انتالوژی

۲۴

اینگ قدیمگی دوردن باشلب...

سیفی سرایی

ذوالسانین شاعرو ترجمان. سیفی(قیلیچ) ادیب نینگ اسمی،سرایی اونینگ تخلّسیدیر.سیفی سرایی میلادی1321 -أیلی حاضرگی اؤزبیکستان نیـــــــنگ خوارزم ولایتــــیگه قره شلی  قمیــــشلی قیشلاغیده،هنرمند، قورال یه ساوچی بیرعایله ده  دنیاگه کیلگن. مغوللر اؤرته آسیانی باســــیب آلگنده ،یورتینی ترک قیلب غربتگه یوزتوته دی .اروسیــتده جایلشگن آلتین اؤرده پایتختی سرای شهریگه باریب قؤنیم تاپه دی.کیئین بویردن ایرانگه،سؤنگ تورکیه جؤنب کیته دی واویــــــردن مملوکلر حکمرانلیک قیله یاتگن مصراولکه سیگه مهاجرت قیله دی. شاعر نینگ بوتون عمری غربت و دربدرلیکده کیچه دی. سیفی سرایی اؤزبیک ممتازادبیّاتی تاریخیده غزلچیلیکنی باشلب بیرگن،ایپیک داستانچیلیکنی رواجلنتیرگن ادیبلردن حسابلنه دی.شاعردن اؤندن آرتیق غزل، قصــــیده،مثنــوی،رباعی،«سهیل وگلدورسون» داستانی همده «گلستان بالترکی»(1391)اثرینی اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیله دی.اثری بیزگچه یتـــیب کیلگن. بولردن تشقری ادیب«حکیم سند باد» ،«یتتی وزیر» یاکی «سندبادنامه»نی فارس تیلیدن آنه تیلیگه ترجمه قیلگن. بیراق،بواثربوگونگچه سقله نیب قالمه گن.سیفی سرایی نینگ شعرلری وطنپرورلیک، دؤستلیک، ایزگولیک،یخشیلیک کبی اجتماعی،اخلاقی موضوع ومساله لرنی اؤز إیچیگه له دی.شاعرســــــیفی سرایی سعدیی شیرازی نینگ «گلستان»اثرینی اؤزبیک تیلیگه ایجادی اؤگیریب،اونی«گلستان بالترکی»- دیه نامله یدی . یعنی،سعدی اثرینی مضمونن،اؤزلشتیریب،اونی اؤزعصری نینگ مهم مسله لری بیلن بائتـــــــگن.شاعر سرایی بواثرینی مصرحاکمی بت خس(یازیلیشی؟) بیککه بغشله یدی.ایرکین ترجمه ده ادیب اثرگه  ینگی حکایت وقطعه لرنی آلیب کیره دی وماهرترجمان صفتیده کلاسیک ادبیّات تاریخیده اؤزیگه مناسب اؤرین ایگلله گن.سیفی سرایی 1394-أیلی ،«سهیل وگلدورسون ایپیک داستانینی یازیب قالدیره دی. بواثرخلق داستانچیلیگی روحیده یازیلگن بؤلیب،اونده اؤز دوری نینگ واقعه لری،جمله دن امیر تیمورنینگ خوارزمگه یوریشی هم تیلگه آلینه دی. هزج مسدس مقصور وزنیده یازیلگن بواثرإیخچمگینه بؤلیب،82 بیـــتدن تشکیل تاپگندیر.

«گلستان بالترکی» اثری نینگ إیچکی قولیشی:

کتاب سککیز بابدن تشکیل تاپگن.1- باب«سلطانلرحقیده گی حکایتلر»،2- باب«فقیرلراخلاقی حقیده حکایتلر»،3-باب«قناعت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»4-باب«سکوت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»5- باب«عشقده گی أیگیتلیک حقیده گی صفتلر حکایتلر»،6-باب «قریلیکده گی ضعیفلیک حقیده گی حکایتلر»7- باب«تربیه نینگ حقیده گی حکایتلر»و 8 -باب «صحبت آدابلری حقیده»دیر.

 شاعرنینگ ائریم شعرلری مثنوی ژنریده بیتیلگن بؤلیب،اونده تیرن مضمونلی فکرلر جایلشتیریلگن :

    جهان شاعرلری ای گلـــــشن باغ،

    کیمی بلبل دورسؤزده،کیــــمی زاغ.

   اولرنینگ اوش بیری سیفی سرایی،

   جهان عارفلری نینگ خــــاک راهی.

   انی سین جمله شاعر کمتری بیل،

   قمریوزگه همیشه مشـــــتری بیل.

سیفی سرایی مثنویلریدن بیریده «وصف الحال»(اؤزی حقیده) شونده ی دیب یازه دی :

   قمیشلی یورت مینینگ توغان ا یلیمدی،

   بیلینگ،غربتگه کیلورغان بـــیلیمدی.

   کیلیب بؤلدوم سرایده شعر فـــــــدایی،

   سرای نینگ شاعری ایل نینگ گدایی.

باشقه بیر شعریده اددیب ینه غربتدن سؤز آچیب شونده ی دیدی :

  اؤسیب تورغانیم اوزره نیزه لر،مین ایویمدین ائریدیم،

  وطندین بی نشان اؤلدوم-ده،اؤزگه یورتگه ایورودوم.

  نیچون مینگه فلک جور ائله دی،قنده ی گناهیم بار،

  الهی،ائله کم جورینگ مین ایلگه صادق اول ایردیم.

 سرایی نینگ اثرلری ایسکی اؤزبیک تورکی تیلینی اؤرگنیشده مهم منبع بؤلیب خذمت قیله دی. استعدادلی شاعر سیفی سرایی 1396-أیلی مصرنینگ اسکندریه شهریده عالمدن کؤز یومه دی.

 منبعلر:

۱.اؤزبیکستان مللی انسکلوچیدیه سی،۷-جلد،

۲.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی،بیش جلدلیک،

۳.اؤزبیک ادبیّاتی فرهنگی،

                                            ینگیلیکلر

محترم ویبلاگخوانلر

اوشبو 2009- أیل دوامیده اؤزبیک ممتازادبیّاتیگه دایربیرقطاراثرلرنینگ ایلکترون نسخه سینی  تیارلشنی ریجه لشتیرگن ایدیک. قوییده  سیز ته  نیشه یاتگن کتابلراؤزبیکستانده تورلی أیللر دوامیده  نشرایتیلگن معتبرمنبعلرگه اساسله نیب،کریل یازوویدن عرب- فارس الفباسیگه تبدیل قیلیندی.فارس-عرب یازوویگه آغدیریلگن متنلرعلاجی باریچه اؤزدوری نینگ تلفظ یگه ماس روشده بیریلدی.شونینگدیک،امانتدارلیک قیلیب،معناللریگه زیان یتکزمسللیکه اعتبارقره تیلدی. اولوغ نوایی اثرلری اتاقلی متن شناس پارسا شمسیف نینگ تنقیدی تیکسدن فایده له نیلدی.  اثرلرقولیراق اؤقیلیشی اوچون جاری یازوودن استفاده قیلیندی.آلدینگی نشرلرده یوز بیرگن    ائریم خطا وکمچیلیکلرهم برطرف ایتلیدی.

مقصدیمیز،بیریریم مینگ أیل دوامیده یره تیلگن برچه اؤزبیک تورکی  ادبی ومعنوی یادگارلیکلر یمیزنینگ عرب-فارس یازووده گی ایلکترون(انتیرنیت)نسخه سینی یره تیش و اونی کینگ عامه اختیاریگه قؤیئیشدیر.امکانیت توغلیشی بیلن اولرنی بیرار ویب سایت یاکی حاضرگی ویبلاگیمزگه جایلتیریش نیتیده میز.

بولردن تشقری ترجمه أیشلری بیلن هم شغلله نیب، فارس- دری تیلیده گی ائریم شاه اثرلرنی اؤزبیک تیلیگه اؤگیرماقده میز.

تیارلنگن کتابلر رویخطی بیلن ته نیشینگ:

اینگ قدیمی ادبی- تاریخی اثر:

1.اؤغوزنامه

علیشیرنوایی  خمسه سی

1.حیرت الابرار،

2.فرهاد وشیرین،

3.لیلی ومجنون،

4.سبعه ی سیّار،

5.سداسکندری.

نوایی نینگ تصوفی - فلسفی اثری:

1.لسان الطیر

علیشیرنواییگچه بؤلگن اؤزبیک دنیاوی ادبیّاتیگه عاید اثرلر:

1. محبّتنامه(خوارزمی)،

2.لطافتنامه (خجندی)،

3.دهنامه (امیری)،

4.تعشّقنامه(سید احمد)،

5.حقیقنتامه(سعید قاسمی)،

6.صداقتنامه(سعید قاسمی)،

فارس- دری تیلیدن اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیلینه یاتگن(توگش آلدیده)اثرلر:

1.سهراب سپهری(آلتی شعری  دفتر)،

2. بایقوش رمانی(بوف کور.صادق هدایت)،

3.سورمه وخون کیچیک رمان(قادر مرادی)،

4.کیمانینگ کؤزلری  کیچیک رمان(قادر مرادی).

 مینی عشـــق وفنا بزمیده خاص ایت،

خرد رنج وبــــــــلاســـیدین خـــلاص ایـت.

                                                                        نوایی

باتـقاقـــده اؤسگن نیلوفر

ادبی نقد

یقینده قیزیق بیرمعلوماتنی اؤقیب قالدیم.(کیملیگی ایسیمده یؤق) مقاله مولفی :   «کتته اورشلرده کتته ادبیّات یره تیله دی.خؤش!افغانستانـــده نیگه اولکن ادبــــــیّات توغیلمه یپتی؟»- دیب یازگن ایدی. بوسوال ضمــــیریده چقورومهم مساله لریاتیپتی. بویرده یازووچی ادبی شهکاروبویوک استعداد ایگه لریگه اشاره قیلماقــــده.اونیگه تالستوی،داسایفسکی،بلزاک،کامو،شولوخوف،چیگیزایتماتوف،ماپه سن،کافکا، صادق هدایت،عبدالله قادری،گبریل گرسیلا،پوبلاکیلووباشقه دها یازووچیلریتیشیب چیقمه یپتیدی؟- دیماقچی بؤلسه کیره ک.بوجـدّی سوالنی اؤرته آتگن یازووچی :« نه ائله سین باتـقاقده نیلوفر؟»- دیگن بؤلسه عجب ایمس.امّا،بودنیا  که وکلریده اؤلچاولرگه سییغمی،قریچلردن توشیب قالگن چینه کم شاعر ویازووچیلرهم تاپیله دی. بونده ی شاعرویازووچـــــــــــیلرباشیگه، تریکلیگیده بخت قوشی قؤنمسلیگی ممکن.اولرشهرت،مکافات اوچون یازمه یدیلر.افغانستانده کیم بویوک شاعرویازووچی دیگن گپلربیلن بیزنینگ إیشیمیزیؤق.

ایندی اصلی گپگه کیلسک،مین بیریریم أیل بورون بیرنام بیلن انتیرنیت صحیفه لریده ته نیشگندیم. اولیگه نیگه دیر،شویازووچینی یاقتیرمه دیم.تؤغریسینی ائته قالی:                                فارس- دری تیلیده یازووچیلیک قیلیب،دؤندیریب اثریازیش آسان ایمس.- دیدیم اؤزیمچه.سبب مه- سبب بیرآی آلدین بویازووچی بیلن غایــــــبانه ته نیش بؤلدم. حرمتی بؤلسین،دیب حکایه لرنی اؤقیشگه کیریشدیم. «قان وسورمه»- دیگن بیراثرینی الکترون صحیفه لریده اؤقیشگه باشله دیم. یؤق.اومین اؤیله گنده ی ایمس ایکن.قادرمرادی کتته سلاحیـــــــتلی قلم ایگه بؤلیب چیقدی.شوندن کیئین"سورمه وقان" آبدان اؤقیب چیـــــقدیم.اولا،اثربیـــــلن قیســــقه چــــــه تــــــه نیشتیرسم. 

 اثرنینگ اساسی قهرمانلری:

- کمال اکه (مقاچی صنعتکار،حافظ)،

- دوتارچی نینگ اؤغلی(اسمی یؤق باش قهرمان)،

- صمد دیوانه(تیلبه صفت دانا انسان)،

- قمر(دوتارچی نینگ اؤغلی سیوگن قیز).

یوکی وغایه لری جهتیدین بیررمانگه تینگ بواثرنینگ قیسقه چه بیانی شونده ی : اؤزیمیزنینگ تورکستان زمینده بیرحافــــظ صنعتکارحیات کیچیریب کیله دی.اوایتیک دؤزلیک قیلیب،قؤشیق و دوتاری بیلن باله چقه سینی باقیب یوره دی. دوتارچی نینگ اؤغلی کؤچه باله لری تامانــــیدن «سازنده نینگ باله سی»- دیه  مسخره قیلینه دی.اؤشه شهرده آدملرنینگ خذمتینی قیلیب،کون کؤریب کیله یاتگن بی آزارگینه صمد دیوانه هم یه شرایدی.اوهم دوتارچی نینگ اؤغلی سینگری کؤچه باله لرنینگ طعنه تاشیگه اوچریدی.

 صمد دیوانه اؤزی بیلن اؤزی گپریب یوراردی. اوهرگپیده:« توبه! بوندن یامانیدن اسره سین»- دیگن گپنی تیز-تیز تکرارلردی. دوتارچی نینگ اؤغلی، خاله سی نینگ قیزی قمرنی سیوب قاله دی. کؤچه-کویده خؤرله نیش یتمه گنیدیک،خاله سی نینگ قیزی هم  اونی «لولی بچه»- دیب اوستیدن کوله دی.آته سی دوتارچی بؤلگنی اوچون کمال اکه نینگ اؤغلی  شونده ی لقب بیلن «سیله نه دی». الغاو- دالغاو زمانلر باشله نیب کیته دی.شو پئیت دوتارچی اؤغلی بیلن وطن گدا بؤلیب،ترک دیارائله یدی. قؤشنی مملکتلردن بیری تامان یؤل آله دی. آخر-عاقبت دوتارچی بیدرک یوقاله دی.صمد دیوانه وقمر قاره کوچلر قؤلیده هلاک ایتیله دی.

قیده سن تیلبه صمد؟

اثرده صمد دیوانه نینگ اوبرز(تمثال)ینی یازووچی نهایتده مهارت بیلن تنلیدی.صمد واقعه لر إیچیده مستقل شخصیت. اواثرده دوتارچی نینگ عایله سی بیلن هم،کؤچه باله لری وبوتون شهرآدملری بیلن هم بیواسطه باغلنمیدی. اثرده اونینگ قیله دیغان إیشی یؤق. اوهر قدمده اؤزدن اؤزی فقط،«ازبد بدترش توبه!»- دیب یوره دی.انه!صمد دیوانه ائتگن کونلر کیلدی. قاره کوچلر شهرنی باسیب آلیشدی. بوکونلرنی باشارت قیلیب یورگن صمد،جانی إیچیگه سیغمی اؤزینی«مین پیغمبرمن!!!»-دیب اعلان قیلدی.قاره کوچلر(طالبلر)صمدنی شو گپی اوچون اؤلدیره دیلر.سیرتدن قره گنده، صمد دیوانه اؤتتیزأیللیک قاره کونلرنی بشارت قیلگندیک.امّا،باشقه تاماندن اونینگ سؤزلری دنیانینگ انقراضینی آلدیندن ائتیب بیره دی گویا. صمد نظریدن بشریتنی بربادلیککه آلیب باره یاتگن عامل فقط، طالبلروالقاعده ایمس،بلکی،انسان نینگ اؤزی اؤزیگه قیران کیلتیریشی بشارت قیلینگنده ی داستانده. همّه گپ بیرگینه عباره اوستیده. یازووچی بوعباره دن فلسفی فایده لنگن. باش قهرمان یعنی،کمال اکه نینگ اؤغلی صمد دیوانه بیلن قسمتداش.اوجمعیتده صنعت طفیلی صمد دیوانه ایسه، اؤزی بیلن اؤزی«توبه!بوندن بدتریدن اسره سین»-دیگنی اوچون دایم باشیگه تاش یب خؤرلنه ی.

منزلگه یتگونچه هم دوتارچی نینگ اؤغلی اؤزی نینگ اچچیق قسمتینی صمد نینگ ائتگن گپیگه باغله یدی.مین بواؤرینده صمد نینگ شخصیتیگه«خضر»،«اولیا»،«ولی»،«پیر»«مرشید» کبی،دینی،تصوفی سؤزلرنی یوکله ماقچی ایمس من.صمد حیات سیناولریده تاوله نیب،کتته تجربه تؤپله گن؛دنیانی کؤرگن انسان.حقارت،رنج وعذاب صمدنی اؤزاشکنجه سیگه آلگنیدن او تیلگه کیریب سؤزله یدی. بیرگینه دانا گپنی ائتیب قاله دی او.صمدنی باشقه هم ائتماقچی گپلری بارایدی. لیکین اوگپلرینی اؤزی بیلن آلیب کیتدی.صمد دیوانه یازووچی نینگ اید یال قهرمانی. یازووچی آرقه لی صمد کتاب خوان نینگ هم سیوملی قهرمانیدیر.هردایم آغیر دملرده ظلمگه قرشی گپلرنی یا افندی،یا الدرکؤسه ویاکی صمددیوانه لرائتیب کیلگن.الوداع صمد!!!

إیسته گنلر بیزنی صحرای بلاده إیسته نگیز(نوایی)

دوتارچی کمال اکه بار-یؤغینی تشلب،انچه یؤل باسیب تویه اوستیده کیته یاتگن ایدی.صنعتکارنی قارانغو ونا انیق تقدیرکوتماقده.اویقین اؤتمیشنی ساغینیب،قومسب بارماقده ایدی.اؤزکیچمیشی بیلن سؤزله شیب کیته یاتگندی دوتارچی. یازووچی تعبیری بیلن ائتگنده، کمال اکه اؤز تاج- تختیدن اجره لگن شاه وسلطانگه اؤخشه یدی.اؤزیورتیگه قیتیب بارشگه امکان قلمه گن.آلغه ایسه موهوم تقدیر،غربت اشکنجه لری،ینه الــله قنده کؤرگولیکلر. کمال اکه نینگ اؤغلی ساربان باله گه اؤخشب،قرانغی تونده چؤول-بیابانده تویه تارتیب کیتماقده ایدی.

کمال اکه اؤزینی،حسرتلی دنیا آغولری نینگ سؤنگگی تامچیلریگچه سیپقره یتگنده ی حس قیله دی.آته-اؤغیل اؤرته سیده گی بیر قولاچ مسافه باریب بیرتوبسیزجرلیککه ائلنه دی.آلیس-آلیسدن چراغ لرنینگ خیره نورلری إیلتیللب کورینه دی. پشاوریقینلریگه یتی دیگنده،تویه اوستیده گی آته بیردن غایب بؤله دی. بیریرگه باریب قره یدی کی،کمال اکه تویه نینگ اوستیده یؤق.اؤغلی آته سی نینگ باشیدن نیلرکیچگنینی بیلمی حیران؟ دوتارچینی بیرآو اؤغیرله دیمی؟ یاکی او صحراده إیرتیقیچ حیوانلرگه یـــم بؤلدیمی؟ نامعلوم.کمال اکه غربت ودردبدرلیک عقوبتلریگه داش بیره آلمی؛سیرداش هم تاپه آلمی قاره تونده،اونسیزآخرگی ایریلیق کوینی چلمه دیمی ایکن؟ نیمه گه او بیرتامچی سوودیک قوملربغریگه سینگیب کیتدی؟ یاکی، اواؤزی یاد بیلگن مینگلب کوی وغزللر یوکی آستیده جان بیردیمی؟ اولوغ نوایی ائیتگنینی قیلیب :« إیسته گنلر بیزنی صحرای بلاده إیسته نگیز»- دیب کیتدی میکن؟کمال اکه دن قیتیب درک بؤلمه یدی.

تیکنلرقؤیئنیده لاله

اثرقهرمانلریدن قمرنینگ شخصیتی مؤرت.اوعیاللیک خصوصیتلری بیلن تؤرت دیوارآره سیدن چیقه آلمیدی. اوسیوگیسیده اختیاریسیز.عنعنه وی مناسبتلرقابغیده اؤره له شیب قالگن . کؤپ هم فعال ایمس. خاله سی نینگ اؤغلینی سیویش یاکی،سیومسلیک بابیده هم اونگه تنلاو یؤق.حادثه لرآلدیده توکل قیلیب یه شه یدی قمر. نیگه دیریازووچی قمرنی سؤزله ته آلمیـدی.قمرتیوره ک - اطرافگه بی فرق قره یدی.اونینگ إیچیده گی سیزگیرلیک تویغولری نیگه دیرساکن. قمر صمد کبی فکریوریتیش جسارتیدن محروم. اوآخرگچه باله لیک تویغولری بیلن یه شیب قالیشی ممکن ایمس ایدی- کو!

قیز،قاره وقویوق بولوتلردیک،تورکستاننی باسیب آلگن یاوزکوچلرنینگ حیوانی شهــــــــوتنی قاندیریش اوچون کیره ک بؤلیب قاله دی. قمرنینگ باکره حالده "جنتگه" کیره آلکسلیگی یاووز کوچلرنی تشویشلنتیره دی.اثرده بوایپیزود آچیلمیدی.اصلیده قاره کوچـــــلرنینگ فلسفه سیده،بو چیرکین نیت یه شب کیله دی.اولرنینگ تعبیریچه قیزنی باکره حالده اودنیاگه روانه قیلیش تؤغری ایمس.قاره کوچلرقمرگه تجاوز قیلماقچی بؤله دی. قمراؤزعار- ناموسی اوچون آخرگچه کؤره شه دی. نهایت،اوتنلنمه گن سیوگی یؤلیده قربان بؤله دی.هلاک قیلینه دی.

خلــّص،اثرده قهرمانلرنارک دید بیلن آلیب کیریلگن. بواثرحقیده گی همّه فکرلرمیزنی ائتیب توگتمه دیک.سه نب اؤتیلگن قهرمانلراؤرته سیده گی سیزیلمس باغلیقلیک وینه بیرقطارمساله لر خصوصیده کیزی کیلگنده سؤز یوریته میز.

بو یازووچینی ته نیشتیریش ایسیمیزدن چیقمه سین. یتمیشدن آشیق حکایه،أیگرمه گه یقین قصّه وناول مولفی جناب قادر مرادی بؤله دی.اوکیشی حقیده تؤله راق معلوماتگه ایگه بؤلماقچی بؤلسنگیز یازووچی نینگ ویبلاگیگه مراجعت قیلیشینگیز ممکن. مین ته نیگن قادرمرادی عجاب یازووچی،بی تکرارسؤز صنعتکاردیر.او،داستانلری نینگ موضوعسی قیلیب،اؤزی یه شب، اؤسگن یورت آدملری نینگ حیاتینی قلمگه آله دی.اونینگ ینه بیراثری،«کیمیا نینگ کؤزلری» دیر. مینینگ اوچون بو اثرچینه کم بیرادبی شهکار. قادرمرادی نینگ صنعتینی باتقاقده اؤسگن نیلوفرگه اؤخشتگیم کیله دی. بویازووچی بیرینچی گلدن جنوبی تورکستان خلقی نینگ کتته بایلیگیدیر.سؤنگگی سؤزاؤرنیده کتته استعداد ایگه سی یازووچی قادرمرادیگه صحت سلامتلیک وایجاد یؤلیده اولکن موفقیتلرتیله یمن.اوکیشی نینگ قلمیدن ینگی-ینگی اثردنیاگه کیلیشینی کوتیب قاله من. قؤلینگیز درد کؤرمه سین ،ایجادینگیزبوندن هم گللب - یه شنب کیتسین قادر اکه!

    إیشانچ

قادرمرادی نینگ ویبلاگ آدرسی

نوایی فانـــــــــــتازیه سی

 یاکی 

کؤزگــوده گی سیرلر

(۳) 

بوندن آلدینگی مقاله لریمیزده کؤردی کی،شهزاده فرهاد آته سی نینگ خزینـــه لرینی تماشا   قــیله یاتیب،او یرده گی چیکسیز دُرّو جواهرلرآره سیدن بیر«بوالعجب پیکر»(حیرتلــنرلی جسم)یعنی،بیـلـّور(بلور)دن یسه لگن صندیـغـنی تماشاه قیلدی.اگرایسینگیزده بؤلسه،اؤشنده فرهاد بوسیرلی صندیــغـنی آچیب کؤرگچ،اونده«اسکندر آئینه سی»جا تاپگنیگه گواه بؤله دی .دنیانینگ حکمتیدن عبارت بؤلگن بوکؤزگوده عجایب بیرطلسم یه شیرینگن ایـــــــدی.هرکیم بو طلسمنی آچیب،چقـــقانلیک بیلن کؤزگـــــونی یردن آلیب وشوتیــنــیق کـــؤزگو گه باقسه،باقـــقن آدمگه قسمت- تقدیرسیرلری جلوه لنه دی،یه شیرین سیرلرآشکار بؤله دی. فرهاد ایسه،انه شوطلسمنی هم آچماقچی بؤله دی.

بوکؤزگوکیم ایرورحکمت جهانی،                                                                     طلسمیدورشگـــــــرف انده نهانی.

که هرکیم آچماغیغه سعی قیلسه،                                                                           انینگ سعی بــیله بوإیش آچیلسه.

کیلیب کؤزگونی یردین آلسه فی الحال،                                                               صفالیغ چهریغه کؤزسالسه فی الحال.

نیکیم عمریده اندین طرفه راق إیش،                                                                  ایمس ممکن،اگر خود نؤش گرنیش.

که تینگری ائله میش کؤرمـَکنی رؤزی،                                                               قضا باشیــــــغه کیـــــلتورمَکنی رؤزی.

بؤلور بو کؤزگو إیچره جلوه ارا،                                                                        قــــــیلورغه غیب سیرّین آشکارا.

داستانده تأکیدلنگنیدیک،طلسمنی آچیش البتته کی آسان کیچمه یدی.عذاب-عقوبتی بار.

بوطلسمنی آچماقچی بؤلگن کیشی رنج وعذابلرگه یوزلنه دی : 

انگه کیم توشسه آچماق اضطرابی،                                                                                   بوبؤلدی اول معمّــــانینگ حسابی.

معمّانی آچیش نینگ حسابینی بیلگن کیشی قویده گیلرگه دوچ کیله دی. یعنی،کؤزگونی بیله من دیگن آدم،بیلیم وحکمت وطنی بؤلگن یونانستانگه باریــــــشی کیره ک. بواولکه نینگ شمالی چیگره سیده بیرتاغ توشگن .حکمت طلسمنی آچگوچی آدم آتی نینگ تیزگینینی(جلو)شوطرفگه بورمــــــــاغی ضــــرور.

که یونان مُلکی اول فرخنده کشور،                                                                      که حکمت بیرله تاپتی زیب وزیور.

شمالی حدّیده تاغیــــدورور تــُند،                                                                          که تیغی کؤک،مثالیدین ایرورکــند.

کیشی یونان ساری بارماق کیره کدور،                                                             عنان،اول تاقــقه باشقرماق کیره کدور.

اؤشه تا قـــقه یته یاتگنده،اوچ منزللیک یؤل قاله دی.هربیرمنزلیده بیرآفت یاتگن بؤله دی.   بیرینچی منزلیده خدانینگ قهریدن یره لگن اژدها باردیر:

اراده قالــسه اوچ منزل مسافت،                                                                        اول اوچ منزلده واقعدوراوچ آفت.

بورنغی مــــنزل إیچره اژدهایی،                                                                          یره تقان تینــگری قهریدین بلایی.

إیککینچی منزلده آدملرگه بیداد-قیران کیلتیروچی اهریمن دیو توره دی. 

إیکینچی منزل إیچره اهرمن بیل،                                                                      انگه بیداد وآفــــت دأب وفن بیل.

اوچینچی منزلده عجایب قیلیب قوریلگن بیرطلسم بار. بومنرلده گی سیرلرآلدینگی منزللرده گی معمّا وقیئین چیلیکلر دن انچه مشکلراقدیر :

اوچینــــچیده طلسمی بوالعجب ساز،                                                                    بوإیکّیدین داغی مشکلره ک اول راز.

تیلگه آلینگن منزللردن یوکینی آمان آلیب اؤته آلگن کیشی، ینه بیرمنزلگه دوچ کیله دی. تؤرتینچی بومنزل بیرتاغ بؤلیب،اونینگ غاریده بیرآدم یعنی،دنیاده تینگی یؤق حکیم سقراط ائله نیب یوره گن بؤله دی.اگرسقراط اؤلمه گن بؤلسه،اونینگ آلـــدیگه بارگـن آدم نینگ برچه مشـــــکل-معمّالری یچیله دی .اگراو اؤلگن بؤلسه،اونینگ یانیگه امید بیلن بارگن آدم اؤز نیت-مرادیگه  یته دی: 

بو اوچ منزلدین اؤتکارگنگه محمل،                                                                     دیئلگان تاغ ایرورتؤرتیــنچی منزل.

بوتاغ إیچره کیشی قـــیلسه گذاری،                                                                    کؤرورهجران تونیدیک تیره غاری.

ایرور غار إیچره سقراط یگانه،                                                                       دیمه ســــــقراط ،بوقراط زمانه. 

تیریک بار ایرسه دانای خردمند،                                                                        آچربارغان کیشی اشکالیدین بند.

واگرقید حیات إیچره ایمســــتور،                                                                        کیشیگه نی غرضکیم ملتمسدور. 

توجــّه چون انینگ روحیگه قیلغی،                                                                     گره لیق رشته ی بندی آچــــــیلغی.

شهزاده فرهاد کؤزگوده گی بوسیرلردن واقف بؤلگچ،مشکللرنی ینگیب اؤتیشگه  کؤنگلیده هوس اویغانه دی.خاقان اضطرابله نیب اؤغیلنی بوإیشدن قئیته ریشگه اورینه دی.امّا، بـــَری بیرفرهاد آته سیگه«بونینگ عهده سیدن چیقه من»،- دیب توریب آله دی.خاقان ناچار راضلیک بیلدیریب، مُلک آرا وزیری بیلن بوسفرده فرهادگه یؤلداشلیک قیله دی. شونده ی قیلیب،خاقان یونانستانگه لشکرتارتیب،حیکم سهیلا بیله اوچره شه دی.

انسان وجودی نینگ اینگ کتته سرمایه سی بؤلمیش یؤقاری تخیــّل یعنی فانتازیه بویوک نوایی دهاسیده پیشیریلیب قیامیگه ینگزیلگن.اولوغ نوایی چقه لاق فرهادنی تدریجی کامل انسان درجه سیگه کؤتره دی.نوایی تلقـیـــنیده فرهادنینگ کامللیگی فقطه گینه فانتازیه دایره سیده چیکله نیب قالمیدی.کؤریب تورگنینگیزدیک،فرهادنینگ شخصیتی کؤپ قرّه لی .اینگ انسانی حس-تویغولر دن تارتیب، یورت سیورلیک،خلقپرورلیک،إیشچنلیک،هنرمندلیک،دانشمندلیک وینه کؤپلب خصلت وفضیلتلرفرهادنینگ وجودیده مجسّم.فرهاد سیزوبیزگه اؤخشه گن عادی آدم.نوایی نینگ بدیعی مهارتی بیلن اوکامللیک چؤققــیسیگه کؤتریله دی.

ائـتیــب ساوومس تــرانه سین- سین،

آلیـــب قــورومس خِزانه سین- سین.

                                    نوایی

سیس نینگ او تامانی 

 شاعرویازووچی

 بؤلماقچی ایمسدیم.

 باشیمگه آغیربیریوک توشگنیدن،

 إیچیمده اچچیق واؤلدیرگوچی درد یانگنیدن،

 بؤغزیمده مونگ(۱) - قیغولرتیقیلگنیدن،

 آخری،

 سؤزگه پناه کیلتیردیم!

 کؤزیمده تاووشلر کؤکرگنیدن،

 ا َســاو(۲)اؤیلرمییه مده تؤلغنگیدن،

 تویغولرآقیمیگه تؤزویم(۳)،توروش(۴) بیره آلمسدن،

 آخری سیریمنی سؤزلرگه آچتدیم.

 کؤزیمنی ،

 سؤزنینگ ساکن یاغدولریگه چیقه دیم.

 قیته توغیلیشنی ساغینگنیمدن،

 اؤزیمنی بیرقیته تایه ین!-

  دیه،

   سؤزگه

         سؤزگه

  سؤزگه

 سؤزگه تاپشیردیم .

 اونینگ یشیل تؤزغاق(۵)تؤلقینلریگه

 اؤزیمنی آتدیم.

 سؤزگه سیغیندیم!

 حسلریمنی ساکن صدالریگه باغله دیم...

 سوروگیدن اجره لگن چؤپان-چؤلیق(۶)کبی،

 باشیمنی قلمگه توتدیم.

 ایندی،

 اؤی،درد،آغریقلریم،

 تامــــــــــــــــــیزغی بؤلیب،

 قلــــــــم یوره گیــــــــگه تامچیله ماقده.

 بوبــیتـــیکدن(۷) أیلک وسؤنگگی سؤزلریمنی ائتماقچیمن قئـــته دن.

 قایه تاشلربغریدن-اونیب چیقماقچیمن قئته دن.

 ...یالغیز

 سؤزوقـــــلم بیلن 

 یه شه مـــاقچمن!

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱.غم

۲.سرکش،اؤجر،قــَیسر

۳.صبر،چیدم

۴.طاقت،برداش

۵.ساچیلگن

۶.دشت آدمی

۷.بو یرده قلم معناسیده

۸. تیک تاغ

 بیزدن سؤره بسیز؟

                                                  سوال وجواب

 حرمتلی استاذ همه دن آلدین اوزاق یولدن قیزغین سلاملریمنی

 حضورینگیزگه حواله ایته من .امید عایله نگیز بیلن ساغ سلامت بولسنگیز.

اوندن سونگ نوراحمدیرتداش من، آیینه تلویزیونی نینگ اوزبیکچه خبرلر نطاقی.

مین کیلیشیک لر اینقسه ده وگه "کلیشک لری نینگ  قه ییرلری گه قولـله

نیشی نی یخشی توشینمه یمن .گرچند بوتوغریده اوزبیک تیلینی اورگه نه یلیک

درسانامه سیده بیرگن معلومات لرینگیز نی اوقیب چیقدیم اما مینی قانیقتیره      

 آلمه دی اگربوتوغری ده کوپراق. حرمت بیلن نوراحمد  بیلگی لیک بیرسنگیز

قوانه من. حرمت بیلن نور احمد یورتداش کابلدن

 ***********************************************

«آئینه» تلویزیونیدن حرمتلی نوراحمد یورتداش!

بیرپرچه خط یؤللب،احوال سؤره شیب،سوال بیرگنینگیزاوچون کتته رحمت.

مین هم بوتون مللتداشلریم،برچه بیلمسیورقاره کؤزلرگه النگه لی سلام دیــــئمن.          سؤراغینگیزدن معلوم بؤلگنیدیک،سیزاؤزبیک تیلیده گی کیلیشیکلردن: «ده» اؤرین پئیت همده،«گه»جؤنه لیش کیلیشیک لرینی یخشی توشینمب سیز.اولرنی بیر- بیریدن فرقلی آلمب سیز.سیزده بیلمه گن نرسه نی توشینیشگه إینتیلیش بار،شونینگ اؤزی سهل کم بیلیش دیمکدیر. کیلیشیکلردن إیکیته سینی یاکی برچه سینی بیلمسلیگینگیزطبیعی حال.چونکه بونرسه لر،کینگ یازمه نطققه(متن)ایگه بؤلگن وتیلی بوزیلمه گن خلقلرده طبیعی روشده اؤزلشتیریلیب،تؤغری یازیلیب باریله ویره دی.ینه انه شومسله لرمکتبده هم اؤقیتیله دی.اوغانستاتده گی اؤزبیک تیلیمیز نینگ احوالی قنچه لی ایه نچلی ایکنینی شوندن هم بیلسه بؤله دی.خؤش!

نیمه قیلیش کیره ک؟ ایندی،پیلله پایه لرنی سکره ب اؤتیب یؤقاریلش کیره ک،کؤپراق پیشانه تیری تؤکیشگه تؤغری کیله دی. تیلمیز نینگ زلوارلی یوکی حـــزبلر،وزیرلر،رهبرلر،وکیللر،حاکم والیلر، رئیس وآقساقـــللرگه ایمس،بلکی،آیدینلیلرایلکه سیگه توشه دی...بوشرفلی إیشنی اؤزبیک خلقی نینگ حقیقی شاعر ویازوچیلری،عالم وضیالیلری عملگه آشیره دیلر.

سیزگه یورتداش بیک آفرینلر! سیزإیشنی هیچدن باشلب،«آئینه»تلویزیونده اؤزبیک تیلیده معلومات تقدیم قیلیب توریب سیز.بوکتته گپ.کیله جکده بوندن هم یخشی بؤلیب کیتیشینگیزممکن.

ایندی اوشبو کیچگینه کیریشدن کیئین اصل موضوع یعنی،سیزنینگ سوالینگیزجوابیگه کیلسک.

«اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک»درسنامه سیده گی کیلیشیکلرمسأله سینی سادّه راق شکلده یازیب توشونتیرگن ایدیم. شونگه قره می«ده»و«گه»کیلیشیکلرینی عملی صورتده إیخچمراق قیلیب، توشنتیریشگه حرکت قیله من.بونده تیلشنالسلیک اتمه لرینی قؤلــله مسلیککه حرکت قیله من.

 کیلیشیک نیمه؟

سیزوبیزکونده لیک حیاتده اؤزیمیزگه باغلیق بؤلگن وباغلیق بؤلمه گن نرسه لربیلن مشغول بؤلیب یوره میز.انه شوجریاننی بیزإیش،حرکت،اورنیش وفعالیت دیب اته یمیز.شوإیش- حرکتیمیزإیککی شکلده عملگه آشه دی.

اؤرین-پئیت کیلیشیگی

- بیرینچیسی                                                                                            إیش- حرکتمییز بیرجایده بجریله دی یاکی شوإیش- فعالیتنی کیمدوربیرجایده بجره دی. مثلن،یازماق(قی یرده؟- دفترده)یشه ماق(قی یرده؟- یورتده)،اوخله ماق(قی یرده؟- کؤرپه چه ده )،تورماق(قی یرده؟- بیکتده)،سؤزله ماق(قی یرده؟- مجلسده) وباشقه لر.بونده ی وضعیتده منطقن،«ده» کیلیشیگینی إیشله ته میز.چونکه،إیش حرکتیمیزبیریرده(اؤرینده)عملگه آشه یپتدی. ینه سادّ ه راق ائتسک،إیش- حرکت بیرنقطه دن إیککینچی بیرنقط گه یؤنلتیریلمیدی.

«الف»-دن--------------------- «ب» گه قره ب بارمیدی.

بو کیلیشیک فارس- دری تیلیده گی«در»گه تؤغری کیله دی .

- درشهرزنده گی می کنم= شهرده یشه شیمن؛ در جای خود هستم= اؤزجایمده من کبی.بواؤرین کیلیشیگی، دیب یوریتیله دی.

-إیککینچیسی

جؤنه لیش کیلیشیگی

ایندی انه شوإیش-حرکتیمیز،فعالیتیمیزبیرجایده ایمس،بلکی،معلوم بیرتامانگه قره ب یؤنه لتیریله دی. بیرنقطه دن إیککینچی نقطه گه قره تیله دی.مثلن،بارماق(قی یرگه؟- شهرگه)،(بیرنرسه نی)تشله ماق(کیمگه،نیمه گه؟- چیلککه،چقورگه؟)،اوزه تماق،بیرماق،یوبارماق(کیمگه،نیمه گه؟).کؤریب تورگنینگیزدیک ،إیش- حرکت بیرنقطه(بیریر)ده بجریلمه یاتیبدی.

یعنی،حرکت«الف» دن---------------------------- «ب»گه قره ب یؤنه لتیریلگن. بونده ی حالتده بیزجؤنه لیش«گه» کیلیشیگینی قؤلـــله یمیز. بوکیلیشیک فارس- دری تیلیده گی«به»گه تؤغری کیله دی.

 به خانه رفتم= اویگه کیتدیم؛ به اوانداختم= اونگه تشله دیم کبی.

 مشق اوچون قؤشیمچه مصلحت :

اؤزبیکستانده چیقه یاتگن کتابلرنی کؤپراق اؤقینگ.اؤزبیکستان رادیو تلویزیونلرینی متــّصل کؤریب،تینگلب بارینگ.گپ توزه یاتگنده دری تیلیدن سؤزمه – سؤزترجمه قیلمسلیککه       حرکت قیلینگ.

«اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک»سباقلریگه ینه بیربارمراجعت قیلینگ. توشنمه گنلرینگیز بؤلسه،توشونتیریشگه حرکت قیله من. آنه تیلینگیزگه مهر- محبــّــتینگیزآشبیب- تاشیب باره بیرسین،دیب قاله من.

                                              انتالوژی

                                                     (۲۳)

اولوغلیککه یتسنگ ینگــلیشمه اؤزینگ،

اگر کیئسنگ اطلــــس اونوتمه بؤزینگ

                                                              «هبة الحایق»

                     ادیب احمدیوگنکی                                           

اسمی احمد آته سی نینگ آتی محمود بؤلیب،ادب علمیگه صلاحیتلی عالم بؤلگن اوچون اونینگ اسمیگه ادیب سؤزی قؤشیب یازیلگن.ادیب احمد اؤزبیک تورکی ادبیّاتی نینگ تنـــــیقلی نماینده سیدیر.شاعرنینگ توغیلگن واؤلگن أیللری معلوم ایمس.اؤزبیک ادبیّات شناسلیگده ادیب احمد    12-عصرنینگ آخری 13-عصرنینگ بیرینچی یریمیده یه شب اؤتگن، دیب اؤرگه نیله دی. بیراق،ادیب احمدنی علیشیر نوایی 8- ینچی میلادی عصرده یه شب اؤتگن، دیب معلومات بیره دی(«نسایم المحبت») شاعرنینگ شخصی احوالی بابیده سؤز یوریترکن،اونی علــــیشیر نوایی اؤزی نینگ «نسایم المحبت»(سیوگی شبــّاده لری)کتابیده«بوتاو- توغمه کؤر»-دیب ته نیشتیره دی.(بوحقده گی تؤلیق راق معلوماتنی کمینه نینگ «تورکی مشایخلر»مقاله سیدن اؤقیب آلشــــــــــــــــــــــــــینــــــــگیزممکن.).

ادیب احمد حاضرگی اؤزبیــکــــستان نیــــنگ قرغـــانه ولایـــتیگه قـــرشلی یوگنــــــک(سمرقند،سورخاندریاده هم شونده ی جای بار)ده دنیاگه کیلگن.شوسببلی اواؤزیگه یوگنکی تخلــّصینی تنله گن. تورکی گوی شاعرواؤگیت-اخلاق علمی نینگ بیلیمدانی ادیب احمد دن یگانه«هبة الحایق»(حقیقت ارمغانی)اثری گینه یتیب کیلگن.

بواثرائریم منبعلرده «هتبة الحقایق»(حقیقت ایشیکلری)دی هم نامه نه دی. اوشبواؤگیت نامه اثرتیمورحکمدارلردن بؤلمیش داد خواه سپاهسالار بویروغی بیلن تورکستانده(اؤبیکستان قسمیده)یازیلگندیر.

«هبة الحایق» داستانی«قوتادغو بیلیک»که اؤخشب عروض نینگ متقاریب بحریده یازیلگن. اثرنینگ کؤچیروچیسی ارسلان خواجه ترخان«هبتة الحقایق»نی«کاشغری تیلده »یازیلگن دیئدی، بیراق، ادیب نینگ اؤزی اونی«انین اوش چیقردیم بو تورکی کتابی دیب»(اونی بیر تورکی کتاب اؤه راق بیتتدیم)،دیب یازگن ایدی. اثر 14 باب(یوحقده ینه تورکی مشایخلرمقاله سیگه قرنگ)دن توزیلگن بؤلیب،اونده تربیه وی،اخلاقی مساله لرچقوراؤرین آلگندیر.شونینگدیک اثرده«قرآن» آیتلری و«حدیث»سؤزلریدن کینگ استفاده قیله دی. «هبة الحایق» نینگ اویغور،عرب یازویده گی، 15-16عصرلرگه عاید اوچته نسخه سی بیزگچه یتـــــــیب کیلگن.اثر 1480-میلادی أیلی تورکستاندن استانبولگه آلیب باریلگن.«هبتة الحقایق» نینگ تنقیدی متنی حاضرگی تورکی دولتلر ده عالملر تامانیدن تیارله نیب،کتاب حالیگه کیلتیریلگندیر.اثر قصیده(کؤپراغی)ومثوی ژنریده یازیگن. اما،کتاب نینگ اساسی قسمی و توگه للنیوچی بابی قدیمگی آغزه کی تورکی تورتلر

 کؤرینیشیده  یره تیلگن.

اؤز دوریده انچه شهرت قازانگن ادیب احمد،اؤزی نینگ اؤتکیر زهنی،تیرن آنگی ودانالیگی    بیلن ایل-یورت حرمتیگه سزاوربؤله دی.

ادیب نینگ:«سعادت یؤلی بیلیم بیلن بیلینه دی» کبی حکمتلی سؤزلری کینگ ترقلگن.

شاعر سؤزلریدن:

نی کیم کیلسه ایرگه تیلیدین کیلور،

بو تیلدین کیم ایدگو،کیم اقیربؤلور.

مضمونی:(کیشی باشیگه نیمه یامانلیک کیلسه،تیلیدن تاپه دی. تیل طفیلی بیرآورل ایزگولیککه ایریشسه،بیرآور خار بؤله دی)

منبعلر:

1.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی.

2. علیشیرنوایی«نسایم المحبّت».

3.اؤزبیکستان مللی انسکیلوپیدینه سی..

4.ویکی پیدیا آچیق دایرة المعارف..

۵.اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.

www.ziyo.uz .5

                                               بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر

 سیزعزیزلرگه شونی معلـــوم قـیله مــیزکی،ویبلاگیمیز

 قورلیمه سی کیچــــیک بیراؤزگریــشگه یوزتـوتـماقده.   

 إیچیده گیلرایسه شو آدریسده گی ینگی مجازی کتکچه

 لرگه کؤچیریلــه یــپتی. اوزاق ریـــــجه میز ویـبلاگگه 

 اؤزبیک ادبیّاتیگه عاید بیرتقیم کتابلرنی جایلشتیریدیر.

 إیـش اداغ تـاپگونگه قـدربیرمونچه چلکشلیک یــــاخود 

 خطالرچیـــقیب قالیشی ممکن. کمچیلیکلرنی تـــوزتـــیب

 بؤلیشیمیزگچه صبرلی وکیچیریملی بؤلینگ.

                             حرمت بیلن  ویب مسوولی

 
 مودراق(۱)کؤزلر

 اؤســانــدیک!(۲)

 هردایـــم

 بیرتورکویلشدن،

 حیات- تیوره ککه بیرخیل باقیشدن،

 قاقشال(۳) قافیه لراشکنجه سیدن،

 اؤساندیک!

 سیللیق سؤزلرگه توتقون(۴) بؤلیشدن،

 یات اؤلچاولرگه قوللیکدن،

 اؤساندیک!

 قولاقلریمیزگه قؤرغاشین کبی

 قویئلگن قوروق وآهاری کیتگن آهنگلردن،

 اؤساندیک!

 أیرتیق وجانسیز تصویرلردن،

 تاتسیز،یراقسیز،یلتیراق اؤیلردن،

 اؤساندیک!

 روحنی غیجیملاوچی یالغانلردن،

 آپـــّاق ماموق(۵)،دیب - قاره کیگیزنی ساتیشدن

 اؤساندیک.

 سَرقیت(۶)،إیسلیقینی(۷) قوتلوغ ،- دیه،

 تاپینیش(۸)،چؤقنیش(۹) وسیغینیشلردن(۱۰)

 اؤساندیک.

 غریب ویلانغاچ سیوگیدن،

 صنعتسیزاؤپیچلرنی(۱۱) قومسشدن(۱۲)،

 بی ثمر،توتقیچ بیرمس آرزولرنی

 إینــتـیقیب،

 کوتیب یششدن،

 اؤساندیک - بیزدیک اخر!

۱. اویقو حالتیده گی

۲. بیزدیک،بیزاربؤلدیک

۳. قوریب سویک بؤلیب قالگن

۴. اسیر،بند زندان

۵ . پخته

۶. ته گیده قالگن،بیرآودن قالگن طعام  

۷. اؤوه دی،إیسله نیب کیگن نرسه

۸. باش اورماق،سجده قیلماق

۹. سیغینماق

۱۰. پناه ایلتماق

۱۱. بؤسه،اؤپیش

۱۲. بیریلیب ساغینیش