کیم نیچه کیم رنج نهانی چیکه ی،

آب حیات إیستب و جانی چیکه ی.

                                      نوایی

                                                              حکایه                                                 

بؤلسه بوتگار،بؤلمسه... 

«بیلم ساحه لری آره سیده اینگ چیگــَــلی،توشونیب بؤلمیدیگنی بو-انسانشنالیک»-دیدی عالملر. شونینگ اوچون دانشمندلرانسان حقیده قطعی فکرائیتیب،بیرتؤختمگه کیله آلگنلری یؤق.اونگه بیریلگن تعریفلرنینگ بَرینی«انسان ته نیب بؤلمَس- بیرمخلوق»-دیگن عباره اؤزکؤلــَنکه(سایه)سیگه آلیب توره دی.انسان حرکتی نینگ باشی هم سؤنگگی هم انه شوآره لیقده توگه یدی،بیته دی. آدمنی کییم- کیچــَککه اؤخشب،اونینگ بیلمی،اؤی-اندیشه لری،یخشی سؤزلری،خدا جؤیلیگی یــَـشیریب توره دی.انسان هرخیل خواهش-إستکلرإیلینجیده یشــَب اؤته دی ایمسمی؟ بوتویغولر نینگ اینگ کوچلسی«حاکمیت!»(قدرت)گه بؤلگن إینتیلیشدیر. بشربوحاکمیتنی بیرینچی گــَلده، اینگ کمیده اؤزإیچیده قوروب کؤره دی.شوآرزولریگه ایریشه دیمی،ایریشمیدیمی،بَری-بیراؤز إیچیده سرگردان یشه یـــویره دی.آدم باله سی گاهّا،غؤزه سیدن تشقریگه چیققن پــِلله قورتیگه اؤخشب،قابیغینی یاریب،کــَپــَلک سینگری،یؤقارلشگه شیله نه دی...  

سیلاو آلدی گورونگلری

افغانستانده سناقلی هفته لردن کیین پریزدینتلیک سیلاوی بؤلیب اؤته دی. بوقیزغین معرکه      محوریده قنده ی ائتیلمَگن گپلر بار؟ گپ کؤپ- کو،عمرآز!...                                        

تینگلیککه إینتیله یاتگن-ایل سیسیدیربو

نفـــــع یتکورمَککه شعار ائله دینگ،

اؤزونگگه اول نفعنی یار ائله دینگ. 

نفعینگ اگر خلققه بـــــیشک دورور،

بیلکه بو نفع اؤزونگگه کؤپرکدورور.

نوایی

بوندن چمه سی،اوچ- تؤرت آی آلدین افغانستان عامه وی اطلاعات واسطه لریدن بیری سَنلمیش

«آریانا» تلویزیونیدن اؤزبیک تیلیده گی کورسه تولرینگره ی باشله دی. کوتیــــلمه گن بــواقعه

افغانستان اؤزبیکلری اوچون کتته ساوغه بؤلدی.اؤزبیکچه کؤرسه تیولرنینگ گـــؤزه ل برنامه

 لرنی تمشا قیلگن تیلداشلریمیز:«شوکونلرگه یترکنمیز-هه!»- دیه کــؤزلریگه إیشــانمی...اونی

 سیوگی- ساغینچ بیلن خوش قرشیله دیلر.

بوإیستک-آرزونینگ یوزه گه چیقیشیگه جناب انجنیراحسان الله بیات نینگ خذمتلری کتته بؤلدی.

اؤزبیک تیلی هم افغانستان مطبوعاتی آسمانیده یؤلچی یولدوزکبی پارلب توریـــشگه بـــــیغرض

همکارلیک قیلــــگنی ویاردم قؤلینی چؤزگنی اوچون اؤزبیک خلقی احسان الله بیات جنابلریدن

منـــــتـــــداردیــــــرلر.

بوتون قدریتلرپول بیلن اؤلچه نه یاتگن بیردوده آزایمس،کؤپ ایمس«آریانا تی وی»دن اؤزبیک

تیلیگه بیرهفته ده،(۳) ساعت اطرافیده وقت اجره تیلیشینی کیچیک إیشدیب دیب ؤلمیدی البتته.

بونده ی خلق پرورإیشلرنینگ بهاسینی  یؤقاریده اؤقیگنینگیزدیک،اولوغ بابامیزعلیشیرنوایی 

اؤزوقـتیده بـــــــیرگـــــن ایدی.

شونی هم  تن آلیب ائتیش کیره ککی، آنه تیلیمیزده بونده ی چیرایلی کؤرسه تیولرنی قـــلدیرغاچ

آوازلرآرقه لی مللتیمیزگه یتکزیشگه، تنقلی وتجربه لی ژورنالـــیست عزیزالله آرال ومحمدعالم

کوهکنلرباش- قاش بؤلدیلر.کون سه ین کؤرسه تیولریخــشیله نیب باریـــــشگه غمخورلیک

قــــیلیب کـــیلماقده لر.

شویؤنه لیشده پیشانه تیری تؤکیب فعالیت آلیب باره یاتگن جناب غلام سخی یــــــورتداش،فرهاد

سامع،سلیمان قرداش وهلی اؤزلرینی ته نیتمه گن عزیزنوقیران ویاش ژورنالیستلرهم آلقــیشگه

سزاواردیرلر.تجربه شونی کؤرستدیکی،«بیزاؤزیمیزنی مظلوم،آزسانلی،تیلیمزتاپتلگن،یازیش-

اؤقیشنی بیلمیمیز،آنه تیلیمیزده مکتب،اونویریستی،رادیو،تلویزیون...یؤق»- دیب اؤتیریش بیلن

هیچ نرسه گه ایریشه آلمیمیز.

امکانیت وفرصتلرایشیگی فقط إیش بیلن آچیله دی. اگراقتصادیمیزکؤتره آلسه،اؤزیمیزده قونت

وإینتیلیش بؤلسه،24ساعتلیک تی وی کؤرسه تیوینی تشکیل قیلیش ممکن دیب اؤیله یمن.سیزو

بیزنینگ کوچیمیزعصرلروأیللر دوامیده مستبد حکومتلرتامانیدن اته ین باسیب،بوغیلیب کیلیندی.

منه«آریانا»تلویزیونی مثالیده گپیره دیگن بؤلسک،إیش صفردن باشلندی.قیسقه بیرمدتده ینگی-

ینگی آوازلرپیدا بؤله باشله دی.حاضرچه،«یوزمه-یوز»،«سامان یؤلی»،«قؤشیق سلطنتی»،

مملکت إیچیده گی وخلق اراکونده لیک واقعه- حادثه خبرلری، انه شواؤزبیک تیلیده گی برنامه

لرنینگ اؤزه کینی تشکیل بیریب توریبدی.

کیله جکده ینه-ده،گورکیره ب رواجله نیب کیتیشیگه إیشانچ حاصل قیلسه بؤله دی.اینــــدیلیکده،

اوشبوکؤرسه تیولرصاف اؤزبیک معیاری تیلیده بیریشگه حرکت قیلینماقده. ائریم کمچیلیکلرنی

حسابگه آلمه گنده،اؤزبیک تیلیده گی کؤرسه تیولرانچه موافقیتلی تره لماقده.باشـقه تاماندن اوشبو

برنامه لراؤزبیک کیشیلرینی اؤزانه تیللریده تؤغری سؤزلی آلیشلریگه اؤرگتمـــاقده هم .باشقه

تاماندن،افغانستــــــــانده دمکراسی نینگ ناغره سینی چالیب،برچه قوم ومللیتلرنی«بیرکؤزده»

کؤرماقچی بؤلگن حــــکومتـــگه،بوکؤرسه تیولرکؤزآغریغی  بؤلیب کؤرینـــــیشی هم ممکن.

اؤزینگیزبیراؤیلب کؤرینگه-هه،اؤزبیکلراوغان وتاجیک برادرلردن سان بؤییچه هم،یر- حدود

بؤییچه هم آزبؤلمسه- یو،اولرگه کتــته«مللی تی وی»دستورخواندن اتیگی،(20)أیگیرمه دقیقه

گینه وقت اجره تیلسه- یه!بو-کم سیتیش ایمسمی؟بو-اؤزبیکلرگه اؤگَی کؤز بیلن قره ش ایمسمی؟

ینه بیرتاماندن اؤزبیک ضیالیلری،وزیر،وکیللری،منصبداروعملدارلری شوکبی مدنی حقوقلرینی

حکومتدن طلب قیله یاتیرلرمی؟یاکی،احوال«ایسکی تاس،ایسکی حمام»بؤلیب قاله ویره دیمی؟

بوندن تشقری افغانستانده،علمی،مدنی،معارف واجتماعی ساحه لرده هم کیچکینه بؤلسه-ده،

ایجابی سیلجیشلریوزبیره باشله گن.اولرحقیده هم اؤرنی بیلن فکربیلدیریش نیتیمیزیؤق ایمس.

   ایل نیتیب تاپگی مینی کیم، مین اؤزیمنی تاپمه سم

                                                                                  نوایی

تورکی یاکی اؤزبیکچه آتلرنی قی یردن تاپه میز؟

اوشبو موعوضوعنی عزیز ویبلاگخوانلردن بیری نینگ تکلیفیگه کؤره قلمگه آلماقده من.سؤزنی نیمه دن باشله شیمنی بیلمه یپمن. بومساله شونچه لرآغریقلی نقطه که،قی یریدن توتسنگیز قؤلینگیزکویه دی. بوتون وجودینگیزققشب لرزگه توشه دی.

اؤزبیک ابیّاتیده مناظره یاکی سَـندوروش

مناظره،لغتده بحث لـــَشو،فکری تارتیشو،یوزمه -یوزتوریب ائتیشماق وفکرنی ترازوگه سالیش معنالرینی بیلدیره دی.ادبی ژنرصفتیده إیککی تامان(شخص،نرسه،حادثه،توشونچه وحالتلر)نینگ حیاتگه،واقعیلیککه مناسبتینی مقابل روشده شعری یؤل بیلن بیان قیلیشگه ائتیله دی. ممتازادبیّات نماینده لری ادبی تور صفتیده بو شکلدن کینگ فایده لنگنلر. اؤزبیک کلاسیک ادبیاتیده مناظره ژنری نینگ إیلدیزلری انچه اوزاقلرگه باریب تقله دی.بوندن کمیده بیریریم مینگ أیللرگه باریب یته دی. مناظره ادبی ژنری نینگ إیلک نمونه لرینی میلادی 5-8 إینچی عصرلرگه تیگیشلی اورخون- ینه سای بیتیکلریدن إیزلب تاپیش ممکن. بویوک علامه محمود کاشغری نینگ بوندن مینگ أیل بورون یره تگن«دیوان اللغات الترک»اثریده إیککی فصل(قیش ویاز) إیککی بورگه، قازان وچؤمیچ منظره لرینی اوچره ته میز.منظره ژنری نینگ طبعیتیده بؤلگنیدیک،بویوک کاشغری اؤزی نینگ اؤلمس اثریده،إیککی نرسه یاکی واقعه وحاثه لرنینگ قره مه- قرشی صفتلرینی عمومیلشتیریشگه حرکت قیلگن. ادبیّاتیمیزتاریخیده،ادبی- بدیعی منبعلریمیزده عینن، مناظره ژنری تورکی شعری اتمه کؤرینیشده بیریلگن. بوشعری ژنر«سندروش»- دیب اتلگن.

«دیوان اللغات الترک»ده گی ائیریم «ســَندوروش»(مناظره نی کیلتیریب اؤته میز).

«قیش ویاز» سندروشی:

               (۱)

 قیش  یه ی بیله  توقوشـــــــــــتی،

قینغیر کؤزین به قیشتـــــــــــــــی.

توتوشکه لی یه قیشتـــــــــــــــــی،

          آت غه لیمت آغره شــــــــــــــــور. 1.182

مضمونی:

قیش یاز بیلن  تاپیشــــــــــــــدی،

قینغیر کؤزله   باقیشتــــــــــــــی.

بیر- بیریگه   یاپیشـــــــــــــــدی،

غـــَلبه نی    ایسته شـــــــــــــــور.

         (۲)

توملیغ کیلیــــــــــــب  قــَپسه دی،

قوتلوغ یه ییغ تیـــــــــــپسه دی.

قرلب اجین     یپســـــــــــه دی،

         یت أین اوشوب یمریـــــــــشور.1.430

مضمونی:

ساوّق  کیلیب   تـــــــــــــــــوره دی،

قوتلوق یازنی ســــــــــــــــــوره دی.

قار   دنیانــــــــــــــــــــی   اؤره دی،

تن   اویشیب    زیـــــــــــــــــــــرّلر.

               (۳)

یه ی  قیش  بیله  قَریشـــــــــــــــــدی،

یردم   یَسین    قوروشــــــــــــــــــتی.

چیریگ توتوب کؤریشـــــــــــــــــــتی،

          اؤق ته غلی  اؤتره شــــــــــــــــــــور. 1.104

مضمونی:

یاز قیش بیلــن کـؤریشــــــــــــــــدی،

هنر یازین قـوروشــــــــــــــــــــــدی.

 صف تارتیشیب تورشـــــــــــــــدی،

اؤق آتغه لی چاغله شــــــــــــــــــور.

قیش مقتنه دی :

اول قر، قموغ قیشین إیــــــــــــــنر،

اشلیق   ته ریغ  انین اونـــــــــــــر.

یه ولَق یه غی  مینده تیــــــــــــــنر،

          سین کیلیبن تیبره شـــــــــــــــــــور. 2.237

مضمونی:

قارو یامغیر مینده إیـــــــــــــــــــنر،

آریق – آوقت شونده اونـــــــــــــــر.

یاوِز دشمن مینده تــــینـــــــــــــــر،

سین کیلیبان قؤزغه نــــــــــــــــور.     

(5)

سینده قؤپَر چَــــــــزنــــــــــــــلر،

قوزغو سینگک أیلنـــــــــــــــــلر.

دؤک مینگ قویو تومنــــــــــــلر،

          قوزغو تیکیب اوگروشـــــــــور. 3.378

مضمونی:

سینده برچه یامانـــــــــــــــــــلر،

چیبین پششه أیلانــــــــــــــــــلر.

دمی گجک چیانـــــــــــــــــــلر،

حمله قیلب یوگـــــــــــــــورور.

           (6)

قیش یه ی غَه  رو سولَنــــــــور،

یر ات  مینین  یــه ورولـــــــــور.

إیگلر یمــه سَویــــــــــــــــرور،

         یت إین تقی بیرکیــــــــــــشور.3.294

مضمونی:

قیش یار بیلن تارتیشــــــــــــور،

یر آت مینده آرتیشــــــــــــــور.

کسللیــــکلر قیتیشـــــــــــــــور،

کوچ – قوتگه تؤلــــــــــــورلر.

           (7)

یاز قیشگه جواب قیله دی :

سینده قچر سونده لَــــــــــــــــچ،

مینده تینر قرلیغــــــــــــــــــــچ .

تتلیغ اؤتر ســــــــــــــــــوندَوَچ؛

         ایرکی تیشی اوچره شــــــــــور.1.481

مضمونی:

سینده سعوه لر کــــــــــــــــیتر،

مینده قلدیرغچ یَشـــــــــــــــــر.

بلبلر سَیره ب قؤنـــــــــــــــــر،

نرو ماده اوچره شــــــــــــــــر.

            (8)

أیلقی یزین اتلـــــــــــــــــه نور،

اؤتلب انین ایتله نــــــــــــــــور.

بیگلر سیریم اتـــــــــــــــله نور،

            سیونوب اؤگور إیشریــــــــشور. 1.281.

مضونی:

أیلقی یازده ایتله نـــــــــــــــــــور،

یه یلاولرده اؤتلَـــــــــــــــــــــنور.

بلبللر سَیره ب قرنــــــــــــــــــــر،

سیونیشیب اؤینه شـــــــــــــــــــور.

              (9)

بَلچیق بَلیق إیوگرولـــــــــــــــــور،

چیغه ی یه وز أیغریـــــــــــــــور.

یرینگکلری اؤغریلــــــــــــــــــور،

اؤزغوچ بیله یوریشــــــــــــــــــور.

مضمونی:

لای، بَلچیقلر یوغریلـــــــــــــــــور،

کمبغــــــــــــــللر یزیــــــــــــــــلور.

ساوّق قتتیق سیزیـــــــــــــــــــــلور،

برماقلری هوله شـــــــــــــــــــــور.

سـَـشندوروش یاکی،مناظره ژنری ائنیقسه15، 16-إینچی عصرلرده، اؤزبیک شاعرلریتامانیدن  کینگ رواجلنتیریله دی. بودورلرگه کیلیب مناظره پرچه لرشکلیده ایمس،بلکی،یخلیت اثرصفتیده بؤی کؤرسه ته دی. 15-إینچی عصرده اتاقلی شاعر یوسف امیری اؤزی نینگ«بنگ وچاغیر مناظره»اثرینی یره ته دی. بواثربیزگچه یتیب کیلگن بؤلسه- ده،چاپ قیلینیب،ادبیّاتشناسلیکده علیحده اؤرگنیمه گن.

یوسف امیریدن کیین یشب ایجاد ایتگن ومناظره ژنری بؤییچه تؤلیق اثریره تگن ادیب احمدیـــدیر. شاعراحمدیدن بیرگچه«سازلرمناظره سی»اثری یتیب کیلگندیر.بواثرهم یترلی تدقیق قیلینمه گن. اؤن بیشینچی عصرنینگ بیرینچی یریمیده مشهورادیب مولانا یقینی اؤزی نینگ«اؤق ویای» مناظره اثرینی اؤزبیک ادبیّاتگه تارتبق قیله دی. بواثراؤق آتیش مسابقه سیده میدانگه گیرگن بیرأیگیت نینگ قؤلیده گی اؤق وایلکه سیده گی یایگه قره ب،مجازی یؤل بیلن«اؤق ویای» مناظره سینی قلمگه آله دی.اوشبواثرطفیلی شاعرزمانه سی نینگ تورلی طبقه کیشیلرینی نینگ قیافه سینی بدیعی جیزیشگه إینتیله دی واونی عملگه آشیره دی.

اؤزبیک ادبیّاتیده مناظره چیلیک نینگ اؤزیگه خاص رواجله نیش تاریخی بار. امیری، احمدی، یقینیدن کیین دنیاگه کیلگن بویوک متفکّرعلیشیرنوایی مناظره کؤرینیشده علیحده اثر یره تمه گن بؤلسه- ده،اؤزی نینگ تولی- تومن داستانلریده اوشبوشکلدن فایده لنه دی.نواییده «دیدیم»،«دیدی» سؤزلری آرقه لی مناظره ینه ده جاذبه لی توس آله دی.بوعنعنه نی إیزلرینی دیرلی برچه اؤزبیک شاعرلری ایجادین قیدیریب تاپیش ممکن.

مناطره ژنرینی یؤقاری سویه گه کؤترگن اؤزبیک ادیبلریدن اینگ کؤزگه کؤینگنی، 18 ِنچی عصرده یشب اؤتگن  شاعر،بو محمّد نیاز نشاطیدیر. نشاطیدن بیزگه«قوشلرمناظره سی»،«گل ودف»،« بنفشه وچنگ»کبی اثرلریتیب کیلگن.

بوادیبلردن کیین هم اؤزبیک ادبیّاتیده منظره ادبی ژنری باشقه شاعرلرتامانیدن هم(اؤزبیکستان)دوام ایتتیریلگن.اؤزبیک خراسان ادبی حوزه سیده کیینگی اوچ- تؤرت عصرده مناظره اثری یره تیلگن حقیده قؤلیمیزده معلومات یؤق.

زمانوی ادبیّاتده هم بوادبی تورنینگ اهمیتی سیره کمه یمه گن. کمینه هم«ملاو زندیق» نامی آستیده منظوم اثر یره تیشگه اولگورگنمن.ادبی جماعتچیلیگیمیز،قاتیب قالگن عقیده لردوریده بوادبی اثرنی اعلان قیلیشدن کمینه نی معذور توگیلر.سؤنگ سؤزاؤنیده زمانداش قلمکشلریمنی مناظره ژنریدن فایده له نیشگه دعوت قیلگن بؤلور ایدیم.

                                                            علیشیر نوایی 

            نوایی اثرلریده تیلگه آلینگن کییم باشگه عاید سؤزلر 

علیشیرنوایینینگ سیرقیرّه وبرکه لی ایجادی تیل جهتدن نهایتده بای ورنگ - برنگدیر. تخمین قیلینیشیچه،اولوغ شاعراؤزی نینگ بوتون منظوم ومنثوراثرلریده،اؤتــّیزمینگگه یقین لیکسیمه (سؤز) قؤلــله گن. شرق وحتــّا جهان دهــّالری ایجادیده هم شونچه مقدارده مستقل سؤزإیشله تیلگنینی اوچره تیش جوده قیین.شونینگ اوچون هم بویوک نوایینی اؤززمانداشلری:«سؤزمُلکی نینگ سلطانی»- دیب اتــَشگنلر.نوایی فخرله نیب حقلی روشده:

                                 تورک نظمیده چومین تارتیب علم،

                                ائله دیم اول مملکــتنی یکــــــــقلم.

دیــــب،یـــــازگن ایدی. دهّا ایجادکار قؤلــله گن سؤزلر،موضوع وقمروی بؤییچه هم کینگ وسلماقلیدیر.اولرنینگ إیچیگه کیریب باریلسه،اوروغ، قبیله آتیدن تارتیب،حیوانات، اؤسملیک عالمی،انسان اعضاسی،آسمان جسملری،رنگلر،اوی- روزغاربویوملری ، قؤش تؤرلری،ازوق-آوقت نامینی ته شیوچی ؛بارینگیکی بوتون انسان حس- تویغولرینی افاده قیلوچی سؤزلرگچه قیدیریب تاپیش ممکن.بو سؤزلرنینگ اکثرسی کؤپ معنالی لغوی بیرلیکلردیر.اولرإیچیده 30 ته گچه مستقل معناگه ایگه سؤزهم بار.علیشیر نوایی«خمسه» سی نینگ تنقیدی ایلکترون متنینی تیارله یاتگن پیتیمده،کؤزیم بیر ته لی انسان کییم باشینی افاده لوچی سؤزلرگه توشدی. شو بهانه بوندن  بیش-آلتی عصرآلدین تیموریلر وعمومن،اؤشه دور اؤزبیکلری قنده ی کییم- کیچکلر کییگنلیگی بیلن قیزیقیب  هم قالدیم.بولرنی إیزلب تاپیش مقصدیده نوایی اثرلریگه ترمه شیب شونغیب کیتدیم.اوچره تگنلریم قوییده گی،آدم کییم باشلری بؤلدی.ایندی انه شو سؤزلرنی     بویوک نوایی قنده ی مهارت بیلن إیشله تگنیگه کؤز تشله یمیز:     

 تیرلیک - إیچ کؤیلک،إیچ کییم(زیرپیراهن): 

  اؤزبکی گلناری تؤندین کویـدیوم امّا اؤلدورور،

  لیمویی تیرلیک انینگ آستینده کیم جانان کیـیر.

                       علیشیرنوایی.«نوادر النهایه» . - 12 - بیت. 

  کلـه پوش- کلــله پؤش

                                    "حیرت الابرار" -۱۲۰- بیت.                     

  شیرداغ-  اوستکی کییم:

  شاه وتاج وخلعتی کیم مین تماشا قـیلغــَلی،

  اؤزبگیم باشیده قلپاق ایگنیده شیراغی بس.

                      علیشیرنوایی.«غرایب الصغر». 201- بیت.

  کورتـه- استر سیز تؤن:

  اول کورته جُبه نی درویشگه بیردیم.

                          «نسایم المحبت»-162- بیت.

   کؤنگلاک- کویلک :

  کؤنگلک اوزره نیچه حُلـــّـله رنگ- برنگ،

  صنعــــــتیده جان چیکــــیب روم وفــرنگ.

                                «لسان الطیر»13-71بیتلر.

   کؤنگلاک ایتب نازهواسدین کتان،

   قیسی هوس پَری مگـــسدین کتان.

                                «حیرت الابرار»- 7.جلد.268-بیت

  تــؤن- تؤن: 

  تؤنی إیپک بؤلمسه کؤنگلی حزین،

  جنسی ختـــای بؤلمَسه قاشیده چین.

                          «حیرت الابرار»- 7.جلد.268- بیت.

  إیــشتان- إیشتان: 

  یؤق ایرسه اول اوی اؤخشربیرکیشیگه،

  که انـده بؤلمَـــــغی إیشتان و بیـــــلباغ.

                             «خزاین المعانی»-702 بیت.

  بیلباغ- بیلباغ،قییق،کمربند: 

  نی کؤروندی قامتینگچه نیشکر شیرین وتوز،

  نی آنینگ بندی بیلینگه باغللــَغان بیلباغچه.

                              «خزاین المعانی»-  588- بیت.

  یاغلیق- ، رومال ،قؤل  رومال: 

 مجلس اهلی إیـــلیلرغه کؤزه لیک سوقؤیدوروب،بعضی نینگ کفش ودستارلرین و یاغلیقلرین وانینگ اوچیده توگونگینه سی بؤلسه بیلگولرین ملازم لرغه تاپشوروب...

                                          «حالت سید حسن اردشیر»۵۲۸-بیت                         

  سلــّه- سلــّه:

  بوسلـــّه نی حضرت مخدومی القا قیلغــَی.

                             «خمسة المتحیرین»-8-بیت. 

  قلپاق- تؤپــپی،باش کییم : 

  داولغه بؤلوب تؤپــپی ینگلیغ  بــَری،

  اؤتاغه باش اوزه سریغ قـوش پَری.

                          «خمسه»- 1333-بیت 

  بؤرک- تیلپَک، باش کییم: 

  لاله کیــــــبی ظاهر ائـــله بان کؤک،

  ایگری قؤییبان تیری قیـــزیل بؤرک. 

  قؤلباغ-  مرجان إیپی، بیزه ک یاکی باله نی بیشکده بیلــَش اوچون إیشله تیله یاتگن إیپ: 

  تخیل بیرله نازک ساعیدین گرتؤلغه سم، تامغــَی،

  حل اؤلغــَی سیم اداقکیم ،اوزولسه إینجو قؤلباغی.

                                    «خزاین المعانی»-334-بیت.

  قلپاق- کلاه، باش کییم: 

  شاه وتاج وخلعتی کیم مین تماشا قـیلغــَلی،

  اؤزبگیم باشیده قلپاق ایگنیده شیراغی بس.

                                     «خزاین المعانی»-258 . 

  اؤتاغه- باش کییمگه تقیله دیگن یاکی قدلیب تیکیله یاتگن جیغه: 

  بیری دستاریده گلرنگ اؤتاغه سنچیب،

  قان خیالی باشیـــده ایرککنی ایما ائلب.

                             «خزاین المعانی»- 70 –بیت. 

  کــَــپنک- یونگدن قیلینگن اوستکی کییم، چوپانلر کییمی:

  سلطنت خلعتیدین آرتیق ایرور دیرده مست،

  سودره سم باده گـــدالیغیده إیرتوق کــَپنک.

                                  «خزاین المعانی»-349- بیت.

  پایتابه- پیته وه، ساوقدن سقلش اوچون آیاققه اؤره له دیگون یونگ متاع:

  ابونصر حاجی منگه دیدی کیم،شیخ طرزینی کؤردومکه،بیر درویشنینگ پایتابه                سین کؤزگه سورتر. «نسایم المحبت» -42-بیت.

 جُبـــّه- بؤیی وینگی اوزون تؤن: 

  ینه اوچ تؤقــّیز دولت ارکانیغه،

  تؤن وجُبــّه بیرله انینگ یاینده.

                         «سد اسکندری»-278.

  قصب پؤش- یوزگه تارتیله دیگن تونیک(نازک) پرده: 

   شهد إیککی لبی، ولی رتب نؤش،

   بد إیککی یوزی، ولی قصب پؤش.

                             «لیلی ومجنون» -690 –بیت 

  چپان- ارزان بها تؤن،کییم: 

   ایرور چمنده یوزونگ نونگ گدایی آق گل کیم،

   کؤروندی برچه یاماغلیق چــَپانی اوزره مامیق(پخته).

                                      «خزاین المعانی»-349- بیت. 

  چَکمن- چَکمن،یاپینغیچ:

  یاز یاغموری یتگچ ائله دینگ بات،

  یارچَکمینــینی یشـــــــــیل سقرلات(نازک کییم).

                                      «لیلی ومجنون»- 53- بیت.

  ساچباغ- ساچگه تقیله دیگن باغیچ :

  ساچباغ ایرمستورکی،اول کافرغلاف ائلبتورور،

 عالم إیچره کفر تعــــــظیمی اوچون زنـــّارغه.

                                «خزاین المعانی»-552  - بیت. 

   سه پیچ- باشگه ائلنتیریلب اؤره له دیگن بیزه ک متاع 

   حُلــّه ی زربــــفــتدین قیـــلدیمو اول آی سه پیچ،

   یؤقسه شعاعی خطین باشقه قویاش چیرمه میش.

                                     «خزاین المعانی»-282  - بیت                

   پوستین- پؤستین:

 شیخ لقمان باقیب دیدی: یا ابو سعید،سین بیر پاره ترّه بیله بو پؤستین بیله تیکتور. 

                                                                  «نسایم المحبت»-1۱۱- بیت.

یؤقاریده کیلتیریلگن مثاللر،نوایی اثرلریده قؤلــله نیلگن آدم باش کییمی همّه سی بؤلیب انه شولر دیگنی ایمس البتته. ینه بیرقنچه کییم باشگه عاید سؤزلر بارکی،اولرعلیحده لینگویستگ تحقیقنی طلب قیله دی.اوشبو موضوعنی قلمگه آلیش بیلن بیز شونچه کی، اؤن بیشینچی عصرده کیشلر فایده لنگن کییم باش بیلن ته نیشیبگینه قالمه ی،بلکی،شو سؤزلردن ائیریملرینی بوگونگی کونده تیلیمیزگه فعال آلیب کیریشگه أینتیلسک بؤله دی. ممتازادبیّاتیمیزانه شو تامانلری بیلن هم گؤزه ل واؤلمسدیر.

تیلیمیز حقیده کؤپراق قیغوره یلیک

مظلوم آنه تیلیمزنی اؤنگلب آلیشیمیزگه،هلی آلدینده  کؤپ قاوون پیشیغی توریبدی.شونینگ اوچون تیل حقیده قیغوریشنی کونده لیک إیشیمیزنینگ بیرقسمیگه ائلنتیرماغیمیزضرور.اؤزبیک تیلینی بایتیش،رواجلتیریش واونی محافظت قیلیشنی إیشیمیزگه ائلنتیرنگنده گینه، آلدیمـــیزگه قؤیلگن  مقصدگه ایریشگن بؤله میز.مقصدیمیزینه اؤشه-اؤشه،آنه تیلیمیزنینگ اجتماعی موقعینی کؤتریش، ارداقلش واونی بلا- قضالردن سقلب قالیشدیر.

درواقع،تیلنی سیویشدیک بختدن محروم کؤنگیللر-اؤلیکدیر.سببی تیل یلغیزگینه،عــلاقه قورالی ایمس،بلکی،تیل-بوتاریخ،تیل-بواؤزلیک،تیل-بو اؤلمس جهانشمول معنوی مُـــلکدیر.زیرا،آنه تیلیمیزنی سیوگنیمیزاوچون بیزنی بیرآوعیـبلَی آلمیدی.تیلنی اولوغلش وقدرلش عیب ایمس. دیمک،اؤزتیلیمیزده فکرلش،سؤزلش،اؤقیش ویازیش سیزوبیزنینگ طبعی حقیمیزدیر.بس     شونده ی ایکن،کیلینگ عزیزلربوگونگی اؤزگریشلر،ایوریلیشلردوریده تیلیمیزحقینی ادا قیله یلیک. قنده ی قیلیب؟

بیرینچیدن   

تیل علمینی ایگللب آله یلیک. بونرسه بیزگه تیلنی قوروق سیویشنی ایمس،بلکی،اونگه آنگلی   یانده شیش واونی اوَیله شیمیزگه کمکلشه دی.بونرسه تیلیمیزگه اوزوق- یولوق،پله- پَرتیش، اؤزباشیمچه،ناتؤغری مناسبتده بؤلیشیمیزگه یؤل قؤیمه یدی.مثال کیلتیره من:

اگرسیزوبیزبیلیب،بیلمی«اؤزبیک تیلی باریؤغی تورک تیلی نینگ بیر لهجه سی»،یاکی«علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی نینگ اساسچیسی دیسک»قتــّیق ینگلیشگن بؤله میز. یاخود،تیلشناسلیکده قبول قیلینیشی کیره ک بؤلگن قانون- قاعده لرگه عمل قیلمه سک،ینه تیلگه  بی پسند بؤلیب قاله میز.دیـلیک تیلشناسلیکده،اؤزبیک تیـیده گی قؤشیمچه لر(نی،نینگ، لر،ده،دن،راق،لر،چه،گینه، ته،گی...) سؤزگه(اؤزه ککه)تیرکب،قوشیب یازیلسین دیگن قانونیمیزبار.بونگه همّه بؤی سؤنیشگه(سؤزجوده چؤزیلیب کیتمگن تقدیرده)مجبور.تیلده «هرباشده بیرخیال»-دیگن عباره اؤتمـــه یدی.   

 إیککینچیدن    

 افغانستان شرایطیده گپریه دیگن بؤلسک،معلومکی،قلمکش ایجاد کارلریمیزاساسن،اؤزبیکلریشه یاتگن تورلی ولایتلرگه منسوبدیرلر.افغانستانده تیل متریاللری اؤشه یرلردن هلی أیغـیب آلیب، تیکشیریلب،علمی اؤرگنیلمه گن.بیزده تصویر،سؤزوتاووشلرآرشیفی توزیلمه گن. بونده ی وضعیتده عالم،ادیب،یازووچی،شاعر،ژورنالست وبوتون ضیالیلر،اؤزلری یشه یاتگن حدودلرده قؤلــله نیلیب کیله یاتگن سؤزلرنی متـنلرده إیشله تیشلرینی توصیه قیلگن بؤلورایـدیک. اوشبو سؤزلرقیسی معناده قؤلـله نیلیشدن قطعی نظر قاغذگه توریلیشی کیره ک.احتمال قلـمکشلربو سؤزلرنی نا موفق إیشله تیشرلر،اونیسیدن چؤچیمسلیک لازم.بونده ی سؤزلرنی پیشیریب،قیته إیشلاو بیرشگه امکانیتمیزبار.مثلن،مین اؤزشیوه مده«کیـیگیچ»(«شب پوش-ارقچین»)سؤزینی ایشیتگمن، ایندی اونی قیسیدیرتیکستده إیشله تیشیم کیره ک.شوبــــیلن بیزسؤزلرنی نه فقطه أیققن بؤله میز،بلکی،اولرنی معامله گه کیریتیب اؤز ارا المشگن هم بؤله میز.

اوچینچیدن    

هربیر یازووچی لغتلریاردمیده إیش کؤریشی کیره ک بؤله دی.لغت کؤرمسدن قلم تیربه تیش،     اؤقیمسدن ملابؤلیشدیک بیرگپ.نیگه؟ چونکی،سؤزبایلیگیمیزایجادمیزنینگ قؤش قناتیدیر.اولکن سؤزبایلیگی بیزنی چینه کم ایجادنینگ یوکسک چؤققیلریگه یتکله یدی.

ذهنیمیزنی فقطه فارس-عرب یازوویده گی سؤزلیکلرنی اؤقیشگه اؤرگتمیلیک.شومعناده،کیریل ولاتین یازوویده گی لغتلرکؤپ قؤل کیله دی.مستقل ایجاد وترجمه   ده هم معناداش سؤزلردن  کینگ فایده له نیش نهایتده ضررو.مثال : 

إیککی آدم بیراویده یشه ماقده.بیر-بیری بیلن چیقیشمی قالدی دییلیک،اولر«بیرگه یشه مسلیک»   -دیگن بیریکمه نی قؤلـله دیلر.ایندی انه شو«بیرگه یشه مسلیک»بیریکمسه نی ینه باشقه قنده ی شکللرده افاده ایته آله میز؟

- «بیرگه یشه مسلیک»،

- «مستقل یشــَش»،

- «هرکیم نینگ اؤز آدرسی بؤلسین»،

- «ائری- ائری یشه ماق»،

- «اؤز منزلیگه ایگه بؤلیماق»،

- «یکــّه- یکــّه کون کؤرماق»،

- «علیحده علیحده  روزغار توتماق»،

- «اجره شیب حیات  کیچیرماق»،

- «اؤز اوییم اؤلن تؤشه گیم»،

- «إیککی باش بیر قازانگه قینه میدی»،

- «سین اؤز یؤلینگه،مین اؤز یؤلیمگه»،

- « اؤزیم خان اؤزیم بیک»،

- «یریم نانیم راحت جانیم»،

- «جدا-جدا اؤتیرماق»،

- «یالغیز تورماق»،

- «قؤشیلیب یشه مسلیک»،

- «اره لش تورمسلیک»،

- «اؤزی- اؤزیگه خوجه ین»،

- «بته- بته یشش».

 وباشقه لر. بوبیرعادی مثال ایدی.

کؤریب تورگنینگیزدیک،بیته توشونچه نی اینگ کمیده أیگیریمه گه یقین شکلده بیریش ممکن ایکن. اونی بیزبیرگینه بیریکمه مثالیده کؤریب چیقدیک.هرقنده ی سؤزوگپلرنی شوترتیبده توزیش ممکن البتته. بونرسه بیزنی ایجادی فکرلشگه،متنلرنی سؤزمه- سؤزترجمه قیلمسلیکــّه یاردملشه دی. بوهم اؤزبیک تیلی نینگ إیچکی امکانیتلری کینگلیگیدن بیردلالت بیره دی.

تؤرتینچیدن 

تیلیمیزنی کیره کسیز یؤکلردن(آرتیقچه حرف،بیلگی،سؤز،ترجمه،یات گرامری قاعده لر)بؤشه تیش کیره ک. بیزسؤنگگی مساله بؤییچه اوشبو ویبلاگده  بیرنیچه مقاله یازیب ویبلاگخوانلردقتیگه حواله قیلگن ایدیک.تورکیه مثالیده ائته دیگن بؤلسک،حاضرگی تورک تیلی نینگ 85.8% لیکسیمه(سؤز)سی تورکچه وصاف تورکی سؤزلردن توزیلگندیر.بودیگنی،حاضرگی تورکیه تورکچه سیگه 13%اطرافیده باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریلگن.اؤزبیک تیلیمیزگه سالیشتیرسک، تشویشلی منظره کؤزاؤنگیمیزده نمایان بؤله دی.شو نینگ اوچون هم تیلیمیزحمایه گه محتاج.کیزی بیلن ائریم اتمه(اصطلاح)،سؤزوتوشونچه لرنی اؤزبیکچه لشتیریب بارویرگنیمیز یخشی ایمسمی؟

مثال اوچون سیلاو اساسیده توزیلگن عالی وکیللیک وقانون چیقریش اداره سی دمکراتیک دولتلرده «پارلمینت/پارلمان»دیب یوریتیله دی.بؤسؤزوتوشونچه اؤزبیکستانده«عالی مجلس» شکلیده قبول قیلینگن.امّا،بونی افغانستانده یؤقاری کینگــَش،عالی کینگــَش،یِِؤقاری أیغناق، یؤقاری أیغیلو،یلپی کینگـــَش کبی توشونچه لربیلن افاده قیلسه بؤله دی. بیزنینگچه،سیاسی  تیرمین صفتیده«یؤقاری کینگــَش»نی پارلمان اؤرنیده قبول قیلسه بؤله ویره دی.سیز نیمه دیب اؤیله یسیز؟مرحمت قیلیب فکر بیلدیرینگ.

بیشینچیدن                                                                                                    

ایجادکارکیشی متصل روشده تورلی-تومن بدیعی،علمی ادبیّاتلرنی اؤقیب باریشی شرط. ینه بیربار تاکید  لیمزکی،حاضرگی سؤزذخیره میرنهایـتده تار.بوبیلن حتا،عادی خبرومقاله هم یازیب بؤلمیدی.«اؤزبیک تیلینی مکمّل بیله من(؟)»-دیگن آدملرقتــّیق ینگلیشه دیلر.حتی،نوایی وبابرهم اؤزبیک تیلی قدرتی آلدیده مات وعاجزقالگنلر.اولرشونچه لیک اولکن ایجادلری بیلن هم تیلیمیز نینگ مینگدن بیرامکانیــتینی آچه آلمه گنلر.بوگونگه کیلیب،اؤزبیک تیلی(اؤزبیکستانده)بیقیاس ترقی تاپتیریلدی.کیلگوسیده ینه ده کیسکین رواجلنه دی. شو مدتده هرساحه نینگ اؤز تیلی  شکللندی.طبعی وبشری علملرگه عاید سان-سناقسیز اتمه،توشونچه،ترکیب،عباره وبیریکمه لروجودگه کیلگن.علم،صنعت وادبیّات تیلی بیلن شیوه وکؤچه تیلی بیر-بیریدن وتونلی فرق      قیله دی.بیزده نه یازمه  ونه ده آغزه کی نطق رواجلنگن.آنه تیلیمیزده بیزخطا یازیب گپیره آلمیمیز.بوملامت یوکینی قی گه کؤتریب باره میز؟ بو تیلنی اؤرگنیش اوچون  بیز ینه قنچه وقت کیره ک عزیزلر؟   

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۲۱) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

اؤزبیک تیلینی تازه لش پیتی یتدی

تیلینی تازه لش دیگنی،تیلیمیزدن برچه اؤزلشگن سؤزلرنی بیره تؤله سیگه چیقریب تشلش دیگنی ایمس البتته.اگرتیلگه شو تامانلمه یانده شیلسه جدّی خطاگه یؤل قؤییلگن بؤله دی. بـــــــــیزإیسته یمیزمی،إیسته میمیزمی ائنیقسه،بوگونگی آچیق علاقه لر دوریده تیللربیر- بیریدن تاثــیرلنه دی. تورلی یؤللربیلن سؤزلرتیللرگه کیریب کیله ویره دی.عینن،انه شوپیتلرده تیلنی سقلب قالیش،محافـــــظت قیلیش واونی یات عنصرلردن تازه لش ضرورتی یوزه گه چیقه دی. بوضرورت دولت مقیاسیده قانونگه ائلنتیریله دی.افغانستانده بوچانس افسوسکی،رسمی تیللرگه گینه نصیب ایتیلگن.إیککینچی درجه لی(اوچینچی رسمی تیللر؟)تیللربؤلسه،هم مملکت همده مملکتدن تشـــقریده گی تیللرنینگ هجومی آستیده زوالگه یوز توته ویریشیگه،حکومت وقانون تماشاچی بؤلیب قاله ویره دی. افغانستانده یه شب کیله یاتگن اؤزبیکلرتیلی هلاکت یاقه سیگه کیلیب قالگنینی ائتمه سک هم بؤله دی.ایندی بوتیلنی حمایه قیلیش إیشلری فقط،اؤزبیک جانکویر ضیالیلری،شاعر،تیلشناس علملری زمه سیگه یوکلنه دی. بوقتلم نینگ اؤزی هلی تؤله قانلی شکللنمه گنی نهایتده انچینرلیدیر.شونی إیشانتیریب ائته من کی،اؤزبیکستان نینگ بوساحه ده گی علمی،مدنی ومعنوی یاردمیسیز اؤزبیک تیلیمیزنینگ کاسه سی آقرمیدی. بویاردم نینگ کؤرینیشلری حقیده آلدینگی مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگن ایدیم.افغانستانده اؤزبیک تیلی وادبیاتینی بیرقدرتوشونه یاتگن کیـــــشلرده بومساله ده میل یؤقلیگی کیشینی تشویشگه ساله دی. بیزنینگ مللتیمیزمینگلب تیلشناس وادبیّاتشناس متخصصگه ایگه بؤلسه هنوزکم. بیرآونینگ جاینی بیرآوآلمیدی.اینگ مهمی تیل وادبیّات انحصاربؤلیب قالمه سین. بوندن یتتی إیلل آلدین مثال اوچون أیگیرمه اؤقوچی اؤزبیکستانگه اؤقیشگه یوباریلگنده ایدی،اینگ کمیده شونچه بیلیملی ضیالیلرگه ایگه بؤلگن بؤلورایدیک. یاکی،اؤزبیکستاندن اؤن کیشی تیلشناس وادبیّاتشناس عالم پول-مبلغ عوضیگه چقیریلگنده ایدی،وضعیت توبدن اؤزگرگن بؤلردی. کیلینگ میلی،اؤزبیک خلقی نینگ تقدیری بیزچؤلاق قلملرگه قالگن ایکن،تیلیمیزوادبیّاتیمیزنینگ یوکسلیشگه کؤپراق قیغوریلــــیک.

تیلیگه ایندیلیکده،قوروق« رابطه وعلاقه قوراللی»-دیب قره شلرایسکیریب قالدی.تیل کتته،کیچک مللتگه تیگیشلی بؤلیشدن قطع نظر بوتون دنیا معنویتی نینگ اجره لمس بیرقسمیدیر. بونده ی بایلیکدن اجره لیش بشریت اوچون کتته یؤقاتیش وهلاکتن باشقه نرسه ایمس.

عالملرنینگ حساب- کتاب قیلیشلریچه بوگونگی کونده یر یوزیده 6-7 مینگ تیل  وشیوه باربؤلیب،شو یوز أیللیک نینگ سؤنگگیگه باریب، انه شو تیللردن 95% توگیب بیترایکن.قالگن 50 ته تیلدن هم اکثریسینی انه شونده ی شوم تقدیر کوتماقده ایکن.بو وضعیتده یرده گی خلقلرنینگ تقدیری شدت بیلن رواجله نیب باره یاتگن سناقلی تیللراختیاریده قاله دی.شونینگ اوچون هم جهان نینگ إیلغار عالم ،دانشمند وسیاست دانلری بو بحرانگه قرشی چیقماقده لر.

سؤزیمیز نی اؤزبیک تیلینی یات عنصرلردن تازه لش موضوعسیگه بورسم.منه بومثالگه دقت قیلینگ. حاضرگی اؤزبیکستان اؤزبیک ادبی تیلی نینگ 60-65 % ینی باشقه تیللردن آلینگن سؤزلرتشکیل بیره دی. بورقم نینگ اؤزی کیشینی لرزگه ساله دی. افغانستانده ایسه وضعیت بوندن بیش بدتر. بویورتده سوادسیز اؤزبیکلرنی استثنا قیلگنده،افغانستانلیک اؤزبیکلر(کؤپراق ضیالیلر)اؤزبیک تیلیده ایمس،بلکی،قوره مه بیرتیلده(هلی آت قؤیلمه کگن تیل) گپله شه دیلر. افغانستانده گی اؤزبیک تیلینینگ باشیگه آغیر یوک بؤلیب توشگن نرسه-عرب وفارس تیلیدیر.

یقینده عرب تلویزیون کاناللریدن بیری دقتیمینی اؤزیگه  تارتدی. یریم ساعت لیک کؤرستیوده قؤلـله نیلگن سؤزلری نینگ تخمین، 95% مین اوچون ته نیش توشونرلی بؤلدی.شونچه سؤزنی بیلیش اؤزی بؤله دیمی؟ دیب اؤیلرسیز.یؤق،مین عرب تیلیده تؤله یازمه وآغزه کی نطقه گه ایگه ایمسمن. بوسؤزلرنی مین فارس، تورکی منبعلرده اؤقیب اوچره تگنمن. آته بابلریمیز مسلمان بؤلگنلری اوچون«ثوابی کؤپراق بؤله دی»- دیه دوچ کیلگن سؤزلرنی إیشله ته ویرگن.علیشیر نوایی تورکی تیلنی(ایسکی اؤزبیک تیلی) فارسیدن اوستون قؤییشگه قتتیق تیریشه دی. بویوک شاعر«دانا حَکم عدالت یوزیدین کؤزسالسه وبورونغی فارسی و سونگغی تورکی لطایفلرو دقایقلردین بهره آلسه،حکم سورار زمانیده هر قیسی نینگ مرتبه سین تعیین قیلوراوانده امیدیم اولدوروخیالیمغه انداق کیلورکیم،سؤزیم مرتبه سی اوجیدین قویی إینمِگی،وبو ترتیبیم کوکبه سی اعلی درجه دین اؤزگه یرنی  بیگنمه گی»- دیب یازه دی. بیرآق،علیشیرنوایی عرب تیلی واونینگ تورکی تیللرگه چیکسیزو ضررلی تاثری حقیده سکوت اختیار قیله دی(؟). شاعر فارسی سؤزلرنی قؤلــله شده احتیاط کارلیک بیلن یاندشه دی،عربچه سؤزلرنی بی ملال إیشلته ویره دی. نوایی بونده ی یؤل توتیشی نینگ اؤزیگه خاص سببلری بارالتته. توشونسه بؤله دی.

عمومن،عرب تیلی نینگ منفی تاثیری نواییدن انچه آلدین هم فارسی وتورکی شعریتده اؤزینی چقور نمایان قیلیب اولگورگن. إیش شو درجه گه باریب یتگنکی، قطار سلبی معنا ته شیوچی عربچه سؤزلرتیلیمیزدن مستحکم اؤزین آلگن.ایندی انه شوسؤزلردن ائریملرینی کیتیره من:

- نکاح سؤزی نینگ اصل معناسی ادبسیزلیک و ویت نرسه نی بیلدیره دی 

 (اولرنی کیلتیریشدن قلم عاجز).

- غذا سؤزی نینگ هم توب معناسی «تویه نینگ سیدیگی» معناسین افاده قیله دی.

 باقیر(پاده)،کلبی(کوچیک- إیت) کبی سؤزلرإیشله ته ویریشنی قنده ی توشینسه بؤله دی؟

بونده ی سؤزلرآزایمس. بولرعرب تیلینی مقدّسلشتیریش آرقه سید کیلیب چیققن.تیلیمیزدن ائریم عربچه سؤزلرنی چیقریب تشلب اونینگ اؤرنیگه اؤز سؤزیمزنی  قؤلـلش اینگ تؤغری إیش بؤله دی دیب اؤیلیمن. تورکوم مقاله لرده انه شونده ی سؤزلر نینگ اؤزبیکچه معادلینی بیریب باریشگه حرکت قیله میز.چونکی،تیلیمیزده شونده ی سؤزلربار.عرب تیلیده گی اساسی قانون بیریمکه سی نینگ بوگونگی معناسی اجتماعی کیلیشواساسیده قبول قیلینگندیر.اصلیده بو سؤزلر نینگ تاریخی معنالری باشقچه بؤلگن.تیل سیز وبیزگه اجتماعی کیلیشو مساله سیده تام ایرکینلیک بیریب قؤیگن. بیز اوندن عاقلانه فایده له نیشیمیز کیره ک.

بیزنینگچه بو سؤزنینگ بیرنیچیته اؤزبیکچه مقابلی بار:

1.تؤره- قاعده، قانون،انتظام، عادت.

  غم غذاسی آره سینـــــده قنی تورکانه ایاغ،

   تؤره آیینی بیله تامــسه تؤقوز،آقسه اؤتوز.

                                     «خزاین المعانی» 235 بیت.

2.توزوک - قانون –قاعده لر تؤپلمی، نظام . «اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»

3. یسا -چینگیزخان دوریده قبول قیلینگن قانون- قاعده لر«تاریخ اتمه لری نینگ قیسقه         

  چه ایضاحلی لغتی»

4-باش یسا – اساسی قانون.

5.آنه یسا - اساسی قانون.

6. یؤروق - قانون-قاعده.

7. باش توزوک –اساسی قانون.

8. آنه توزوک - اساسی قانون.

کؤره یپسیزمی؟ اؤزبیک تیلیده بیته اساسی قانونگه تینگ  کمیده،سککیزته سؤزوبیریمه موجود. سیزنینگچه بولردن قیسی بیرینی تنله نیشی کیره ک دیب اؤیله یسز؟ ونیمه اوچون؟ سیز تیلیمیزده اساسی قانونگه تینگ ینه قنده ی سؤز وشونچه لر باردی، دیب اؤیلسیز؟ فکرلرینگیزنی کوتیب قاله من.فکربیلدیرینگ.تنلنگن شکلنی بیرگه لیکده قؤلــله شگه یاپیشه میز.

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۲۰) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com