلی،

هرزمان صدقـــنگ بؤلیب،هرلحظه قربانینگ بؤلی.

شاعرساغینگن وطن«جنت»دن هم گؤزه لدیر.اونینگ سوولری«زمزم»،تاغلری گوهرلرگه کان، بغریده ایسه دایم چیچکلر چقنه شه دی.بویورت نینگ توپراغی زر،قوملری توتیا،اونی الهی تویغولرحتا،«قراتاش»گه-ده،هیچ المشمه یدی.ایرگش آته ایندی،اوچقون ایمس،بلکی،النگه-ولقان بؤلیب بؤی کؤرسه تیشگه شاشیله دی.بوتبرّک وطننی قؤینیده قوچه المه گن شاعراونی تخیل ارداغیده شونده ی کؤریب تصویرلیدی :

کیتمه سم مینگ أیل یــــــنه توپراق، توپراغیمدورور،

کؤرمسم مینگ أیل ینه اول باغـــــــــلر باغیمدورور،

نیچه مینگ أیل اؤتسه هم اول تاغلر،تاغـــیمــدورور،

ایسکیمس کؤنگلیم نینگ عشقی،هرعصرچاغیمدورور،

ساچ وساقالیم آفارغان ساری حــــــــیران نینگ بؤلی. 

ایرگش اوچقون اؤزی نینگ شاه بیتلری،إینجوسؤزلری بیلن وطنیگه پاسبانلیک قیله دی.شو سؤزلرتورکستان دیگن وطن نینگ بؤینگه زرین سلسله وشاده- شاده مرورید بؤلیب آسیله دی. بوسؤزلر نینگ اذن واجازه تیسیزهیچ قنده ی یات کیمسه شاعر یورتیگه آیاق باسه آلمیدی.وطن بابیده گی مخمسیده اوچقون ینه یورتینی إیزلشگه توشه دی.قسمتلربهتانیدن فارغ بؤلیب،عیبسیزلیک ملامت نامه سینی توبسیزلیککه قره ته  آته دی :

آختریب بیرکون بارارمن کیندیگیم نینگ قانینی،

تصحیح ایتسین کاتب قسمت ینه دیـــــــــوانینی،

کعبة الاتراک قبـول ایتگی مکین مهـــــــمانینی، 

حج اکبر، دیـب إینانــــــــغان مشرب دورانینی،

تاقچان شیطـان کیبی مردود احسان نینگ بؤلی.

ارمانلری اوشلمه گن شاعرایرگش اوچقون افسوس،بوگون آره میزده یؤق.لیکن اونینگ اؤتلی سؤزلری جانیمیزگه إیسیقلیک،تنیمیزگه قوّت بغش ایتیب،یوره گیمیزتؤریده تیپیب توره دی. بوسؤزلرنفسیمیزگه قؤشیلیب تریکلیک کسب ایته دی.اؤلیک جانلراوشبو تریک سؤزلردن       قیته رحلنسین،دیه سؤزیمیزگه شو یرده نقطه قؤیه میز.

قؤتیرلیک دولت کیپتاننی کیم ته نیدی؟

بیراوغان ضیالی کیشی سی نینگ انــتــیرنــیــت صحیفه لریدن بیریده ائتگن منه بوسؤزلری : «مین افغان لیگیمدن اویله من،اجدادلریم نینگ قیلگن ظلملری اوچون(اؤزبیکلردن)،کیچیریم   سؤره ییمن»- دیگن گپلری مینی چقوراؤیگه تالدیردی.معاوم بؤله دی کی،بیز نه کیچریملی آدملرمیز،نه- ده،اؤزتاریخمیزنی بیلگــــــوچی مسولیتلی انسانلرمیز.گپ انه شولر اطرافده.

تاریخ نینگ آق وقاره داغلری اوستیدن کیمیده،بدیعی حکم چقیریش نینگ پیتی یتدی. بوحکمنی   کیم چیقره دی؟- طبعی کی اؤزبیک ضیالیلری وقلمکشلری.جهان تاریخیده ظلم وتجاوزنی فـاش قیلیوچی یوزلب بدیعی اثرلریره تیلگدیر.کمینه کؤپدن بیری اؤزبیکلرنینگ اولوغ قهرمانی       دولت کیپتان حقیده رمانمی یاکی درمـــه یازییش باره سیده اؤیلب کیله من.بومساله تاریخی واقعه بؤلگنی اوچون یازووچیگه کؤپراق کانکریت فکتــلرکیره ک ایمسمی؟

تؤغریسینی ایته ی،شوجاییگه کیلگنده قلم یورمی قالدی.زیرا،دولت کیپتان کیم؟ اوقچان یه شب اؤتگن؟ نیمه گه وکیمگه قرشی عصیان کؤتردی؟- سواللریگه جواب تاپه آلمی،معلوماتسیزلیگ اؤپقانیگه(گرداب) توشویب قالدیم.

اؤزیم نینگ چمه کی معلوماتلریم  مساله نی تؤله – تؤکیس یاریتیشده یترلی ایمسدی. انتیرنیت اوقیانیگه(اوقیانوس)شونغیب کیته من. بوباره ده توزیکراق معلوماتنی قؤلگه کیریته آلمسلیکدن چقوراظطرابگه توشـــــــه من.

ایندی بلکی،اؤزیمیز نینگ محللی یازووچیلریمیزمقاله لریدن،پیچاقـــقه إیلینگودیک معلومات تاپــــــیلرمی ؟- دیه اؤزیمنی اویته من.

تاپگنیم- محترم محمّد کاظم امینی ودوکتور فیض الله ایماقلرنینگ کپترنینگ قناتیدیک،قیــــــد ومعلوماتلری بؤلدی.هرإیککله سیدن برماققه إیلینگودیک،اطلاعاتگه ایگه بؤله آلمه دیم.هرإیککله سی نینگ گپلری مرحوم تنیقلی کویچی ایشان رمضان نینگ قؤشیقلریدن نریگه اؤته آلمه گن.   ینه چقوراؤیگه تاله من،نخات کی،بیزنینگ عالم وقلمکشلریمیزعادی کؤپئــتیریش(ضرب)ایئریش(منفی) وقؤشیش(جمع)عمالیاتینی بیلمیدی،- دیب(سنه نی انیقلش معناسیده). بلکی باشقه قلمکشلر هم اول- بول گپلرنی یازیب قؤیگندیر؟ دیب امید قیله من. هرحالده،تشــنه لیگنی قانـــدیرووچی معلوماتلراؤرنی،افسوسکی،همان بؤش توریبدی.«هرکون اوغان یامان،بیزگه ظلم قیله دی»- دیگوچیلر،شونچه أیلدن بیری نخات کی،دولت کیـــپتاندیک بیرمللی قهرمان حقیده بار- یؤغی  تؤرته گینه تؤغریراق جمله توزیب،انیق معلومات بیره آلمه سه لر؟ 

گپ شونده کی،اؤزبیکلراؤزاؤتمیشی بیلن فخرله نیب کیله دیلر.خلقیمیزآلدیده تیزچؤکیب،حمد وثنالرائتسک هنوزکم.خلقــده عیب یؤق.همّه عیب اؤزیمیزده.اؤزبیک خلقی حتا، بلا- قضالرگه قرشی هم یککه بیراؤزلری کؤره شیب کیلماقده.

ایندی اؤزبیک خلقیگه بیرإیککی آغیز یوره ک دردی:

بیزاؤزی روشنفکرلیک مسولیتینی حس ایته میزمی ؟                                                 بیلیب قؤینگینگیزکی،بیزضیالیلرقوروق آووتماقده میز- سیزلرنی(اؤزبیک) کؤتره میز،دیب . تؤغراغی الده ماقده میزسیزنی.اگربیزضیالیلرگه:«سیزتؤرگه اؤتینگ فلان صاحب،مهمان   بؤلینگ عالم وشاعریمیز»- دیمه سنگیز،عزّت کؤرستمه سنگیزاؤشه کونی "آسمان اوزولیب یرگه توشه دی". ادشمنگ اؤزبیک نینگ قوروق مقــتنچاقلری بیزروشنفکرلربؤله میز. ینه،  دولت کیپتان حقیده گی معلوماتسیزلیگیمیز مساله سینی دوام بیره من.خؤش،نیمه گه مونچه   شاعر، یازوچی،عالم وودانشمندلریمیز،إیککی آعیزفکـــتــنی إججه لب ائتیشگه قــُربلری یـــــــتمــــه یپـــــــدی(دولت کپتانگه باغیلق بؤلگن درجه ده)؟ نیمه سی قیین؟ باشقه بیرگپ   شونده کی،جهان تمدنی نینگ إیلغارضیالیلری بؤلگن.اولرحقیقی یؤل باشلاوچی بؤلیشگنلر. بـــیزچی؟ بیزهیچ نرسه اؤقیمسدن،اؤرگنمسدن،بیلمه سدن اولوغ خلق نینگ دردیگه درمان     بؤله آلمی میز البتته. بونی تن آلیش کیره ک.دولت کیپتان حقیده تؤرته جؤیه لی جمله یازه آلـــــــــمه گـنیمـــیزدیک. 

ینه ضیالی قتلم بیلن باغلیق بیرمساله                                                              بوگون اؤزبیک نینگ گؤزه ل شعریتی،بدیعی تفککری،قؤشیق- صنعتی،رمان،درمه سی اویاقده تورسین،سیلابدن جبرچیککنلرنینگ کیم حالینی سؤره یدی؟ دولت بوخصوصده جان کویدیرمس ایکن.کیزی کیلگنده شونی هم ائتیب اؤتیش،جایزکی،بیرگروه عزیزویبلاگچیلریمیزجبرلنگنلرگه یاردم أیغیش بؤییچه،عجایب سعی- حرکت باشه دیلر. بونی باشقه تیلداشلریمیزهم خوشقرشیله دیلر.تحسینگه لایق إیش بؤلدی. بونی قؤللب قوتلش لازم البتته.اولراؤزمللتیگه کتته فایده کیلتیرماقده لر.تشبّثکاریاشلرگه رحمتلرائتیش کیره ک.إیش قیلیب کیله جگیمیزشو یاش اولاد قؤلیده یشنب تورسین. بیرآزچیکینیش بؤلدی.

دولت کیپتان حقیده انیق وتینیق معلوماتلرنی بیریشگه قچان باشله یمیز؟ بویوک قهرمانیمیزنینگ زمانداشلری،یقینلری،جان- جگرلریدن علم وایجاد اوچون کیره ک بؤلگن مهم معلوماتلرنی     قچان یازیب آله میز؟ زمان شدت بیلن اؤتیب بارماقده.ینه بیرنیچه أیلدن کیین،موجود واسطه لردن هم اوزیلیب قاله میز.حیات شونقه.

عزیز فاریاب ضیالیلری!                                                                           سیزنینگ قره ماغینگیزده بؤلگنی اوچون دولت کیپتاندیک مللی قهرمانینگیزنی اونوتمنگ.بوذاتنی سیوینگ. یان دفتری توتیب،بیلگنلرینگیزنی یازیب باره ویرینگ. بیرکونی شاید،اؤزبیک تاریخی نینگ بوکیچمیشنامه سینی هم یازگوچی بیرمرد مـــــــیـــــدان تاـــــپیــــــــلر.

      "سوزوان"سؤزی نینگ کیلیب چیقیشی

اؤزبیک آغزه کی ادبیّاتی نینگ بوژنری فقـــط گینه،افغانستانــــده یشب کیله یاتگن اؤزبیکــــلرگه  تیگیشلیدیر. باشقه تورکی خلقلرفلکولوریده سوزوان اتمه سی اوچره میـــدی.شو نینگ اوچون بو سؤزباشقه تورکی تیللرلغتیگه کیریتیلمه گن وعلمی تیکشیریلمه گن.سؤز صنعتی نینگ بوشکلی اؤزیگه خاص خصوصیتگه ایگه، بوعلیحده مساله.«سوزوان»سؤزی نینگ معنا وایتمالوژیسینی انیقلشدن آلدین، تورکی خلقلرآغره گی ادبــیّـاتــیده ،اسلامگچه موجـــو بؤلگن ائریم ادبی ژنراتمه لرینی کیلتیره میز. قوییده اؤقی یاتگنیگیز اتمه لرنی إیلک بارعلامه محمودکاشغری اؤزی نینگ«دیوان الغات الترک»اثریده تیلگه آله دی.

                          اؤزبـــیــک دنــیاوی ادبــیّاتی

                             صبوردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،

                             بو یؤلده  صبر  یؤقتور اندیشه قیلسم.

                                                          خوارزمی

مقاله نی  بی بی سی اؤزبیک  خذمتیدن اؤقینگ

                                            وزیر محمد گل  مهمند

 باسقینچیلرایندی اؤزامانتلرینی أیغیب آلسینلر

    بوناباب موضوع قلمگه آلینگنی اوچون حرمتلی اؤقوچیلردن عذر سؤره یمیز 

ادب و تربیه همّه زمان وجمعیتده انسان ذاتی اوچون قدریت سنه لگن.سؤکینیش وادبسیز سؤزلرنی تیلگه آلیش البتته کی تربیتگه کیرمیدی. شو نینگ اوچون عایله ده،مکتب- مدرسه لرده،جمعیت حضوریده  ویتلی سؤزلرنی تیلگه آلیش کتته عیب حسابلنه دی.مدنی جمعیتلرده ایسه،عینن،انه شواخلاق معیارینی بوزگنلر قانون تامانیدن جزالنه دی هم .

 ذ.‌إیشانچ                           

                             «بابرنامه»ده کابل تصویری

ظهیرالدین محمّد بابراندیجان وسمرقندنی قؤلدن بیرگنیدن کیین 1504 ینچی میلادی إیلی 200-300 عسکری بیلن افغانستانگه اؤتدی. اوسمنگان،شیبرتو،اندراب یؤلی بیلن کابلگه کیریب باردی.اؤشه پیتده کابلنی اداره قیلیب تورگن،تیموری زاده لردن مقیم بیک هیچ قنده ی قرشیلیک سیز شهرنی بابرگه تسلیم بیردی.شوکوندن باشلب،بابرکابل وباشقه ولایلترگه مهرکؤزی بیلن قره ی باشله دی. بابر دولتنی مستحکملش بیلن بیرگه قورولیش،انشات وآبادانچیلیککه کتته اهمیت قرتدی.  بابرکابلده اؤندن آرتیق باغ برپا ایتدی،کوشک وقصرلربنا قیلدی. بویوک سرکرده نینگ افغانستانده کیچگن21أیللیک حکمرانلیگی دوریده ،کؤپلب بنیادکارلیک قطاری،اریقلرقازدیریلیب، کوپریکلرقوردیریلدی.اؤشه زمانده،کابل بابرسلطنتی اوچون اؤرده(مرکز)وظیفه سینی اؤترایدی.اولوغ دولتباشی کابلدن توریب هم اؤرته آسیا همده هندوستانن آره سیده تورلی- تومن مستحکم رابطه لر باغلی آلدی. بابرنینگ سرگذشتی کابل بیلن چمبر- چس باغلنگن ایدی.اولوغ شاعراؤزی نینگ«بابرنامه»سیده کابلنی 117 مرته تیلگه آله دی. شونده ی قیلیب،بابرکابلنی کؤرکم،آسایشته وبی مانند بیرشهراؤله راق تاپه دی واونی هرتامانلمه        تصویرلشگه حرکت قیله دی:

۱. کابل نینگ جغرافعی جایله شوی 

تدبیرلی شهریاراؤز«بابرنامه»اثریده کابل نینگ اؤن بیشینچی عصرده گی قیافه سینی شونده ی  چیزه دی:«کابل ولایتی تؤرتینچی اقلیمدین دور.معموره نینگ اؤرته سیده توشوبتور.شرقی لغمانات وپورشاور(پشاور) وهشنغر وبعضی هند ولایتیدور.غربی کوهستانلردورکیم، کــَرنود وغــؤر اول کوهستانده دور.شمالی قندوز واندراب ولایتیدور.هندوکش تاغی واسطه دور.   جنوبی فــَرمول و نــَغر وبـنــّــو وافغانستان دور.شرقی شمالی طرفیده غی تاغلری کافرستان دور،مثلی،کــَـتو وگــبَرَک وجنوبی افغاانستان دور.مختصر ولایتدور طولانی واقع بؤلوبدور. طولی مشرقدین مغربقه باقه دور. اطراف وجوانبی تمام تاغدور.قلعه سی تاققه پیوستدور.قلعه نینگ غرب-جنوب طرفی کیچک راک پرچه تاغ توشوبدور. اول تاغ نینگ قلـُـله سیده شاهی کابل عمارت قیلغانی اوچون بوتاغنی  شاهی کابل دیدیلر... بو تاغنینگ دامنه سی تمام باغات دور.مینینک عمّیم اولوغ بیک میرزا زمانیده  ویس اتکه میرزا نینگ اتکه سی  بوتاغ نینگ دامنه سیده بیر اریق  چیقـــَریبتور. دامنه ده غی باغات تمام بو اریق بیله معمور دور. پاینی آب گلـــُکینه آتلیق محلله دور.خلوت گوشه دور.غلبه لواند(عشرت)لیقلرانده قیلیلیب ایدی...شاه کابل تاغیدین کابل سری باقه اوچ کیچیک راک چشمه چیقر،إیککیسی گلـــُکینه نواحیسیده دور... بوإیککی یرکابل ایلی نینگ گشت گاهیدور...شاهی کابل تاغیدین بیر تومشوق ائریلب کیلیب تور،عقابــین دیرلر.عقابــیدن باشقه  ینه پرچه غینه تاغ توشوبتور.کابل قلعه سی نینگ ارکی بو تاغ نینگ اوستیده دور.اولوغ قؤرغان ارک نینگ شمالیده دور. بوارک غریب مرتفع ویخشی هوالیق یر واقع بؤلوبتور. بواولوغ کول اوچ اولنگ(سبزه زار)گه کیم، سیه سنگ،سونــَک قؤرغان، وچالاک بؤلغی مــُشرفدور. بارچه ایاق آستیده دور.(«بابرنامه»، 18-186 بیت)

۲.کابل طبعیتی

بوندن 500إیل آلدینگی کابل منظره سی حقیده گی معلوماتلربوگونگی آدملراوچون غایت مهمدیر.بابرکابل طبعیتی واقلیمنی تصویرلشگه دوام ایتیب،جمله دن شونده ی یازه دی:« کابل هواسیدیک هوالیق یرعالمده معلوم ایمس کیم بؤلغی. یازلرده کیچه لری پوستین سیزیاتیب بؤلمس.گرمسیروسرد سیری یاوق تور.کابلدین بیر کونده انداق یرگه بارسه بؤلورکیم،هرگز قار یاغمس،إیککی ساعتی نجومیده انداق یرگه بارسه بؤلورکیم هرگزقاری اوکسومس(کمی مس). مگراحیانن،انداق یاز کیلگی کیم قارقالمه غی.اؤلنگلر سبزه لیق محللیده بسیار یخشی کؤرینور. یازلرکابلده شمال یلی(نسیم) کم یسه دور. پروان یلی دیرلر.ارکته شمال سری دریچه لیق اویلراسرو(کؤپ) خوش هوادور.قیشلراگرچه توشر،ولی،مفرط ساوغی یؤقتور.چیبینی کم بؤلور». (ب.186-بیت)

 ۳.کابل شاعر نگاهیده

سؤزواسطه سیده کابلنی تصویرله گن بابر،شاعرمعمّایی تامانیدن بدایع الزمان(حسین بایقرا اؤغلی)گه بغشله ب یازیلگن منه بو گؤزه ل بیتنی کیلتیره دی: «ملا محمّد طالب معمّایی کابل ارگی نینگ تعریفیده بیر بیتنی بدیع الزمان میرزا آتیغه باغلب اؤقورایدی:

«بخور درارگ کابل می، بگــردان  کاســـــه  پی- درپی.

که هم کوه هست وهم دریا وهم شهراست وهم صحرا».(ب.186- بیت)

۴.کابل میوه لری

طبعیتنی سیویش،اسره ب-اویلش واونینگ ناز- نعمتلریدن بهرمند بؤلیش بابرنینگ اینگ گؤزه ل خصلتلریگه کیرگن.کابل نینگ میوه لی درختلری و میوه لرنینگ تاتی - یوصفتی خصوصیده میرزابابر شونده ی معلومات بیره دی:«گرمسیری وسردسیری میوه لرکابل توابعیده کؤپتور ویاوقتور.کابل وکینتلریده سردسیری میوه لردین اوزوم وانارو اؤروک وآلمه و بیهی و امرود وشفتالو وآلو وسنجید وبادام وینغاق کؤپتور.مین آلو- بالو نهالی کیلتوروب یکتوروبمین، یخشی آلو- بالولر بؤلدی وهنوز ترقیده ایدی. گرمسیری میوه لر نارنج وتورونج والموک(کیله) ونیشکر لغماناتین کیلتورورلر.نیشکرنی کیلتروب ایکتوروب ایدیم.چهلغؤره(جلغؤزه) نی نجرابدین کیلترورلر.کابل اطرافیده گی کوهستاندین عسل بسیارکیلور.شهدخانه لری باردور.کابل نینگ رواچی(رواش- چُوکری)خوب بؤلور. بیهی بیله آلوسی هم یخشیدور. بادرنگی داغی یخشی بؤلور.بیرنوع اوزوم بؤلورآب انگوردیرلر،خیلی یخشی اوزومدور.مست چاغیر(شراب)لری بؤلور....ایکینی یخشی بؤلمس.اگر خراسان تخمی بؤلسه،فی الجمله یامان بؤلمس. بسیارلطیف هواسی بار.( ب.187-بیت)

5.کابل تجارت مرکزی

بابرنینگ تصویرله شیچه، 15-إینچی عصرده کابل إیریک  تجارت مرکزی حسابلنگن و بو ولایت اؤز دوریده کتته بندروظیفه سینی اؤته گن:«هندوستان بیله آره سیده خشکی یؤلدین إیککی بندردور. بیر کابل، ینه بیرقندهار.کاشغر وفرغانه وتورکستان وسمرقند وبخارا وبلخ وحصار وبدخشاندین کابلغه کیلورلر...هندوستان بیله خراسانغه واسطه بو ولایت تور. بسیار یخشی سوداخانه دور.سوداگرلرختایغه ویا رومغه بارسه لر،اوش مونچه-اؤق سودا قیلغیلر.هرأیل7-8-10 مینگ آت کابلغه کیلور.قویی هندوستاندین  اؤن-اؤن بیش أیگیرمه مینگ اویلوق کاروان  کابلغه کیلور.هندوستاندین  آق رخت وقند ونبات وشکروحقاقیر کیلتوریبتورلر. کؤپ سوداگرلربؤلغی کیم،ده سی(اوچدن بیر)ده چهل(تؤرتدن بیر)غه راضی بؤلمه غی.خراسان وعراق وروم و چین متاعی کابلده تاپیلور: هندوستان نینگ خود بندری دور.»(ب.187-بیت)    

6.کابل نینگ استراتیژیک اهمیتی

بابرشاه کابل نینگ جغرافی یرله شوینی حربی اسراتیژیک نقطه ی نظردن هم تصویرلشگه حرکت قیله دی:«کابل ولایتی بیرک ولایتتور، یات یاغی بو ولایتقه کیرمه گی مشکلدور.»    (ب.187-بیت)

7.کابل اهالیسی

بویوک سرکرده قی یرگه یوریش قیلمه سین بوتون واقعه لرنی حقـــّانی تصویرلب،اینگ کیچیک نرسه لرنی هم ظرافت بیلن  گوده لنتیره دی. بابرنینگ اؤشه زمان کابل اهالی حقیده بیرگن منه بو معلوماتلری اهمیتگه مالکدیر:«مختلف اقوام کابل ولایتیده باردور. جلگه سیده وتوز(تیکیس یر)لریده اتراک وایماق واعرابدور.شهریده وبعضی کینتلریده سارتلر(اؤزبیک)دور. ینه بعضی کینتلریده وولایتیده پششه ی وپراچی وتاجیک وبرکی وافغان دور».

8.کابل کؤپ تیللیک ولایت

ونهایت اؤن بیشینچی عصر کابل اهالیسی نینگ تیلی هم بابرنی قیزیقتیرگن. اؤشه دورده کابلده، آدملر اؤن-اؤن إیککی  تیلده گپلشگن دیدی  بابر:« اؤن بیر-اؤن إیککی لفظ بیله کابل ولایتیده تلفظ قلیلورلر.عربی،فارسی،تورکی،مغولی،هندی،افغانی(پشتو)،پششه ی ،پراچی،گبری، برکی،لغمانی.مونچه مختلف اقوام ومغایر الفاظ معلوم ایمس کیم هیچ ولایتده بؤلغی...بوتاریخده افغان اقوامی جهتیدین بعضی(تیللر) بوزولوب،(تیللردن)بعضیسی افغانغه کیریبتور.      (اولرنینگ قؤلیدن کابل نینگ)ولایت لیغی قالمبتور». (ب.186-189-بیت)

                      بیلدیریش

حرمتلی ویبلاگ خوانلر

ینگی تؤرتینچی سانی

"اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیگ"رکنی آستیده گی درسمیزنی         

"اؤزبیک تیلی" نامی بیلن منه بو مستقل آدرسدن اؤقیب بارینگ:

http://ishonch.blogfa.com

 رحمت.

               اؤزبیکلرسیلاولرده کیمگه آواز بیره دیلر؟

افغانستان نینگ ایتینیک ترکبیده اؤزبیکلر اهالی سانی بؤییچه افغانلر،تاجیکلروهزاره لردن کم ایمسلر.اگرمساله گه تورکی قوملر،فارسلشگن وافغانلشگن تورکیلرهمّه سی بیربوتونلیکده قبول قیلینیب،قره لسه،اونده بولرمملکتده،کوپچیلیکنی تشکیل بیره دیلر.یعنی،بیرینچی اؤرینده توره دیلر.بونده ی ایتنیک ترکیب هرقنده ی سیاسی موازنتنی اؤزگرتیریب یوباریشی کیره ک ایدی.افسوسکی بونده ی  بؤلمی کیلماقده. باشقچه ائتگنده،شونده ی شرایط  یره تیلمسلیگی اوچون "اوغان مللت"،اؤزبیکلرنی پرچه لب تشلش سیاستینی موفقیت بیلن عملگه آشیریب کیلدی.بوقوم (اؤزبیکلر)تاریخ دوامیده یاجسمن یؤق قیلیندی یاکی،معنوی تنزلگه گرفتاراتیلدی.بوگون نینگ اؤزیده هم اوغانستانده گی اؤزبیکلرپراگنده لیککه یوز توتیب یشه ماقده لر.خلقنی بیرلشتیریب،یگانه مقصد سری یتکله یاتگن رهبرکدرلر یتیشمه یاتیر.بؤلیب اؤتگن سیلاوده اؤزبیکلر باریؤغی اؤن بیر فایز آواز قازانگنی یؤقاریده گی گپلریمزنینگ دللیل دیر.ایندی اؤزبیکلر تاریخی امکانیتلردن خلاصه چیقریب،مملکتده اؤز سیاسی فعاللیگینی آشریش لری کیره ک بؤله دی.کؤرینگ کی،یالغانلرفاش بؤلدی.تابولرسیندی.بویورتده اوغانلرنه فقط،آلتمیش، ایللیک،قیرق فایزنی،حتا،اولر أیگیرمه فایزنی تشکیل بیریشلری هم کتته سوال آستیده توریبدی.اوغانلرنی کؤپ کؤرسه تیش سیاستی مملکت نینگ مللی مفکوره سیگه ائلنتیریلگن.بو مفکوره تشقریگه گه هم آلیب چیقیلیب رسمی لشتیریلگن. اوروپا دولتلری وامریکا هنوز هم اوغانلر مملکتده کؤپچیلیک دیب حسابله شه دی. اوغان مللت الـله قچان بؤله دیگن سیلاوآلدیدن،وزیرستانگه باریب، سیلاو ورقه لرینی ترقه تیب،ساخته آوازأیغیش إیشلرینی یخشیلب تشکیللشتیرگن.بؤله جک سیلاو کونلری قلبکی آوازبیریش اعلی درجه ده عملگه آشیریلیشی ریجه لشتیریلگن. منه سیلاو سنه سی هم اعلان قیلیندی.هربیرقوم ،سیاسی گروهلراؤز نامزدلرینی کؤرسه ته باشله دیلر.بیراق،اؤزبیکلرجماعه سی یاکی،تورکی قوملرهنوز،رییس جمهوریللکه اؤزکاندیتلرینی کؤرستگنلیچه یؤق.بوهم تورکی قوملر اؤز ارا جیشسله شه آلمه گنیدن دلالت قیله دی.فکریمیزچه،سیلاو مساله سیده تورکی قوملراؤزمللی منفعتلری نقطه ی نظریدن یانده شیشلری لازم.چونکه،باشقه لراؤزبیکلر منفعتینی حمایه قیلیشدن فایده کؤرمیدیلر.اؤزبیکلرمستقل نامزدگه ایگه بؤلیشلری نهایتده مهمدیر.اؤزبیکلرسیلاو آلدیدن بیرارقوم وگروه بیلن اتفاق توزیشلری تؤغری إیش ایمس.شرایط شونی تقاضا قیلماقده.سیلاوده آوازلر نتیجه سی اعلان قیلینگندن کیین اؤزبیکلر یا حاکمیتگه مخالف یاده، منفعتلریگه ضد کیلمه گن گروه بیلن بیرله شیشلری ممکن.سیلاوده بیرینچیدن نامزدلرکؤرسه تیلسین،إیککینچیدن ری بیریش حقوقیگه ایگه بؤلگن کیشیلربوجریانگه جلب قیلینسین.اولرفعال قتنه شسینلر.  سیلاو مدتیگه آزکونلرقالگنیگه قره مسدن اؤزبیک ضیالیلری،گروهلرمعرکه إیشلرینی کیچیکتیرمسلیکلری کیره ک.مللت بیهوده تارتیشولرنینگ قربای بؤلمسلیگی جوده مهمدیر .دموکراتیک شرط وشرایط لردن فایده له نیش ضروردیب اؤیله یمیز.اؤزبیکلر   آره سیده توغمه سیاسی ارباب یتیشیب چیقمه گن بؤلسه ده،پریزیدینت سیلاویگه اؤزبیکلر منفعتلرینی یؤقلب چیقه یاتگن انسانلر بارالبتته.اؤزبیک آنه لری بیر عمر عسکر توغه ویرمیدی.دانشمند فاضللر،متخصص واستادلرنی هم اؤزیبیک خلقیگه تارتیق قیله دیگن آنه لرکؤپ.شرط شوکی،آدملریمیزاستعدادپرور بؤلسینلر.اؤزبیک ضیالیلری اجدالری نینگ حق حرمتی "اوغان مللت"گه ساتیلمه سین.

کیینگی إیلردوامیده افغانستان نینگ هم ایچکری همده تشقریسیده،کؤپلب بنیادوانجمنلرتوزیله باشلندی.وطنداش ومللتداشلریمیزنینگ اوشبو سعی-حرکتلرینی قؤللب- قوّتلب،اولرگه هرقنده ی یاردم قؤلینی چؤزماق لازم البتته.فکری- معنوی بیردملیک وهمبسته لیک دیگنی انه شو بؤلسه کیره ک.افغانسانده اؤزبیکلراحساس بیردورده یشه ب کیلماقده لر.ایزیلیش،خؤرله نیش و محکوملیکنی اوزاق إیلرتجربه قیلگن بوخلق،ایندی اؤز تاریخی،مدنیتی،صنعتی،بیلیم ومعرفتیگه ایگه بؤلیشگه حقلیدیر. بونگه ایگه لیکنی اؤزبیک خلقیگه ،اوّلا، اونینگ آیدینلی ،ضیالی اؤغلانلری بغشیده قیله دی .قنده ی قیلیب؟

اؤزتیللرده ایجادقیلیش،اؤزیرلریده بنیادکارلیک قیلیش بیلن ایریشیله دی بو مقصدلرگه. خؤش! بیزضیالیلر شونده ی کمالاتگه آراسته میزمی؟ کیلینگ شو مساله ده بیر آز فکرله شیلیک.

بیز،حقیقتده،کوچلی مدنیت وبای بیرتیل بیلن یانمه - یان یشب کیلماقده میز. بواؤرینده مین ضیالیلریمیزگه جوده تنیش،فارس- دری تیلی وادبیِاتینی کؤزده ده توتماقده من. بیزهردایم مدنی احوالیمیزنی انه شولرگه سالیشتیریب یشه یمیز. ضیالی لریمیز،قلمکش ایجادکارلریمیز،اساسن،فارس- دری منبعلریدن آزیقلنه دیلر.تؤغریسینی تن آلیب ائتیش کیره ککی،ضیالیلریمیز بوتاماندن اؤزلرینی بیرقدرغریب حس قیله دیلر.فارس ادبّیاتیدن سؤزچگودیکدیک بؤلسه،اولرروده کی- یو،فردوسی-یو،سعدی- یوحافظلردن سؤزباشلب،حتا،اولرنینگ شعرلریدن یاد ائتیب هم بیره ویره دیلر.مین تیلداشلریمیزاولرنی اؤقیمه سین دیماقچی ایمسمن.اولرنی هم جهان ادبیّاتیدن ایسته گنلرینی سیویب اؤقیشسینلر،فقط،اؤز ادبیّاتینی قربان قیلیش،اؤزلیگینی اؤنیتیش عوضیگه بؤلمه گنی یخشی بو إیشلر.اؤزبیک-تورکی ادببّاتیمیزنینگ فارسلردن کیمتیک جایی یؤق. بیراق، تیلداشلرمیزده آنه تیلیگه محبّت یتمدی.اولرده اؤزلیکنی انگلش حسی اؤیغانمه گن.هممه عیب انه شونده. احتمال،قانداشلریمیز،اؤزآنه تیلیده اؤقیمه گنلیکنی بهانه توتیب،معمّا آلدیدن سیلیقینه اؤتیب کیتیشر. بیزنینگچه،«اؤزبیک تیلده اؤقیمه گنمن،بیلمیمن»- دیگن گپ- سؤزلرکمچیلیکلرنی خس پوشله لی آلمیدی. بومساله ده شخصی تشبّث،قونت،اینتیلیش وایزله نیش بؤلسه بس. یؤقسه،بواحوالده قنده ی قیلیب،اؤزبیک نینگ تیلی،ادبیِاتی ومدنیتیدن حمایه قیله آله میز.                    انجمنلرتیپپه سیده، فکرلاوچی برادرلریمیزتورگنی اوچون هم بوسؤزلرنی ینه بیربارتیلگه آلدیک.همّه بورچ ومسولیت آیدینلیلرایلکه سیگه یوکلنگن.بوگپلرنینگ مدنی انجمنلرگه باغلیق تامانی شونده کی،بیز قؤلی- قؤینی بؤش بیراحوالده بنیادلر،انجمن واویشمه لرتوزمه یپمیزمی؟ بؤم- بؤِش یرده بنانی قوریب بؤلمیدی-کو!.مدنی انجمنلر،هیچ پیت تجارت قیلیش،آبروقازانیش وسیاست منبریگه ایلنمسلیگگی معقول. بوسؤزلرنی بیرارانجمن نینگ فعالیتیگه قرشی،اعتراض معناسیده ایتیله یپدی،- دیب توشونمسلیک کیره ک. نظریمده انجمنلرآلدیده بجریلیشی کیره ک بؤلگن  بیر ته لی ایشلر توریبدی :

-بیرینچیدن:اؤزبیکچه یازیش واؤقیشنی عامه لشتیرشِ؛بونرسه مدنی انجمنلراوچون اوزاق مدتلی استراتیژی بؤلماغی درکار. باسمه دن چیققن تؤغری مضمون ومقاله متنلرنی قؤلمه- قؤل قیلیب اؤزبیکلر یه شه یاتگن جایلرگه آلیب باریب ترقه تیش ضرور. بو إیشیمیزبیلن بیز  یلپی سواد سری بیر-إیککی  قدم کؤترگن بؤله میز.

- إیککینچیدن:اؤزبیک تیلیده گی علمی،ادبی،تاریخی اثرلرنی- هم باسمه همده ایلکترون کؤرینیشده تیّارلش وچاپ قیلیش؛ إیشلرینی یؤلگه قؤییش گلده گی مهم وظیفه لردن سنه له دی. کمیده مینگ أیلیک ادبی میراثینی ذخیره لشتیریش آشان إیش ایمس.

-اوچینچیدن: ادبی دوره وتوگره کلرنی تشکیل قیلیش؛طرفه مناسبتلر بیلن تورلی یاشده گی قلمکشلراؤزارا فکرالمه شیشلری،بیرار ادبی-بدیعی اثرنی نقد قیلیشلری کیره ک. ادبی بحثلرنی قیزیتماق ضرور.کتته ادبیّات نینگ کیچک إیشلری انه شو نقطه دن باشله نه دی.ادبیآت کیچه لری نینگ چراغلری انه شو حرکتلر آرقه لی ضیا       تاه دی.

- تؤرتینچیدن: کتابخوان اؤزبیکلر جمعیتینی توزیش؛بو اینگ اساسی إیشلردن بریدیر.بیزنینگ کتاب خوانالیک درجه میز نهایتده پست.فکری بایشیمیزاوچون مللی ادبیّات،منطقه وجهان ادبیآتیدن قنچه سرمایه تؤپله ی آلدیک؟ شو بایلیککه ایریشیش اوچون هم کتابخونالرجمعیتینی توزیش کیره ک بؤله دی البتته.شو اؤرینده بیر گپنی ائتمه سم بؤلمس. ضیالیلریمیزنینگ اؤز وطنیده گی موقعی بیحد احساس.          قره نگ! بیر یاقدن مللی ستم،باشقه تاماندن ساخته تاریخ ،اؤزلیک آب-هواسینی تاباره بؤغیب باره یاتیر. بیله سیزمی،هیچ قچان "آریانا"،"خراسان" دولتی بؤلمه گن تاریخده.اوغانستان دیگن دولت نینگ اؤزی،جنوبی تورکستنده اؤزبیک خانلیکلری باستیریلگندن کیین وجودگه کیلتیریلدی.بونرسه اؤتگن عصرنینگ باشلریگه تؤغری    کیله دی.      

-بیشینچیدن: اؤزبیک تیلیده کتته حجمده ایشیتتیریش وکؤرسه تولرنی تشکیللشتیریش؛اؤزبیک ادبی تیلیده هرخیل صحبت،نطق ومعروضه لرنی عامه گه یتکزیش نینگ جمعیت اوچون فایده سی کؤپ بؤله دی.آدملربونرسه لر دن اؤرنک آله دیلر.قولاق آرقه لی سوادیمز منه شو شکلده  یوزه گه چیقه دی. بوجریاننی جهان ایلکترون ترماغی بیلن هم باغله سه بؤله دی.یگانه ایلکترون کلبه آرقه لی ملاقاتنی یؤلگه قؤییش ممکن.اینتیرنیتده بیرینچی قدمده رادیو صحبتلر اویشتیریش؛کیینچه لیک تلویزون کؤرستولری تشکیل قیلیش هم کیشلر نینگ مدنی یوکسلیشیگه یاردم      بیره دی.

-آلتینچیدن محللی،مدنی انجمنلراؤزبیکستانده گی تورداش (اؤخشش) جمعیتلر بیلن مدنی علاقه باغاله لشسین. بیز اولرنینگ معنوی یاردمیگه محتاجمیز.اؤزبیکستانده تیل وادبیّات صنعتگه دایر ینگیلیکلردن خبردار بؤلیش اوچون هم بو ایشنی عملگه آشیریش کیره ک.

 یتتینچیدن: قرداش تورکی  خلقلرلرارا علاقه،همکارلیک وهمبستلیکنی یؤلگه قؤییش.انجمنلربویؤنه لیشده هم اؤز برنامه لرینی شکللنتیریلری مهم.

سککیزینچیدن: اؤزبیک قؤشیقچیلری وصنعتکارلری نینگ  جانلی اجراده،کوی و قؤشیقلرینی ترغیبات قیلیش.تشویقات ایشلرینی  یؤلگه ضرور. صنعتدن دن بهرمند بؤلیش اوچون کنسرتلراویشتیریش کیره ک. بوندن مقصد قیته- قیته دیدارلشیش و فکرالمه شیشدیر.   

ذ.إیشانچ

        ادبیاتیمیزنینگ ایشیگی شِمالگه قره یدی

کؤپ أیللردن بویان بیرنرسه مینگه تینچلیک بیرمی کیله یاتگن ایدی.ایندی اونی آچیقق-آیدین ائتمه سم بؤلمیدی.اونرسه-ایککی اؤزبیک اؤرته سیده گی اوزیلیش، ائریلیق،بؤلینیش،اؤزاقلشیش و یات سیره شماق دردی.سیاست نینگ اوییگه اؤت توشسین.عادی انسانی،قانداشلیک،قؤشنیچیلیک وادبی- مدنی علاقه لردن هم کیرقیدیریب،سفسطه تؤقیب،دشمن تراشلب«پان تورکیست»-،دیه هدیک لنسه لرکیشیدن. تورکستان سؤزی«نفرت»گه تینگلشتیریلسه؛اونی تیلگه آلیش کیچیریلمس گناه بؤلیب تورسه-یه! بولر- کو، مساله نینگ بیرتامانی.باشقه تاماندن بویورتده«خراسان»،«آریانا»،«اوغانستان»-دیگن ناملرهرآن دغدغه سالیب قولاغینگ آستیده«مغرور»جرنگلب تورسه؟‌ایککی-اوچ عصردن بیری چیگره نینگ نریاقیدن اوغانلر/پتانلر، کتته خاله سی نینگ اوییگه کیلگنده ی،کیریب کیله ویرسه-یو،تورکستاننی اؤز ارا چاک-چاک بؤلیشیب آله ویرسه لر؟

                        اولراوچون«لروبر»(چیگره نی تن آلمیمیز)-دیگنی.

                        بیز اوچون باشگه تبر.

بؤلیب توره ویرسه زمان.شونچه مدتده اولر(پتانلر)اوغانستانگه اؤزیلری بیلن،فقط، یاوزلیک،زوره وانلیک،تروریزیم،وحشت،قورال-اسلحه،گیاه وندلیک وجهالت اوروغیدن باشقه نرسه آلیب کیلیشمه گنلر.اوستیگ- اوستک،اولرالقاعده،طالبلر،انگلیس وامریکادیک،آغه لریگه هم ایگه بؤلیب آلدیلر.مملکتده ایندی باشلندی«زمان زورنیکی،تماشا کؤرنیکی»- دیگن دَرسنگ اؤینلری.                                            جهـنــّمنی«الهی کمدیه»-اثریده ایتالیا لیک بویوک شاعردانته،بدیعی تصویرله گن بؤلسه،بولر(پتانلر-آغه لری بیلن)تــَموغنی(دوزخ) یرکره سیده دهشتلی قورال-یراغ واسطه سیده قوریشنی تجربه قیلماقچیلر.اوغانستان آدملری بوجهــنــّم نینگ اؤتینی(توته شتیریق)،طالبلر-القاعده اؤت یاقوچیلر،امریکا وانگلیس بؤلسه قؤلیده کــَساو اؤت کاوله شه دی بو یرده.ایران هم تینچگینه قؤل قاووشتیریب اؤتیرگنی یؤق.او نه فقط انگلیسنی یرتیشله تیب،کتته شیطان(امریکا)نی اتوم قورالی بیلن چنگینی قاقماقچیی،بلکه،تونـــّه لب هرخیل کتاب-ادبیّاتلرنی اوغانستانگه یوبارقده.«خراسان»و«آریانا»نی توش کؤره یاتگنلرهم بو کتابلرنی کتته مقدارده ساتیب آلیب کیلماقده لر.ساتیب آلیب کیلمه سین دیماقچی ایمسمن،اولرگه کیره ک- ده. بیریاقدن گله باللشو شدتی،باشقه تاماندن هند سینماسی،ینه بیرطرفدن عربیزم ونهایت فارسیزیم بویورتده اؤزتاثرکوچینی بیرنیچه برابرآشرگن.اوغانستانده بیگانه ویات فرهنگلرنینگ قربانلری کیم بؤله یپتدی؟ تورکی خلقلر-ده.کؤپراق،جفاکش اؤزبیکلر.حادثه- واقعه لرتاشلری شو قوم نینگ باشیگه کیلیب سینماقده.اؤزبیکلر  نیمه گه مونچه لرمؤرت؟ ونهایت، نیمه اوچون بوایل اؤزنامیدن اجره لیب باره یپدی؟

اولرنینگ پیشانه سیگه«افغان/اوغان»-دیگن نام(اساسی قانون،16،4- مادّه لر) یاپیشتیریب قؤییلگن.قرنگ-هه،انسانیت یره لگندن بویان بیرار- بیر قوم نینگ نامی رسمی روشده اوندن هیچ کیم تارتیب،آلیب آله آلگنی یؤق.

گپ اوغانستانده،اؤزبیکلرنینگ فقرالیک(تابعیت)،اجتماعی ومدنی موقعی بوزیلیب باره یا تگنی حقده بارماقده.اوغانستاندن اؤزبیکلراؤزی نینگ اؤتمیش مدنیتیدن    ماسوا قیلینگنلر.اولرهرتامانلمه قتتیق  تنزلگه اوچره ب بارماقده لر. خوش،نیمه گه شونده ی بؤله یاتیر؟جوابی جوده عادی.اؤزبیکلریمیزمعرفت،علم- فنگه قیزیقمس بؤلیب قالگنلر. بوخلقنی تربیه لاوچی معرفت  هلی شکللنتیریلمه گن. بوایلنی اؤیغه تیشده ضیالیلری ناتوان بؤلیب قالگنلر.چینه کم ادبیّات- شعریت یؤق. واقعه-حادثه لرنی سیزوچی حسلربؤلسه، بیتیب کیتگن.مقاله ده، ادبیّاتیمیزنینگ ایشیگی شِمالگه   قره یدی،دیب بیچیزائتمه دیک.نیمه گه اؤزبیکستاندن کتابلرآلیب کیلینمه یپتدی؟ بیزنینگ ادبیّاتیمیزنینگ سرچمه سی اؤشه یرده- کو! علم- فن،ادبیّات وصنعت اؤشه تبرک زمینده گورکیره ب،یشنب کیلماقده ! نیمه گه اؤزبیک اؤغلانلری اولوغ اؤزبیک  شاعرویازوچیلردن:عبدالله قادری،چؤلپان،عثمان ناصر،فطرت،عبدالله قهّار،آی بیک،غفورغلام، حمید عالمجان،زلفیه،پریمقل قادراف،عادل یعقوب اف، سیداحمد،شکرالله، روف پرفی،شوکت رحمانلرنی ته نیمه یدیلر؟ وشو کیچه کوندوزلری نظم ونثرده قلم تیبره تیب کیله یاتگن یوزلب شاعر،یازوچی ادیب،شرقشناس،نوایی شناش،منتقد وادبیّاتشناسلرنی بیله میزمی؟               یوزلب رمان، قصّه لرنی نامنیگینه کیلتیریش نینگ اؤزی کتته بیر رویخطنی تشکیل بیره دی.اؤزبیکستان،اوغان دولتی اوچون قنده ی خوف وخطر توغدیریشی ممکن؟ اویرده القاعده،نرکوتیک مادّه،جهالت وباشقه برباد قیلیوچی عللتلریؤق-کو! مدنیتدن،علم-فندن،ادبیّات وصنعتدن شونچه لیک قؤرقیش کیره کمی؟     اؤزبیکستاندن تیل،ادبیّات وباشقه ساحه لرگه عاید اؤزبیکچه کتاب ومنبعلرنی       خرید قیلیب،اوغانستانگه آلیب کیلیب«کتابلراویینی»آچه یاتگن مردِ میدان            تاپیله دیمی اؤزبیکلرده؟

مین یاشلرگه مراجعت قیلیب ائتماقچی ایدیم که،ایرانده چیقریلگن کتابلرمفکوره گه ماسلشتیریلگن.اوغانستانده گی ادبیّاتلر هم سیزنی اؤز اؤتمیشینگیزگه            قرمه- قرشی تربیه لیدی.اوغان حکومتی وعالملری نقطه ی نظریدن، قاره خانیلر،غزنویلر، سلجوقیلر،تیموریلر،بابریلر،شایبانیلر،صفویلر،اشترخانیلر وافشاریلر   بَری باسقینچی دشمنلردیر.بوتاریخلرنی تورکیلر یازمه گن-کو! نیمه گه علیشیرنوایی تورکیلرنی یامانله مـه یـدی،بلکی: 

 تیـــمورخان نسلیدین میرزا اولوغبیک،

که عالم کؤرمه دی سلطان انینگدیک.

ولیک اول علم ساری تاپدی چون دست، 

کؤزی آلینـــــده بؤلـــــدی آسمان پست.

رصد کیم باغه میش زیب  جهان دور، 

جهان إیچــــره ینـــــه بیر آسمان دور.

بیلــــــیب بو نوع علمی آســــــمانی، 

که آنـــــدین یازدی «زیج کؤره گانی».

قیامتــــــــغه دیگونچــه اهل ایام، 

یازرلرآنینــگ احکامـــــیدن احکام.

دیب یازگن اید ی اولوغ شاعر.چونکی،صاحب قران تیمورنی قاره لب یازیش اوچون نوایی عرب یاکی،فارس ایمس-ده!                                                       عزیزقلمکشلر! سیزهیچ قچان کیریل ولاتین حرفلرینی اؤقی آلمیمیز، دیمنگیزلر. الفباده عیب یؤق.سیزنینگ یوکسکلرگه کؤتریلیشینگیزانه شونرسه لر بیلن جیپس باغلنگن.فارس-عرب یازویده گی منبعلردن کؤره، بولرگه کؤپراق اهمیت بیرینگ.اولردن استفاده قیلینگیزلر.باشقه الفباده سیز اوچون منبعلر یؤق.                            مینینگ گپلریم سیاستدن،مطلقا،اوزاق.بوگپلرصاف مدنی احوال ودرجه بیلن باغلیق مساله لردیر.کلاسیک ادبیاتنی حرمت بیلن سیویب اؤقیش کیره ک،بیراق،هممه نرسه انه شولرایکن،دیب توریش یره میدی.کلاسیک ادبیّاتیمیز سیزنینگ احتیاجلرینگیزنی قاندره آلمیدی.ممتاز ادبیّات نینگ تیلی سیزنینگ بوگونگی تیلینگیزایمس. سیزحیاتگه بوگون نینگ کؤزی بیلن قره ماقده سیز. بوگون نینگ تیلی بیلن یازماقده سیز.شِمالگه قره ب یوز بورینگ،اویردن الهام له نینگ. معنوی بای لیککه إینتیلینگیز. بیزهیچ نرسه ایمس میز.بیراؤزیمیز هیچ نرسه گه ایریشه آلمیمیز.شونی اونوتمنگ کی،سیز،آدملر اوچره شه یاتگن دورده یشه ماقده سیز.

 ذ.إیشانچ                                         

                 ظهیرالدین محمد بابر

                                                  ۱۴۸۳- ۱۵۳۰

بیرآزآلدینراق،«وقایع»نی(اوچینچی مرته)جوده سینچیکلب اؤقیب توگتگن ایدیم.بوگل اوشبوشاه اثرنی،عینن،تیل نقطه ی نظریدن مطالعه قیگنمن.اثرنی اؤقیش جریانیده اولوغ ذاتنینگ توغیلرکونی مناسبتی بیلن ینگی گپلرنی ائته من،-دیگن بیرخیالنی کؤنگلیمده توگوب یوراردیم.شو بهانه اؤزبیکستاندن نیمه خبر؟ دیب بابرشناسلرگه باش اوردیم. قیلینگن إیشلربیلن بیر سیره ته نیشیب هم چیقدیم.اویرده گی ایلیککه یقین بابرشناسلرإیشلری بیلن ته نیش ایسه م -ده بابربؤییچه،ینه کؤپلب علمی تدقیقات إیشلری قییلینگنیگه شاهید بؤلدیم.

                               بابر   

  بویوک شاعر،ودولت اربابی ظهیرالدین محمّدبابر 

             محمّد گل مهمندنینگ إیشلری

       یاکی،ینه تورکستانگه مدنی تجاوز                  

إیککی یریم عصرلیک ظلم واستبدادنینگ قاره کونلری اؤز پایانیگه،ییتدی     دیگنلرقتتیق ینگلیشه دیلر.اؤتمیشده،اوغان باسقینچیلری جنوبی            تورکستانگه وحشیلرچه تجاوزقیلیب،قؤلیدن کیلگن یاوزلیکلرنی                           ایه مه گن بؤلسه لر،ایندی لیک،بو استبدادنی اولرقانونی یؤل بیلن عملگه   آشیریشگه کیرشه باشله دیلر...

                                                                  ذکرالله إشانچ

                     اؤزبــــیک ادبـــیّــاتی حـــوزه لری  

                                    کیــــریــش                                    

ادبیِات،تاریخ،مدنیت وصنعتنی فقط ادبیّاتشناس عالملرگینه اؤرگنیب قالمی،        اونی کینگ کتاب خوان عامه سی هم اؤقیب،اؤرگنیب باره دی.ادب اخلاصمندلر       ی نینگ کؤنکیل دفترلریده کؤپگینه فکت،معلومات وقیدلرسقله نیب یوره دی.شو معناده،ساحه آدملری بؤلمه گن کیشیلر فکرلریگه قولاق آسیب،اولر        بیلن هم حسابله شیش ضرور ومهم ،دیب اؤیله یمیز.بیریب باریله دیگن            تورکوم مقاله لریمیز انه شو نقطه ی نظردن یازیلگنینی تاکید لماچی ایدیک.                      

                                                                  بیرجان ایدیک ازل بـیـشیــکده،

                                                                  سمرقند دیب أیغـله گن هــرات.

                                                                  شفــقـــتســیز بو اولکن دنـیانی،

                                                                  نیگه بؤلیب تشله دینگ حیات؟

                                                                                            ذ.إیشانچ

                                   قلمپیر

قوریلمه گن مدنی کؤپریک یاکی،اوزیلیب قالگن معنوی إیپلر

بو گونگی دوریمیزده سیاسی مشمشه- یو،دغدغه لردن تشقریده هم  بیر گؤزه ل حیات بار.اوشونده ی حیاتکی،مللت بیلمیدی،چیگره نی تـنیمیدی،او فقط گینه بشری قدریتلرگه قاوشیب،سینگیب و قؤشیلیب،بیربوتون بؤلیب یشـشنی یاقتیره دی.

ذ.‌إیشانچ

                      سؤز وفکر ده گی حکمران 

                     بؤشلیق واوزولیش                               

افغانسانده  یه شب کیله یاتگن اؤزبیک قلم کشلری هم  باشقه لرقطاری زمانوی،إیلغارادبی اوسلوبلرنی اؤزلشتیریب،گؤزه ل شعرلریازیب،هرجهتدن اؤزیگه خاص ادبی حوزه و       بدیعی تفکّر قتلمینی تشکیل بیریشگه حقلیدیرلر.چونکی، بونده ی قیلیشگه شرط- شرایط بار.

ذ.ایشانچ

          «تورک»و«تورکی»اتمه لری

                   حقیده سؤز

موضوعگه اؤتیشدن آلدین دقتینگیزنی منه بوتاریخی خطاو

جفالرگه قره تماقچی ایدیم. نیگه دور بیش عصردن بویان

«اؤزبیک»ایتنیک اتمه سینی انکارقیلیش دغدغه سی هنوزگچه

توگه میپتدی؟

ذ. ‌یشانچ

اؤتیب باره یاتگن أیل،  بیرلگن مللتلر تکشکیلاتی نینگ قراریگه کؤره، محمودکاشغری نینگ أیلی دیب اعلان قیلیندی. بو اولوغ ذات نینگ توغیلر کونی مناسبتی بیلن بوتون تورکی عالمده تورلی تدبیرلر، علمی انجمنلر اؤتکزیلماقده. عالملرتامانیدن کاشغری شناسلیک بؤببچه علمی- تدقیقات إیشلری آلیب باریلماقده. بیزهم   بویوک سیمانینگ حقینی اؤز حالیمچه ادا قیلیش نیتیده  تورکوم مقاله لربیریب باریشگه قرار قیلدیک

                     محمود کاشغری

                          ۱۰۰۰

              قدیمگی تورکی ادبی ژنر إیلدیزلری

                                   (۱۲)

                                             القیش

«دیوان الغات الترک» ده قید ایتیلگن ادبی ژنرلردن ینه بیری«القیش»-آلقیش(مدحیه/مقتاو)دیر. 

ذ. ا‌یشانچ 

اؤتیب باره یاتگن أیل،  بیرلگن مللتلر تکشکیلاتی نینگ قراریگه کؤره، محمودکاشغری نینگ أیلی دیب اعلان قیلیندی. بو اولوغ ذات نینگ توغیلر کونی مناسبتی بیلن بوتون تورکی عالمده تورلی تدبیرلر، علمی انجمنلر اؤتکزیلماقده. عالملرتامانیدن کاشغری شناسلیک بؤببچه علمی- تدقیقات إیشلری آلیب باریلماقده. بیزهم   بویوک سیمانینگ حقینی اؤز حالیمچه ادا قیلیش نیتیده  تورکوم مقاله لربیریب باریشگه قرار قیلدیک

                     محمود کاشغری

                          ۱۰۰۰

              قدیمگی تورکی ادبی ژنر إیلدیزلری

                                   (۱۱)

                                              قؤشوغ

قؤشوغ(قؤشیق)اتمه سی تورکی ادبیّاتشناسلیکده کینگ معناده قؤله نیلگن.محمود کاشغری   قؤشوغ توشونچه سنی ادبی اتمه صفتیده قبول قیلیب اونی«شعر»گه تینگلشتیردی.قؤشوغ توشونچه سی «قصیده»، شعری یؤلده یازیلگن توگَل اثرمعنالریده هم ایضاحلنگندیر.*

                     محمود کاشغری

                          ۱۰۰۰

              قدیمگی تورکی ادبی ژنر إیلدیزلری

                                                    (۱۰)

                                                          اؤتلوک

محمود کاشغری نینک«دیوان الغات الترک»اثریده کیلتیریلگن قدیمگی تورکی شعری ژنرلردن ینه  بیری بو«اؤتلوک»دیر. قدیمگی تورکی تیلده بو سؤز پند،نصحت واؤگیت دیمکدیر.

                     محمود کاشغری

                         ۱۰۰۰

              قدیمگی تورکی ادبی ژنر إیلدیزلری

                                                    (۹)

أیغی یؤقلاو

قدیمگی تورکی شعریتده کینگ ترقلگن ادبی ژنرلردن بیری بو«أیغی یؤقلاو»-دیب یوریتبله دی .

اؤتیب باره یاتگن أیل،  بیرلگن مللتلر تکشکیلاتی نینگ قراریگه کؤره، محمودکاشغری نینگ أیلی دیب اعلان قیلیندی. بو اولوغ ذات نینگ توغیلر کونی مناسبتی بیلن بوتون تورکی عالمده تورلی تدبیرلر، علمی انجمنلر اؤتکزیلماقده. عالملرتامانیدن کاشغری شناسلیک بؤببچه علمی- تدقیقات إیشلری آلیب باریلماقده. بیزهم   بویوک سیمانینگ حقینی اؤز حالیمچه ادا قیلیش نیتیده  تورکوم مقاله لربیریب باریشگه قرار قیلدیک

                     محمود کاشغری

                         ۱۰۰۰

              قدیمگی تورکی ادبی ژنر إیلدیزلری

                                                     (۸)

سندرورش

  «سندرورش»- دیب اته لوچی تورکی شعری ژنرنینگ ‌إیلدیزلری جوده قدیمیدیر.سندرورش حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی بیلن ایتگنده  بحث، تارتیشو،فکرلرکوره شی وائیتیشو دیمکدیر.

اؤتیب باره یاتگن أیل،  بیرلگن مللتلر تکشکیلاتی نینگ قراریگه کؤره، محمودکاشغری نینگ أیلی دیب اعلان قیلیندی. بو اولوغ ذات نینگ توغیلر کونی مناسبتی بیلن بوتون تورکی عالمده تورلی تدبیرلر، علمی انجمنلر اؤتکزیلماقده. عالملرتامانیدن کاشغری شناسلیک بؤببچه علمی- تدقیقات إیشلری آلیب باریلماقده. بیزهم   بویوک سیمانینگ حقینی اؤز حالیمچه ادا قیلیش نیتیده  تورکوم مقاله لربیریب باریشگه قرار قیلدیک.

                                       

                           ۱۰۰۰

                      محمود کاشغری

              قدیمگی  تورکی ادبی ژنر إیلدیزلری  

                             (۷)                     

تــــــــــبزوغ

تبــــزوغ تورکی ادبیّاتده گی اینگ قدیگی شعری ژنرلردن بیری دیر. بو گونگی توشونچه بیلن اته گنده بو تیرمین«تاپیشماق»/«تاپدی مَتل» ژنریگه ماس توشه دی. تاپیشماق ژنری قدیم زمانلرده تورکی خلقلر اؤرته سیده کینگ ترقلگن.

                                 محمود کاشغری

                                                (6)

                          قدیمگی  تورکی  ادبی ژنر إیلدیزلری

   بیزاؤتگن مقاله لریمیزده«دیوان الغات الترک»اثریده کیلتیریلگن قدیمگی تورکی شعریت    حقیده سؤز یوریتگن ایدیک. انه شو شعرلر موضوع جهتیدن : آوچیلیک،چارواچیلیک،وطنسیورلیک،اولکه شناسلیک،ایکینچیلیک،یولدوزشناسلیک،إیشچنلیک، تورکی خلقلرنینگ اودومی،تورموش طرزی،مراسملری،دینی،دولتچیلیگی،سیوگی- محبتی خصوصیده یازیلگنینی تیلگه آلگن ایدیک. طرفه غایه وقیزیقیش بیلن سوغاریلگن بونده ی شعرلرنینگ ژنرمساله سی هم غایت مهمدیر.

                                    ۱۰۰۰

                            محمود کاشغری                                         

                                                    (5)

                                «دیوان الغات الترک»اثریده تاریخی 

                               وداستانی شخصلرنینگ گوده له نیشی                                                         

  محمود کاشغری نینگ «دیوان الغات الترک»اثریده تیلگه آلینگن تاریخی و داستانی شخصلردن بیری،بو-الپ ایرتؤنگه(افراسیابدبیر).افراسیاب خصوصیده علم- فنده  إیککی خیل یانده شو بار: 

                        

جاری أیل بیرلگن مللتلر تکشکیلاتی نینگ قراریگه کؤره، محمودکاشغری نینگ أیلی دیب اعلان قیلیندی. بو اولوغ ذات نینگ توغیلر کونی مناسبتی بیلن بوتون تورکی عالمده تورلی تدبیرلر، علمی انجمنلر اؤتکزیلماقده. عالملرتامانیدن کاشغری شناسلیک بؤببچه علمی- تدقیقات إیشلری آلیب باریلماقده. بیزهم   بویوک سیمانینگ حقینی اؤز حالیمچه ادا قیلیش نیتیده  تورکوم مقاله لربیریب باریشگه قرار قیلدیک.

                                           

                                       محمود کاشغری

                                                             (۱۰۰۰)

                                                                (4)

     اؤنینچی عصرده  یتتی سو و شرقی تورکستانده، پادشاه یغما یاکی ایلیک خان اساس سالگن قاره خانیلر دولتی، مرکزی آسیا وشرقی تورکستانده  یه شب کیله یاتگن تورکی خلقلرنی جیپسلشتیریب،کتته سرعتلرده رواجله نیب باره یاتگن ایدی.

                                                            ۱۰۰۰

                                        محمود کاشغری

                                                    (3)

«دیوان الغات الترک» نینگ یازیلیشیگه 2009-إینچی أیلگه باریب  ۹۴۰ أیل تؤله دی. بو خزینه گه  ینه عالملر باش اوره دیلر.اوندن علم – فن اوچون کیره ک بؤلگن  نایاب معلوماتلر، تحلیللر و کشفیّاتلر قیلیشه دیلر. چونکی،بواثر آلدی – قاچدی، اینگیل- یلپی، هوایی گپلردن توزیلمه گن- ده! صحبتیمیزنی کیلگن جاییدن دوام ایتتیرسک.

                                   

                                                       ۱۰۰۰

                                محمود کاشغری

                                               (2)

                                   «دیوان الغات الترک»

  «دیوان الغات الترک»(«تورکی سؤزلرتؤپلمی»)اثری عرب تیلیده محمود کاشغری تامانیدن   (1071-1072)-إینچی  أیللرآره سیده  بغدادّه یازیلگن بؤلیب،اونده 9000 گه یقین  تورکی سؤزلرنینگ توصیفی بیرلگندیر.

                                تاشکینت دولت اونوویرسیتیسی نینگ  اؤزبیک

                                تیلی وادبیإاتی استادی،فیلولوژی فنلری دوکتوری

                                                   افطاندل ایرکین اف    

                             دوکچی ایشان و1898- أیل اندیجان 

                 قؤزغلانی- دورشاعرلری بهاسیده

    1898- إیلی اندیجان شهریده بیزگه کؤپراق،دؤکچی ایشان نامی بیلن باغلیق یخشی معلوم بؤلگن محمّد خلیفه ( 1852-1898) باشچیلیگیده قؤزغالن بؤلیب اؤتگن. تاریخدن بیزگه معلوم کی، 18- می کونی تانگده إیککی مینگدن کیشیدن کؤپراق قؤزغالانچیلراندیجانده گی چار(تزار) قؤشونلری کزرمه لریگه  هوجوم قیلدیلر.

               ذ. ایشانچ

                     استاد حامد فاریابینی ایسلب 

      1979- میلادی  ییل نینگ کوزی ایدی . یورت بؤیلب ایسه یاتگن ساووق شرپه لر، بیردنیگه ایشیک قاقیب قالدی . بو شرپه لر تیلیدن، یاشیدن و اندیشه سیدن قطع نظر، بیش کون مکتب اؤقیگن،اؤنگ - سؤلینی ته نیگن آدملرنی نشانگه آلیب،آرتیدن ایزیغی باشله دی . بوتابده،هیچ نرسه قیلیب بؤلمس؛ آسمان بلند ییر قتتیق ایدی.«سیچقان ینی مینگ تنگه»مقالینی داناخلق،خوددی، بیزگه اتب ایتنگنده ی توییلردی اؤشنده... هر کیم باشی آغقن تمان یِؤل آلدی . کؤی،محلله،قیشلاق،کینتلرجای بیرمس ایدی .عیبسیزگنهکار«باش یلنگلر»(مکتب اؤقوچیلری شونام بیلن کم سیتیلردی)  پناه ایزلب ولایتلرمرکزلری سری یؤل آلدیلر. بیزقیشلاقدن قویلدیک. بیزنینگ جاندن عزیز ولایتیمیز،باش پناه میز فاریاب ایدی . میمنه اؤنینگ مرکزی دیر.شونده ی قیلیب، گؤزه ل میمنه ، بؤزباله ،ایندیگینه  حیات چیککه سیدن کیریب کیله یاتگن مینی هم باشقه لرقطاری اؤز بغریگه آلدی. بو ییرده هم :«فلانچی کیلر میش» دیب،- بیراو کؤزیگه خس قؤیب اؤتیرگن جایی  یؤق . بونده ی نرسه لرگه امید باغلش نینگ اؤزی ،عین، بیمعنیلیک ایمسمی؟ راست،هرکیم اؤز کلچه سیگه ،زؤرغه آلاو تارتیب یورگن کونلر. یامغمیردن قاچیب ناوه (ترنو)گه دوچ کیلگن بیز بؤلدیک دیمیسیزمی؟ قیشلاقده یشیل(مجاهدلر)لربؤلسه ،شهرده قیزیل (حزبی) لر. هرایکّی سی هم  عزراییل دیک جانیمیزنی آلیشگه  آسماندن ،گویا، بویروق کیلتیرگنده ی . اؤلیب قوتولمه سنگ، قاچیب قوتوله آلمیسن بوبلالردن. بیراق، قیزیللرگه سهل کؤنگیل تؤله دی. هرنه ،بولراؤزجنسیمیزدن-کو، دیب قؤیه سن،اؤزینگ بیلن اؤزینگ دردله شه یاتگن پیتلرده . یؤق ای!  قی ییرده دیسیز. بولرهم اش - پش دیگونچه قیرغیدیک جیغیلّه تیب بؤغزینگدن بؤغیب آله دی- ده ، اوروشگه جبهه گه یوباره دی . مین هم شونده ی قسمتگه ایککی یاکی اوچ مرته  یوزمه – یوز کیلدیم . بیلمیمن ، نیمه سبب بؤلدی- یو، اوروشدن قالدیم .  میمنه خلقی کؤپ مهربان ، مهمان دوست اؤزینگنی کی- ده،هیچ نرسه قیلمسه هم«اؤزبیک بؤلسنگ اؤز آغه ام » دیگن التفاتنی اولرنینگ کؤزلریدن سیزسه بؤلردی .

                                                (2)

شرین تگاب بیز نینگ اولسواللیگیمیز ایدی.ثورانقلابی بؤلگنده،ینگی تعیینلنگن  ولایت حاکمی(والی) ایلک تشریف بویورگن کونلر. همّه یاق اورّا- اورّا !!! اله مه - قسیر! یشه سین کمبغللر، یؤق سیللر!! یؤقالسین بایلر!!! شعارلری ایرته – یوکیچ تینمی  قولاقلریمیز آستیده  ینگره یدی . باغ - ییرلریمزنی اوغانلر تارتیب آلگن . بولر دستیدن ایزیلگنمیز ازّانچه . تقدیریمز اؤشه لر نینگ قؤلیگه قیلده ی آسیلیب کیلگن. دارالامان (؟) کونلر کیلدی،- دیه اؤزیمیزگه دَنگ یؤق - خلص کلام . 

اؤشه کونلری شهرده بیر کتته ایغین بؤلدی . ینگی والی اؤزبیک کیشی ایدی، بیانیه بیردی . حساب- کتاب (محشر)کونیگه اؤخشرایدی .هرکیم پیت تاپیب  دردینی تؤکیب ساله یاتگن  ایدی. سؤزگه چیققنلرکؤپ بؤلدی.همّه دری تیلیده آتشین نطق سؤزله شدی . لیکین، بیر آدم اؤزبیک تیلیده انقلابی گپلرنی ایمس، خلق قؤشیقلریدن  ایته کیتدی:

-  حاجی کیتدی مکّه گه ،

 قولاغلری حلقه گه،

 حلقه سی توشیب قالدی ،

 اؤلتیردی (اؤتیردی) ایغله ماققه !!

 دیگن،سؤزلری قولاغیمگه جوده – یم خوش یاقدی. بیزجؤره لر-اؤرتاقلرمیمنه گه بارگنده،نیگه دیر شو انسان نینگ اوییده قؤنیم تاپدیک . جوده خوش صحبت ، دانا، هزل کش، چق- چقی آدم...او کیشی  آمرسخیداد مسرور ایدی .

قیشلاق باله سی گه شهرده اؤرگنیش آسان کیچمیدی ، اینیقسه جان تلپسه سیده یورگن بیرکیز لرده ...شهرگه چیقیب مطبوعات اوینی تاپدیم .مطبوعات اوییده «فاریاب»(بو نام مینگه کؤپ عزیز!!!) رؤزنامه سی باسیب چیقریلردی . اؤرته چه   بیر کتابخانه سی بارایدی.شعر-ادبدن تارتیب  تورلی ساحه گه عاید کتابلر بار بو کتابخانه ده جایلشکندی. بو ییریده اؤزیمنی آسایشته راق حس قیلدیم  . بیراو قوّله سه شو مکانگه کیلیب کیریب آلسم، دیمن . کتابخانه نینگ فیضی باشقه چه - ده . نی- نی عالم وشاعرلر سین بیلن سؤزله شیب تورگنده ی. شولر تیلیدن :

- ایندی قؤرقمه،آدم باله سی قچانگچه آته -آنه نینگ بؤینیگه آسیلیب یشب یوره دی،دیگن یوپنچ  کؤنگلینگنی کؤترگنده ی بؤله دی خیالیمده .

 حالیمگه یره شه کتابلرنی آلیب اؤقیمین . اؤزبیکچه سوادیم زؤر ایمس ایدی . بیر نیمه لرنی یازیب یوره من.عالم آچکؤز دیگن بیر مامور بیلن ته نیشیب قالدیم .قؤلیده  نوایی نینگ دیوانی ایدی . جگر رنگ چرمدن مقوالنگن  سریق قاغذ بیر کتاب . بو کتابنی  قؤلیمگه آلیب کؤزیمگه سورتدیم .

نوایی شعرلری نینگ مغزینی یخشی چقه آلمیمن اؤشه پیتلری. شو دیواندن بیرگینه  بیت

ایسمده قالیبدی :

ای نوایی  نغمه آهنگیدا کؤپ  قیلدینگ  فغان،

ایمدی مجلس مطربی بو نغمه نی چالغانچه قیل.

عالم آچکؤز عممه کیدن (میمنه ده ابه دییله دی) اؤزبیچه کتابلر حقیده سؤره یمن . او کیشی :

 ای باله! اؤزبیک تیلیده کتاب قالدیمی؟ بَرینی وزیر محمّد گل ییغیب خرمانده ی قیلیب، یاقیب یؤباردی ، دیسه بؤله دیمی .

شو کونی ینه کتابخانه گه کیلدیم.میمنه شاعرلری،ادیبلری خودّی چیلّه گه اؤتیریب آلگندیک کتاب اؤقیش بیلن غرق ایدیلر. بعضیده اؤزارا بحث له شیب قالردیلر.هرمساءله ده گپ – گورینگ بؤلیب توره دی .

باشیده  قره قؤلدن تیکیلگن کلاه ،کیچیک جسّه لی، کمتر، درویش صفت بیر انسان کتابخانه گه کیریب کیله دی.هزیل- هوزیل گپلرنی قیلیب،شاعرلر، یازوچیلر حرمت یوزه سیدن  بو کیشی  بیلن قؤل  قیسیشه دیلر .

 بو انسان  بیلن قویی  راق ده ته  نیشَرسیز .

ایندی ، شو دوره ایجادکارلری اسمملرینی کیلتیریب اؤته ی: رضوانق تمنّا (فاریاب روزنامه سینینگ مدیری) ،حسرت خالقی ، بهروز خالقی، محمّدعالم  کوهکن، تاشقین بهایی، قاسمی، کاظم امینی،عبدالرحمان فروتن،محمّد مقیم مقیم، نوری ،منشی زاده ،اسحاق شمسی، شایق وصال، آقا کریم وطنیار، فوژان، تایب. ایسیمگه کیلگنی،سنه گنیم شو قلمکشلر. بولرنینگ کؤپینی کؤرمه گنمیگه اؤتتیز ییل بؤلدی . اولرگه ساغینچ سلاملری یؤلّه یمن.تورکستان ،اینیقسه، فاریاب زمیننی بلند آوازه قیلیشلریگه تیلکداشمن . شو اؤرینده جوده استعدالی عالم وادیب  استاد نظر محمّد جوشننی تیلگه آلمسدن علاجیم یؤق . اونینگ هم صحبتلریدن کؤپ بهره مند بؤلیب ایدیم. بو روشنفکرنی حزبی لر اوشلشدی کیین  قماقخانه گه تشله دیلر .

میمنه ده  قمه لیب کؤپ زجرلر تارتدی.کیینچه لیک پاکستانده اؤلدیریلگنیدن کؤپ افسوسلر چیکدیم .مین اوچون کؤپ محترم بؤلگن  فاریاب روشنفکرلریدن  ینه بیرینی تیلگه آلمه سم بؤلمس. بو ذات اؤشه پیتلری ابوعبید جوزجانی لیسه سی نینگ مدیری جناب قاسم خان سلیمی ایدیلر.دانشمند، سؤزچی ، شیرین بیان  تام معناده آیدینلی بیر کیشی  دیسه بؤله دی.جناب قاسمی بورّا- بورّ سؤزلر ایدی . نطقی  جوده تاثیرچن ؛ خلص کؤپ فضیلتلرگه آراسته . اونی مکتب باله لری جوده سیور، دایم گردی  کپلک . سلیمی معده (آش قازان)خسته لیگیدن پریشان ایدی .تخمین،  ییگرمه آلتی ییلدن بیری خبریم یؤق . 

 ینه کؤپ بیلمدان انسالرنی تنیمن.اولرنینگ آتینی کیلتیریب اؤته آلمه دیم. بو بابتدن عذر

سؤره یمن .

                                     (۳)

کؤپراق وقتیم شاعرحامد فاریابی بیلن اؤتردی .

ایچیمده  شعر- ادبگه دایر  تورلی سواللر قه له شیب یاتگن . اوستاددن کیزی بیلن مساءله لرنی سؤره ب توره من . استاد حامد فاریابی نینگ مینگه یاققن طرفی ، او دانشمند ، توغمه شاعر ؛  نهایتده مللت پرور، ایل سیور، کمترین  و صمیمی انسان ایدی .

       چپ تاماندن استادحامد  فاریابی و کمینه مین ایشانچ 

      فاریاب مرکزی میمنه ده ۱۹۷۹ - ینچی ییلی توشوریلگن عکس .

شعرنما، مقاله نما بیتیکلریمنی شو شاعرلردن بیریگه کؤرسه ته می، کؤرستمیمی؟ دیگن- اؤیگه باره من . هرحالده  مینگ یوره کنی بیر یوره ک قیلیبب ، یاشی ایللیکّه باریب قالگن فقیر احوال شاعر عبدالمومین حامد فاریابی گه   یوزله نه من .  مینگه کتته لرگه معامله ده بؤلگندیک مناسبتده بؤلدی . آره- چوره ده  «فلان صاحب» دیب مراجعت هم  قیله دی .غرورله نیب کیته من . شو قلمکشلرده ی بؤلگیم کیله دی . شولر آره سیده اؤز شخصیتیمنی تاپگنده ی بؤلدیم . بو محیطده اؤزله شیب قالدیم شیکیللی! ایندی ،بی ملال میمنه ایجاد کارلری بیلن تیل تاپیشیب،فکر لشه یاتگن بؤلیب قالدیم. یازگنلریم «فاریاب» روزنامه سیده چیقه باشله دی . استاد فاریابی دن ایشیتگن ایلک  شعر لردن کؤپی خاطره مدن اؤچپیب کیتگن ،آققه کؤچیریب  یازیب،آلگن شاه بیتلریم هم افسوس  قؤلیمدن یو قالگن .

حامد فاریابی نینگ  دیوانلرگه تینگ  ایککی غزلی(؟) حقیده گپیریب بیرسم :

بو ایککی غزل شاعر باشیگه نی- نی کلفتلر کیلتیرگن .

حامد فاریابی ظاهر شاه دوریده  اؤن بیش ییل «حبس مطبوعا تی» (مطبوعاتدن محروم ) قیلیش حکمی بیلن  جزالنگن . استاد فاریابی نینگ مینگه حکایه قیلیشیچه،  ظاهرشاه نینگ اؤن تؤرت وزیرینی مجازاً،شعری – معنوی محاکمه قیلگن . فاریابی  بو شعریده هر بیر وزیرنی معلوم عیبلر  بیلن عیبلیدی .مثال،

«اقوام و قبایل»  وزیریگه حامد فاریابی شونده ی عیب قؤیه دی :

 خون مللت را فدای ناز پشتون پرورد !

 ...........................................

باشقه وزیرلرگه هم  قؤیلگن ، قطارمنظوم عیبنامه لرنی یؤقاتگنمینی  ینه افسوس بیلن  قید قیلیشیم کیره ک دیر. نظم تاریخیده  بونده ی  فاش قیلوچی شعرنی جراءت بیلن شهکار دیب ایتسه بؤله دی . احتمال بو شعردن ادبیِاتشناس عالم رحیم ابراهیم جنابلری خبرداردیر.عیناً، شو شعری اوچون حامد فایابی مطبوعاتدن چیتله تیلگن .

استاد نینگ ایکّینچی شعری «بینمت» ردیفلی  بلند روح بیلن یازیلگن  فارسی

غزل ایدی . اوندن هم  افسوس، بیرگینه  بیت خاطره مده قالیبدی :

فاریاب ما اسیران گل زمین ای مهد ترک !

تابکی در   انتظار  ترک   بالقان   بینمت ؟

بوشعرهم «محاکمه ی چهارده وزیر» کبی اؤزبیک نینگ اینچلی«دردنامه » سی ایدی . نیمه اوچون اوغانلر بیزگه مونچه لیک ظلم قیله دی ؟ دیب،کؤپ اؤیله یمن . دولت کپتان واقعه سی  کؤنگلیمنی ویران قیله د ی . شرین تگاب نینگ کوه صیاد آتلیق قیشلاغیده شوردریا ،جلایر اوغانلری  قتتیق ظلم قیلیب،اوچ- تؤرت اؤزبیک 

کیشیسینی قیزدیریلگن تیمیربیلن سخله لب اؤلدیرگنیگه بیش-آلتی ییل بؤلیب قالگن ایدی.سرپلده ااسحاق زیلر بیر نیچه کیشی اؤزبیکنی تریکله ین یاندیردیلر .

اوغانلر تورکستاننی سری یاغده ی قیلیب اؤرز ارا بؤلیب آلیشه دی . بونده ی

واقعه لردن کؤپینی  ایشیتگنمن ...

 حامد فاریابی بیلن جوده کؤپ ملاقتده بؤلدیم .ایککی ییلگه یقین  وقت ایچیده هر

کونی ساعتلب او ذات نینگ علم وکمالیدن بهره من بؤلگنمن . استاد فاریابی دن  کؤپ نرسه لرنی ایشیتدیم ، اؤرگندیم . فاریابی  فارسی شعرلرنی اؤیلمه سدن قافیه ، ردیفلرنی مییه سیده تیزیب چیقمسدن شره- شره باغله ب ،یازیب تشلر ایدی . استاد نینگ بیدلگه ، نوایی، فضولیی ،جامی، جلاالدین رومی ، صاحب تبریزی ، طالب آملی ، واقف لاهوری، فروغ فرّخزاد  لرگه اخلاص وارادتی کؤپ بؤلگن . فاریابی ایران مدرن شعریتی نینگ گلچراغی بؤلمیش  فروغ فرّخزاد بیلن شخصی مکاتبه (یازیشمه) لری بؤلگنینی مینگه گپیریب بیرگن . حامد فاریابی دن کؤپ خاطره لر ذهنیمده مُهرله نیب قالگن .هرکونی کمیده تؤرت- بیش ساعت ملاقاتده بؤلیب صحبت  قورگنمیز . بو کتته  حیاتنامه نی اوشبو سطرلرده سیغدیریب بؤلمیدی . اونگه  علحیده اثر یازیش کیره ک بؤله دی . شونده ی نیتیم هم یؤق ایمس . ینه بیر ایککی شینگیل خاطره لرنی قیستیریب اؤته ی . حامد فاریابی تؤرت

دیوانی حقیده حکایه قیلب بیرگن  . ادشمه سم دیوانلرینی رنگلر نامی بیلن اته گن ایدی . اؤشه پیتلری بو دیوانلری اؤز قؤلیده بؤلمه گنینی ایتگنی همان ایسیمده . بو دیوانلر هرات لیک بیر دوستی نینگ قؤلیده کؤپ ییللر سقله نیب تورگن  . «ادبی رنگلر» نامی آستیده بیر اثرنی یازیب توگتگنیگه اؤزیم شاهد بؤلگنمن . بو اثرده شعرلر  رنگلر تلقینی بؤیچه  بدیعی تحلیل قیلینگن ایدی چمه مده . هر بیر شعرنی قؤلیگه آلیب – یاق ، استاد بو- «سریق ایکن»، «قاره راق»،«قیزیل کول رنگ» ،«تؤق یشل» و شونگه اؤخشش  ناملربیلن بهالر ایدی . فاریابی یاش شاعرلرآره سیده  جناب کاظم امینی نی کؤپ یخشی کؤراردی . شعرلرینی تؤغریلب بیراردی . کؤپ شعرلرنی انه شو  انسان نینگ الهامی بیلن یازگنینی بیله من .

شمس تبریزم تو بودی مولوی گر میشدم،

سامع  گفتار من بودی  فراموشم  مکن .

 ظهیرالدین محمّد بابر  ایتگنیدیک، حامد فاریابی  گه  «اولوس نینگ طعن وطریفی برابر(بیرده ی)»  ایدی . مشرب، درویش، قلندر احوالی بیلن حامد فاریابی  فاریاب نینگ ،اؤزبیک نینگ ارداقلی شاعری بؤلگن ، فخرو افتخاری بؤلیب قاله دی  . فاریابی نینگ اندیشه سی، شعری تفکّری شخصاً مینینگ کؤزیمنی آچگن، یؤل کؤرستگن ، اؤزبیک نینگ دردیگه مبتلا قیلگن . مینینگ بختیم شو دردّه دیر. بو دردسیز یشش اؤلیمدیر. تقدیر مینی قلم  تیبره تیشدن تؤختمه سین دیمن .

            استاد حامد فاریابی قلمی بیلن یازیلگن فارسچه تؤرتلیک   

               تبرّک قؤلیازمه نینگ باسمه ده کؤرینیشی .

               برای  یادگار  نشستیم  در اینجا ،

               که  یادما  کنند  در نبود  ما فردا .

                                         به  اعتبارالفت   یاران قسم  حامد،

                                         که بهتر از این نبود جاویدان نشان ما .

                                                                    حامد فاریابی

                           ***

    افغانستان  تورک تبارلری قورولتای

           خصوصیده ملاحظه لر

  اوّلا، قورولتای موفقانه اؤتگنینی برچه وطنداشلرگه

  ومللتداشلر گه مبارک باد ایته من .

  معروضه لر جوده زور، مضمونی بای،فکرلر  تیرن  بؤلدی.

 جناب البرزو وطندوست  نینگ چیقیشلری هم یامان ایمس ایدی. 

  باشقه مقاله لر  اؤقیلگنیدن بیخبرمن .

  ایندی ، قورولتای خصوصیده گی ایریم  ملاحضه لریمزنی ایتسک: 

 - فیدراسیون بیرار- بیر شخصیت نینگ نامی بیلن اتلمسلیگینی

  تکلیف قیلگن بؤلردیم . چونکی، بیر تاماندن انجمن نینگ اؤز نامی بار،

  باشقه طرفدن بو اولوغ  داعیه هیچ بیر چیگره وچمبره گه سیغمیدی .

 - «تورک» و«تورکی»  ایتنیک اتمه لرینی بیر- بیریدن دایم فرقلش

  کیره ک بؤله دی . تورک اتمه سی تورکیه خلقی نینگ نامی،

  تورکی اتمه سی ایسه  30 گه یقین تورکی تیللی ایللرنینگ  نامیدیر.

  تورکالوژی دییلگنده هم انه شو نرسه کؤزده تو تیله دی . فیدراسیون

  فارسچه ایتیلگنده «تورک تباران» دیب ایشله تیلیشی یخشی جرنگلیدی.

  بو توشونچه بو گونگی کون  ضرورتدن کیلیب چیقیب هزاره قومینی

 هم اؤز ایچیگه آله دی، بیرلشتیره دی .

- قوریلتایده اؤزبیکچه یاکی تورکمنچه معروضه بؤلمه گنی،

 انجمن نینگ جدّی کمچیلیگی بؤلدی . اؤزبیکچه  فکرلش، یازیش

 وسؤزلشنی ، آقساقال واربابلریمیز هم اؤرگنسه لر یخشی بؤلردی .

 حتا، هزاره قرداشلریمزنی هم  اؤزبیکچه گه اؤرگه تیلیک، تشویق

 قیلیلیک دیگن فکرده من . زیرا، بیر مللتگه منسوب انسانلرنینگ  اؤزگه

 و بیگانه  تیلیده سؤزلشلری، ملاقات قیلیشلری یامان بؤلمسه یخشی

 هم ایمس،دیب اؤیلیمن .

- قورولتای سیاسی جلسه گه اؤخشمه گنی معقول البتته، ایزیم، ایزیملر

 گردابیگه توشمه سین ، دیمن !

-                                                 

                             محمود کاشغری تمثالی 

           محمود کاشغریگه بغیشلاو         

     سؤز بیلن سؤزلشگن  بویوک علامه،

     اؤیلرینگ  چیچه گی حیاتیم  کؤرکی.

     تاوشلر  جرنگیده  توگیلگن،

     کوی ، قؤشیقلرینگ.

     روحیم نینگ ملکی.

     سین آچدینگ –

     سؤزدیگن آچون ایشیگین.

     معنالرگه قیلدینگ حسلرنی پیوست.

     یوقسه غریب  ایدیک،

     بؤز همده  بیتیکسیز،

     ایزی  یؤق مللت.

     مینگ ییللردن کیین،

     قیته  توغیلدینگ،

     بابا کاشغری!

     یاشینگنی اؤلچه سه منگولیکّه  تینگ

              ********

   آچون -  دنیا

   بؤز  -  خام ، ییتیلمه گن، بی حاصل.

     ایشانچ

               تاج محل                           جلال الدین اکبر          

 اوروپا،هندوستان، پاکستان ،اوغانستان وباشقه ایریم مملکتلرده

بابریلرنی انه شو نام بیلن اته ب کیلماقده لر.

 خؤش!

- «بیوک موغول؟» اؤزی کیم؟

- اؤزبیکلر بیلن موغوللراؤرته سیده قرینداشلیک علاقه لری بارمی؟

- کیملر، قچاندن باشلب  بابریلرنی  شونده ی دیب ناملشگن ؟

- نیمه اوچون «بیوک موغول؟» آتی  اؤزبیکلرنینگ  منگله یگه 

 یاپیشتیریلیب قؤیلدی؟ 

 اولا،  بابریلر حقیده ایککی آغیز سؤز.

      ظهرالدین محمّد بابر(1483- 1530)  اؤزی نینگ 47 ییلیک قیسقه

 حیاتی دوامیده ، دولت باشی، حربی سرکرده ،تاریخچی، عالم وشاعر

صفتیده اولوغ ایشلرنی عملگه آشیریب کیتدی.بوخصوصده کؤپ یازیلدی

 ویازیلماقده. مقاله میزگه تیگیشلی طرفنی عمومی ایته دیگن بؤلسک، بابر

 سمرقندنی ایگللشدن اومیدسیزله نرکن،1504- ییلده  200- 300 عسکری

بیلن حصارتاغلری آرقه لی اوغانستانگه اؤتیشگه قرارقیله دی. بابراوغانستانده

 مستحکم دولت قوریب،اولکن آبادانچیلیک ایشلرینی بجریب،سؤنگ هند

سری یوریش باشله یدی . بابر پانیپت اورشیده رقیبی ابراهیم لودینی اینگیب

 هندوستانده  کتته امپراتورلیک  اوستونلرینی  قوریشگه  کیریشه دی .

 بابریلرسلطنتی کتته قوریلیش،ایجادکارلیک وبنیادکارلیکلرعوضیگه

 شوند ه ی قیلیب هندوستانده     332ییل دوام ایته دی.

هندوستانده حکمرابنلیک قیلکن بو ثلاله بیلن تنیشیب آله میز:

بابر (1526-1530)،

همایون (1530-1539،1555-1556)،

جلاالدین اکبر(1556-1605)،

جهانگرشاه (1605-1627) ،

شاه جهان (1627-1658) ،

اورنگزیب عالمگیر(1658-1707)،

بهادرشاه 1  (1707- 1712)،

جهاندار شاه  (1712-1713)،

فرخ سیر (1713-1719)،

محمد شاه (1719-1748)،

احمد شاه  (1748-1754)،

عالمگیر 2 (1754-1759)،

شاه عالم 2 (1759-1806)،

اکبر 2  (1806-1837)،

بهادر شاه 2(1837-1858)،

*** تاریخی منبعلرده بابریلر اؤزلرینی «بابری میرزالر» دیه اته گنلر.

اؤزبیک عالملری نینگ یازیشیچه ،موغول اتمه سی چینگیز خان واوندن کیینگی

 موغول قاآنلری(اوکتای خان،گیوک خان،مونکه قاآن) گه تیگشلی بؤلگن (1)  

  15- 16ینچی عصرلرگه کیلیب موغوللربوتونلی یمریلیب ، مغولستانگه

 قیتیب کیتیشگن یاکی اؤتراق له شیب  محلی  تورکلرگه سینگیب کیتگنلر. 

*** بابرنینگ  آنه سی  قوتلوغ نگار خانم  تاشکینت خانی یونس خان نینگ

 قیزی ایدی . یونس خان ایسه  نسب جهتدن اون تؤرت اولاد آرقه لی چینگیز

خانگه باریب  تقه له دی.(2) بونرسه  بابر موغول دیگن معنا نی انگله تمیدی.

 تؤغری، اؤزبیکلر تورکی قوملرگه کیره دی  تورکی قوملربؤلسه اؤز نوبتیده

 موغوللر بیلن قرینداش سنه له دی . امّا ، بابرآته تاماندن امیرتیمورگه  باریب

توته شه دی . خوددی  اؤزبیکلر سینگری  شایبانیلرنینگ هم  موغوللر بیلن

 قانداشلیک پیوندی بار. شایبانیلر ایسه  تاریخده اؤز شجره سی  بیلن تیلگه

آلینه دی . باشقه تاماندن  بابر نینگ اؤزی  هم اوغانلردن  بؤلمیش یوسوف

زایی نینگ قیزی« افغان آغه چه» گه  اؤیلنگن . اؤتمیشده فاتحلرنینگ 

 باشقه  قوملردن قیز آلیشی عات توسینی آلگن بیر حادثه. ایریم بابری شاه زاده لرهم

 هندلردن قیز آلگن . مشهور تاریخچی عالم  بارتولدی  بابریلرگه  نسبتاً

«بیوک موغول» عباره سینی قؤله ش  خطا ایکنینی  شونده ی یازه دی :

«اوروپالیکلرتیمورو اونینگ اؤغیللری همده  نبیره لرینی موغوللردن ترقه لگن

 دیب حسابلبب،(بابر) سلطنتی اوچون«بیوک موغللر»دیگن نام تؤقیمه دیر»(3)

 *** اینگلیسلرنینگ اشغالیدن کیین  هندوستانده  بهادر 2 توزیمی آغدریلیشی

 بیلن بابریلرسلطنتی بوتونلی تنزلگه اوچره یدی . اینگلیسلر بهادرشاه 2 نی اسیر

 آلیب برماگه اؤزلری بیلن آلیب کیته دیلر. اینگلیسلر نینگ  کؤزینی قمشتیرگن 

 بابریلر  اولوغ  سلطنتی ،اؤشنه ده،  تشقریگه  قاره رنگلر بیلن بؤیب

کؤرسه تیلیشی کیره ک بؤلدی.اینگلیسلر 19- عصرنینگ ایکنچی یریمیدن  باشلب،

 «هندوستانده اینگیسچه کتابلر واسطه سیده بابریلرنی«بویویک موغوللر» دیب»(4)

 یایه  باشله دیلر. شوندن کیین اؤزگه لر بوساخته نامنی بیلیب- بیلمی ایشلته

 کیریش دیلر.

*** تاریخده چینگیز خانینگ یوریشلری باشقه فاتحلر یؤلگه قؤیگن

 اوروشلری سینگری کتته تلفات ویرانگرچیلیکلر بیلن کیچه دی.

چینگیزومغوللرنینگ دشمنلری اؤزعیبلرینی خس پوشلش اوچون اولرنی

دایما ، قاره لب کیلگنلر. اؤزبیکلر، بابریلردن مغلوب بؤلگن  طایفه لر. 

اولرنی باسقینچیلر اولادی اؤله راق کؤریشگنلر.اؤزبیکلرنینگ تاریخ

آلدیده  قیلگن اولکن ایشلری، اؤلمس مادی- معنوی میراثنی ییرگه

 اوریش نیتیده اویدیرمه لر تؤقیشگه عادتله نیب قالگنلر.

خلا صه اؤرنیده شونی ایتیش کیره ک  کی، اؤزبیکلردن بؤلمیش بابریلر

 تاریخی قرینداشلیک علاقه لریدن تشقری هندوستانده اولوغ امپراتورلیک

 قوریشده موغوللر بیلن مصلحت له شیب ایش کؤرمه گنلر.اصلیده ،عقل

 وذکاوت، آنگ وبیلیم ،تدبیرو داویوره کلیک  تیموریلرواولرنینگ اولادلری

 سنه لمیش بابریلرنینگ خراسان، تورکستان،ایران وهندوستنده قدرتلی

 سلطنت برپا قیلیشیگه اساس بؤلیب خدمت قیلگن .

شونی هم قؤشیب کیتیش کیره ککی، اؤشه پیتده  تورکستاندن بابریلربیلن

 هندوستانگه کؤچیب بارگن کؤپلب اؤزبیکلر هندله شیب کیتدیلر.بوگونگی

 کونده  اولر نینگ  اولادلری پاکستان وهندوستانده  آز ایمس. اؤچیب کیتگن

 ایزلرنی قدیریب تاپیش ، شانلی تاریخ بیلن باغله نیش پیتی اله قچان ییتیب

 کیلگن ایمسمی؟

منبعلر:

 1. « بابرنامه »  تاشکینت -1960 ، 66- بیت.

 2. «اؤزبیکستان اسکلاپیدیه سی» 2001- تاشکینت،88-89 بیتلر.

3. «روضته السلاطین» و« جواهر العجایب» ، حیدرآباد -  1968.

              ذکرالله ایشانچ

علیشیر نوایی اوزبیک تیلینینگ          

      کویچیسی،جانکویری وحمایه چیسی