اؤزبیک تیلیده گی ایریم«ی»گه یقین تلفظ قیلینوچی،

                    سؤزباشیده کیلوچی  تاوشلرنی عرب حرفلری

                    واسطه سیده  قوییدگیچه افاده لش ممکن  

N+Shif =  إی 

B+Shift  =أی 

‌إیککینچی خط

السلام و علیکم:
بویوک حرمت بیلن، سیز نینگ بیزگه نسبتا وقت اجره تیب و جواب یوبارگنینگیز
دن کوپدن - کوپ منتدارمیز.
کیین ایسه سیز ایتگنینگیز دیک ادبی تنقید مضمونی بوییچه ایش آلیب باریش
کوپ وقتنی طلب قیله دی، بو نی بیز هم انگله دیک  و بیزگه هم شو مضمون
بوییچه رساله یا که قوللنمه  کیره ک، بیراق حاضر اگر تیار نرسه لر بولسه
هم بوله دی.
و ینه بیزگه (متون نثر) مضونی بوییچه ، ابتدایی تیوریلری ( نثر نینگ قچان
یوزه گه کیلگنی و نیچه تورلرگه بولینیشی ) و شو کبی  کیره کلی مواد بولسه
یوباریشینگیز نی صبر سیز لیک بیلن کوته میز.
ینه بیر مرته چین کونگیلدن رحمت.

سلام،  طلبه دوستلریم محمّدالله ومحمّد یعقوب جان!

وعده گه کؤره،مینگه یؤلّه گن مکتوب،سوال والتماسینگیزگه جواب قیلسسم. سیز متون نثر(نثرمتنی)بؤییچه قیزیق ومهم سواللرنی سؤره بسیز. بو باره ده دستلب، شونی ایتیشیم کیره کی،اؤزبیک ادبیّاتشناسلیگیده،فارس ادبیّاتیگه اؤخشه گن «متون نثر» مضونی یاکی، ساحه سی موجود ایمس.ِانقراق ایتگنده اؤزبیک نثری بو شکل وترتیبده علمی اؤرگنیلمیدی.اؤزبیک ادبیّاتشناسلیگیده«متنشناسلیک» نامی آستیده، یاردمچی تاریخی - فیلولوژیک فن ساحه سی باردیر. بوساحه ده،ادبیّات وفلکلورگه عاید قؤلیازمه اثرلری، تاریخی حجّتلر متلرینی، انقلش، سالشتیریش،تنقیدی اؤرگنیش و متنلرنی باسیش  مقصدیده، اولراوستیده تدقیقات ایشلری آلیب باریله دی. متنشناسلیک نینگ وظیفه سی،اثر متنینی هرتامانلمه تنقیدی- تدریجی اؤرگنیشدن عبارتدیر. بیراق،سیزکؤزده توتگن«متون نثر» کؤپراق تیل تاریخیده(تاریخی تیلشناسلیکده)، تیل نقطه ی نظریدن اؤرگنیش موضوعسی صفتیده  تدقیق قیلینه دی.نثرنینگ قچان یوزه کیلگنی؟ سوالیگه هم هر ایککله ساحه یعنی هم تیلشناسلیک همده ادبیّاتشنسلیک جواب بیره دی. نثرنینگ تورلری و خصوصیتلری بیواسطه ادبیّاتشناسلیک نینگ موضوعسیدیر. هر إیکله ساحه نی قؤشیب، قاریشتیریب،خلاصه قیله یاتگن بؤلسک،اؤزبیک نثرینی افاده  شکلی، تاریخی دوریگه و اؤرنیگه قره ب   قؤییده گیچه بؤلیب ودورلشتیریش ممکن:

افاده شکلیگه قره ب، اؤزبیک نثری إیککیگه اجره تیله دی :۱.آغزه کی نثر۲. یازمه نثر.

آغزه کی نثر:

اؤزبیک نثری نینگ  آغزه کی شکلی جوده اوزاق تاریخگه ایگه بؤلیب،اوقدیمگی تورکی خلقلرنینگ آغزه کی ایجادیگه باریب  تقه له دی. یعنی اونینگ عمری بیر نیچه مینگ أیللردن آشیب کیته دی. باشقچه ایتگنده، اؤزبیک نثری نینگ آغزه کی شکلی اؤزبیک خلقی نینگ عمری-یاشی بیلن اؤلچنه دی. شو معناده ایرتکلر،اؤزبیک نثری نینگ اینگ قدیمی شکللریدن بیریدیر. بونگه«یالماغیز»،«بؤری بیلن تولکی»،«أیککی بایقوش»،«کینجه پالوان»،«چال کمپیر» ،«دیو بچه»،«اؤن یالغانده اوچ یالغان»،«سیمرغ» و باشقه ایرتکلر کیره دی. بولر فقطه نثر شکلیده ایتیلگن ایرتکلردیر. بیراق،نثرلر بیلن باغله نوچی اؤزبیک داستانلری هم بارکی،اولرهم اؤز نوبتیده اؤزبیک نثری نینگ قدیمی نمونه لریدن سنله دی.مثلن،«الپامیش»، «گور اؤغلی» «آی سلو»،«گولدورسون»،«غریب و شاه صنم»و باشقه لر انه شولر جمله سدندیر. فلکلورشناس علملرنینگ قید قیلیشیچه،اؤزبیک خلق آغزه کی ایجادیده  ۴۰۰۰دن آشیقراق ایرتک وداستانلر موجود بؤلیب،اولر یوز جلد دن عبارت کتاب حالیده اؤزبیکستانده نشر قیلینشی مؤلجلنگن ایدی؛اولردن ۲۰دن آرتیق جلدی باسیب چیقریلدی.انگله گنینگیزدیک،هیچ بیرخلق ایجادیاتیده بو قدر اولکن ادبی - مدنی بایلیک میراث بارلیگی هلیگچه کوزه تیلمه گن. شونی هم قید قیلیش کیره ککی،اؤزبیک ادبیّات شناسلیگیده نظم و نثرمتن صفتیده،علیحده-علیحده اؤرگنیلمیدی،بلکی، هرتامانلمه یخلت حالده تدقیق قیلینه دی. شونینگدیک،اؤزبیک آغزه کی نثری تاپیشماق،قؤشیق،سوزوان،تیرمه، مراسم ائتیملر کبی  ژنرلر بیلن ینه ده  بائیدی. اؤزبیک آغزه کی نثری یاکی نظمی بیرینچی گلده خلقانه لیگی، ساده لیگی، گؤزه للیگی، لطیف وصمیمی لیگی؛ تیل جهتیدن صافلیگی، بی تکلّفلیگی بیلن فرقله نیب توره دی. تیل تامانیدن خلق ایجادیاتیده،عربیزیم، فارسیزیم عنصرلری یؤق درجه ده یاکی، اولر جوده کمرنگ. ایتیلیشی ضرور بؤلگن مهم گپلردن ینه بیری شوکی،افغانستانده اؤزبیک خلق آغزه کی ایجادی بوگونگه دور اؤرگنیلمه گن،تدقیق قیلینمه گن. بیر-إیککیته،یازیب آلینگن سبزوان قؤشیقلری کتابچه لرنی،حسابگه آلمه گنده هیچ قنده ی تدقیقات إیشلری آلیب باریلمه گن. او آچیلمه گن قؤریقلیگیچه توریبدی.

یازمه نثر

اؤزبیک یازمه نثری اؤز نوبتیده أیککیگه اجره تیله دی:1.اسلامگچه یازیلگن نثر2.اسلامدن کیین بیتیلگن نثر.

۱.اسلامگچه یازیلگن نثر  

اسلامگچه بؤلگن نثر توریگه اورخون- آنه سای بیتیکلری کیره دی.اؤزبیک یازمه نثری هم آغزه کی نثر کبی جوده اوزاق تاریخگه ایگه.(5-8) میلادی عصرلرده تورک خاقانلری شرفیگه بغشلب،تاش وباشقه بویوملرده مُهرلب یازیب قالدیریلگن اورخون- آنه سای بیتیکلری عموم تورکی خلقلر جمله دن اؤزبیکلر نینگ هم قدیمی نثرینی تشکیل بیره دی . اسلامدن آلدین یازیلگن اوشبو بیتیکلرنینگ اکثر قسمی شعری شکلده بؤلیب،اونده شعرلرنی باغلاوچی کیچیک نثری پرچه لر وایریم کیریش بؤلکلرینی اوچره تیش ممکندیر. بو نثرلر اؤز طبعیتیگه کؤره،صاف تورکی سؤزلردن تیزیلگن بؤلیب،اونده عربیزیم،فارسیزیم عنصرلری اوچره میدی. بو تیکستلر صاف تورکی تیلده یازیلگنی بیلن فرقله نیب توره دی. محمود کاشغری نینگ «دیوان الغات الترک» اثریده تورک خاقانلری تیلیدن کیلتیریلگن پرچه لری بو نثرنینگ یقّال نمونه سیدیر.اورخون – آنه  سای بیتیکلریدن نثری پرچه :

Achumiz, apamiz Yamы qag’an

Tort bulungug’ qismish,yig’mish, yamыsh, basmish

Ol qan yoq boltuqta kasra

Al yitmish, ыchxinmish

معناسی(اچه میز،آته میز،بؤمین قاغان تؤرت بؤلَکنی قیسمیش،أیغمیش،یایمیش،باسمیش. اول خان یؤقالگنیدن سؤنگره ایل یؤقالمیش، قاچیشمیش)

۲.اسلامدن کیین پیدا بؤلگن اؤزبیک نثرچیلیگی هم بیرسلسله خصوصیتلرگه ایگه. 

تاریخی دوریگه  کؤره  اؤزبیک نثرینی:

1.ایسکی نثر

2. ینگی  نثرکبی تورلرگه  بؤلیب اؤرگنیش ممکن.

ایسکی نثر

اؤزبیک نثری نینگ ایسکی شکلی عمومی آلگنده، أیگیرمه نچی عصرنینگ باشلریگچه بؤلگن یازمه ادبیّاتنی اؤز ایچیگه آله دی. بو نثر،باشده تاش بیتیکلری کؤرینیشیده پیدا بؤلگن بؤلسه،اوندن کیین ایسه  قاغذده یازیله باشله گندیر. بولر تاش وباشقه بویوملرده یازیلگن متنلردن عبارتدیر. اؤزبیک ایسکی نثرینی مضون واوسلوبیگه قره ب،قؤییده گیلرگه          اجره تیله دی.

1. تاش بیتکلرنثری-کؤلمی جهتیدن جوده کتته بؤلگن تورکوم یازولراورخون- ینه سای نامی آستیده یوریتیله دی. اولر مضمون جهتیدن تورک خاقانلریگه بغشلب یازیلگن مقتاو،مرثیه، بهادرلیک  سؤزلری، اؤز دوری حیاتی وایل-یورتنی حمایه قیلیش کبی مساله متنلرینی        قمره ب آله دی .

2. نامه ومنظره شکلیده گی نثر(اره لش نثر)- سکیکزینچی میلادی عصرده قاغذده بیتیلگن«تعبرنامه»(إبرق بیتگی)؛خوازمی نینگ «محبتنامه»سی؛سید احمد نینگ«تعشقنامه»سی؛ امیری نینگ «بنگ وچاغیر»اثری؛ یقینی نینگ«اؤق ویای» مناظره اثری انه شو نثرنمونه لریدندیر. توش تعبیریگه بغشلب یازیلگن «تعبیرنامه» نثری، همده باشقه شعری پرچه لر صاف تورکی سؤزلردن تیزیلگن. باشقه تیللردن کیرگن سؤزلر            اوچره میدی. بیراق،شوموضوع ایچیده گی اثر باشقه اثرلرگه عربیزیم وفارسیزیم نینگ شدت بیلن کیریب کیلیشی کوزه تیله دی. اولراساسن، شعری یؤلده یازیلگن بؤلیب،اولرده کیریش نثری بؤلکلرهم اوچره ب توره دی. بو تورکوم نثرلرنی «اره لش» نثر دیب بیچیز نامله مه دیک. زیرا، اولرقیسی کؤرینیشده بؤلمه سین، دیرلی بیرخیل خصوصیتکه ایگه بؤله دی.

3.علمی- ادبی نثر- محمود کاشغری نینگ«دیوان الغات الترک» اثریده اوچره یدیگن ایریم نثری پرچه لر،علیشیرنوایی نینگ «محاکمته الغاتین»،«میزان الاوزان»،«منشات»،«مجالس النفایس» اثرلری؛ وینه برچه لغت تیپیده گی اثر نثرلری شولرجمله سیدندیر. اؤتمیشده ایسکی  اؤزبیک تیلی بؤییچه یازیلگن لغتلر سانی(200 )دن آشیب کیته دی . شو نینگ دیک،تذکره و بیاضلرکؤرینیشده گی اثرلرده اوچریدیگن نثرلرنی هم نثر نینگ بو تورگه قؤشسه بؤله دی.

4.تاریخی–شجروی نثرلر-«قؤرقوت آته»کتابی نینگ بیربابی،مولفی نا معلوم اؤغغیزخانگه بغشلب یازیلگن «اؤغیزنامه»،ابولغازی بهادر خانینگ «شجره ی تورک»،«شجره ی تراکمه» و ظهیرالدین محمّد بابرنیگ «بابرنامه» اثری کیره دی.  «بابرنامه»  اؤزبیک نثرچیلیگی نینگ اینگ  نادر  نمونه سی سنه له دی. زیرا، بواثر حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیگه خاص کؤپلب ایلمینتلرنی قمره ب آله دی. اؤزبیک شیوه لری، تورلی لهجه لریگه عاید موادنی بو اثرده اوچره تیش ممکن. شو نینگدیک،«بابرنامه» اؤزیده جمعله گن لغت وسؤزذخیره سی جهتیدن   هم غایت قیمتلی کتابدبر.             

5. تاریخی- دینی نثر- بو نثر توریگه قاضی برهان الدین ربغوزی نینگ«قصص الانبیا»اثری؛علیشیر نوایی نینگ «نسایم المحبت»، «تاریخ ملوک عجم»،« تاریخ انبیا وحکما»،« وقفیه» اؤزبیک نثر چیلیگی بؤییچه کیلتیریلگن تصنیف ومثاللر قطعی چیگره دیگنی ایمس البتته.  اونی ینه، نثرشناسلیک نقطه ی نظریده  قیته اؤرگنیش، تصنیف قیلیش  ممکن بؤله دی.

6.اخلاقی– تربیوی اثرلرده اوچره یدیگن نثر – بو نثر توریگه یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلیک» اثری؛ادیب احمد  یوگنکی نینگ«هبته الحقایق»،نوایی نینگ«محبوب القلوب» اثرلرینی مثال صفتیده کیلتیریب اؤتیش خطا بؤلمیدی. ایسکی نثر حقیده گپ کیتگنده شونی ایتیش ممکنکی، علیشیرنوایی وظهیرالدین محمّد بابر اثرلری کؤپ جهتلری بیلن باشقه نثری اثر لردن اجره لیب توره دی. بو إیککی اثر اؤزبیک نثری نینگ گلتاجیدیر.

ینگی نثر

دنیا مقیاسیده یوز بیرگن علمی، تیخنیکوی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی اؤزگریشلر تیلگه هم اؤز تاثرینی اؤتکزمی قالمه دی. بو جریانلر تاثریده نثر کینگ قولاچ یایدی. نثر نینگ ینگی- ینگی تورلری وجودگه کیله باشله دی. شوندن کیلیب چیقیب اؤزبیک ینگی نثرینی  اوسلوبی یؤنه لیش بؤییچه قؤییده گیلرگه بؤلیب اؤرگنیش ممکن:

1. بدیعی اثر(رمان، قصه،درامه، حکایه) تیپیده گی نثرلر؛بوتورنثرلرافغانستان اؤزبیکلری آره سیده  رواجلنمه گن.

2.علمی نثر-علمی،ادبی تدقیقاتلر بؤییچه یازیلگن نثر توری. بونثر یؤنه لیشیده بیرمونچه ایشلرقیلینگن؛ نثرنینگ بو تورینی هم افغانستان اؤزبیکلری آره سیده کؤپ رواجلنگن دیب بؤلمیدی .

3. رسمی نثر- تورلی مراجعتنامه،عریضه،قانونلر،بیانات،قرارو برچه رسمی نطق وچیقیشلر.

4.عامه وی اطلاعات واسطه لری نثری. روزنامه، جریده، رادیو، تلویزیون وایلکترون شکلیده ( ویب سایت و ویبلاکلر) نی  بو نثر توریگه کیریتسه بؤله دی .

سؤنگ سؤز اؤرنیده شونی قید قیلیش کیره ککی،فارسی نثرگه اؤخشب اؤزبیک نثرینی: 

1- نثر مرسل(یوباریلگن ، روایت قیلینگن)،

2- نثر بینابین(آره لیق)،

3- نثر فنی(فن- هنرگه عاید)،

4-نثر مسجّع (آهنگلی) کبی تورلرگه اجره تیلمیدی.زیرا، اؤزبیک تیلی وادبیّاتی فارس تیلی و ادبیّاتی سینگری تؤغریدن - تؤغری عرب تیلی وادبیّّاتیدن تاثرلنمه گن. بولر فارس ادبیّاتیگه عاید خاص نرسه لردیر. اؤزبیک نثرچیلیگینی علمی تدقیق قیلیش کیره ک بؤلگن تقدیرده ، اونده باشقه خصوصیتلر کؤزگه تشلنه دی. اؤزبیک نثری نینگ تاش-ترازوسی اؤزگچه دیر. بوندن تشقری اؤزبیک نثرینی زمان بؤییچه هم  دورلشتیریش ممکن. بو باره ده ینگی فصل وباب آچیلگونگه قدر حاضرچه انه شولر.

N+Shif =  إی 

B+Shift  =أی 

أ‌ی= أیگیت(جوان)، إی= ایش(کار)، ی= یر(زمین)، ای= ایرکین(آزاد)      مقاله لرنی یازیشده  یؤقاریده گی قاعده گه سویه نیب ایش توته میز