ذ.إیشانچ

علیشیر نوایی

 نوایــی نامه

حیــات سیناولریــــدن اؤتــــــگــن شـــعریت

اولوغ متفککرشاعرعلیشیرنوایی نینگ حیاتی وایجادی سؤنگگی یریم عصرمابـیـنیده اؤزبیک وجهان نوایی شناسلری تامانیدن اطرفلیچه اؤرگنیب کیلیندی وکیلینماقده. نوایــینی اؤرگنیشگه بغشلنگن علمی تدقیقاتلرده کؤپراق تاریخی،قیاسی،منبعشناسلیک ومتنشناسلیک نقطه ی نظریدن یانده شیلدی.تؤغری،اینگ کیره گلیگی هم انه شولرایدی.اؤزبیک نوایی شناسلری ینه ده آلدینراق باریب،علیشیرنوایی شعریتـینی عادی خلققه یقینلشتیریش بؤییچه هم ایزگوإیشلرنی،جمله دن،«خمسه» داستانلرینینگ نثری بیانینی یره تدیلر.

کؤتریلگن مهم قدملردن ینه بیری اولوغ شاعرنینگ چقورمعنالی غزللرینی(آزبؤلسه- ده) تحلیل قیلیشگه کیریشیلدی.شولرگه قره می،نوایی همان آچیلمه گن قؤریقلیگیچه توریبدی.خلــّــص، اؤزبیکستانده نواینی إیزچیل اؤرگنیش عادت توسینی آلــگن.اؤزبیکستانده علیشیرنوایـــیگه دولت مقیاسیده قره له دی.

نوایی مکتبی نینگ کیچیک شاگردی ودوامی اؤقوچیسی صفــــتیده کمینه نینگ کؤنگیـــــلده هم  گاه - گاه بوحقده فکرائتیش حسّی توغیله دی.نوایــیــدن اؤرگنگنیم وتاپگنلریمنی سیزعزیزلربیلن  بهم کؤرگیم کیــــــــلــــــــه دی.

هه!نوایی میراثی بیتمس،توگنمس خزینه،دیب بی چیزائتمه گنلر.شومعناده،اونی اؤقیش،اؤرگنیش وتدقیق قیلیش إیشلری هم زمانلرچمبره سگه سیغمیدی.بواولکن بایلیک هیچ قچان اداغ تاپه یاتگن نرسه ایمس.حقیقـــتده، بویوک نوایی شرق شعریتی نینگ برچه ژنرلریده؛عروض نینگ همّه ترماقلریده وبدیعی صنعت(لفظی ومعنوی)نینگ بارتورلریده قلم تیبرتگن ادیبدیر. شاعربولرنی شکل بازلیک اوچون گینه ایمس،بلکی،اولرنی معناگه بؤی سوندیره آلگن.شومعناده علیشیرنوایی نینگ نظم یؤلیده بیتگن بوتون میراثینی شعر شناسلیک نقطه ی نظریدن تحلیل قیلشگه احتیاج باردیب اؤیله یمسز.شاعرنینگ إینجه(نازک)معنالی سؤزوتفککری شو تاماندن اؤرگنیلسه گینه مقصدگه ایریشگن بؤله میز.بوإیشیمیز،درواقع،نوایی بیلن اؤقوچیلراؤرته سیده گی مسافه نی انچه قیسقرتیشگه هم کمکلشگن بـــــــؤلـــــه دی.

نوایی شعریتی نینگ معنا قتلملری نهایتده کینگ ورنگ – برنگدیر.انسانلرآره سیده گی تورلی مناسبتلر(معرفی،تربیه وی،اؤگیت،اخلاقی قره شلر)انه شومعنا قتلملریدن جای آلگن مساله مهم لردیر.بولرنی اولوغ شاعر قوروق بیان بیلن ایمس،بلکی،مقام ومرامیگه یتکزیب کویله گنی کیشینی حیرتگه قالدیره دی.«خمسه»ترکیبیده گی«حیرت الابرار»(«یخشیلرحیرتی»)داستانی نینگ اؤن اوچینچی مقالتیده نوایی«تؤغریلیک وایگریلیک» بابیده مفصّل بحث آچه دی. اونده«وجود اویی بو توز(تؤغری)ستون بیله برپای» وایگریلیک قنچه فایده کیلتیرسه هم زوالگه محکوم،دیدی شاعر.نوایی قره شیچه،تؤغریلیک بو-عادیگینه یالغان ائتمسلیک ایمس،بلکی،حیاتنی تؤغری تشکیل قیلیش و تؤغری یششدیر.«توزلیک وایگریلیک» توشونچه لرینی بدیعی افاده قیلرکن ادیب،بویوک صاحبقران امیر تیموردولتی نینگ شعاری بؤلگن«راستی- رُستی»

(«تؤغریلیککه زوال یؤق»)شعارینی اساس قیلیب آله دی.

  طرفه بو کیم خطـتــّین روزگـــــــار،

  «راستی- یو رستی» ایـــــت آشکار.

انه شوشعارنی اؤزیگه یؤلچی یولدورز قیلیب آلگن صاحبقران امیر تیمور،اؤزسلطنتی اوستونلرینی مستحکملب آله دی وشو طفیلی اونگه ایل اطاعتده بؤله دی :

  توزلوک اؤلوب آخر انگه دستگیر،

  توزلوک إیله خلق انگه فرمـان پذیر. 

نوایی سؤزلری،شعریت نینگ إینجه إیپلریده یوکسک مهارت بیلن تیزیلگنــــدیر. بوشعریت بیر بوتونلیکنی حاصل قیلیوچی معنوی قصرگه مینگزه یدی.اوشبو سؤزقصریگه دخل وتصرّف قیلیشگه یؤل یؤق.چونکی،بومعنوی قؤرغانینگ تیگره سی بغایت مستحکم حمایه لنگن.نوایی تؤغرلیکنی عالی قدریت(ارزش)وایگریلیکنی«باطل»،دیب بیله دی. 

  ایگری- یو،تـــوزوصفی محقــق ایرور،

  باطل ایرورایگری- یو،تـــوزحـــقدورور.

گپ شونده ی کی،نوایی یشه گن جمعیت ودورایگریلیکدن کؤپ جفالرتارگن،اوندن کیلگن کسارتگه ایل- یورت بی حساب تاوانلرتؤله شگن:

  رنجـــــغه سالـغــــان بو خسارت انــــــی،

  ائله مــس آزاد کـــــــــــــــــــــتفارت انی. 

علیشیرنوایی جمعیتده گی عللتلرنی سؤز واسطه سیده برطرف قیلیشگه إینتیله دی.علیشیرنوایی «راستی- رُستی»( بوعباره نی اؤزبیکستانده«کوچ عدالتده دیر»دیب ترجمعه قیلگنلر)شعارینی حسین بایقرا دولتی نینگ هم اوستونی بؤلیشینی کؤپ آرزو قیلگن.بیراق،اؤشه پیتده هم ایگریلیک هردایم اؤزإیشینی قیلیب کیلگن:

  هرکیشی یالغاننی دیسه لیک کم،

  بؤلغی ایدی کاش بو دورانده هم. 

مهمی شونده کی،نوایی انه شواخلاقی معمّالرنی عقل ترازوسیگه سالیب،اونی شعری منطق وحیاتی دلیللر بیلن بدیعی افاده لیدی. بونده اولوغ شاعر معنوی صنعت نینگ «ارسال مثل»  (حیاتی دلیل کیلتیریش)توریدن کینگ استفاده قیـــله دی :

  مونــــچه که چــــیرمَش إیله دستاردور،

  باش اوزه چـــــیقماقـقه ســــــزاوردر.*

اوشبو بــیـتده،علیشیر نوایی :                                                                                                 سلله قنچه لرقیشیق(کج) اؤرلمه سین،آدملرتیپه سیدن جای آله دی وعزیربؤله دی،-دیماقده.اولوغ نوایی«ایگریلیک»اؤتکینچ ایکنیگه انه شونده ی اورغوبیره دی.شاعرحیاتــــــده باقی نرسه تؤغریلیک،دیه إیشانه دی.إیگریلیکنی باطل انگله گن شاعر ینه حیاتی دلیللرگه ته ینه دی وقطاربیتلرنی کیلتیریشگه دوام ایـتــه دی :

   کیلدی إیلان جسمیده پیـــچ وشکنج،

   مهــــره دورآغـزیده وآستـیده گــنج.  

  ایگری لیگیدین کؤرونور ینگی آی،

  انده که بؤلمیــــــــش قدم چرخسای.

  نیزه بؤلوب توزلوکــــیدین سربلند،

  چیرماش اوچون بندغه قالیب کمند.

  شمع بؤیی توز کیـلیب ایوان ارا،

  شاهد بزم اؤلدی شبســــــتان ارا،

  برق که ایگریلیک اؤلوبتور خویی،

  گرچه یارور لیک بارور یر قویی.

یؤقاریده، شاعرنینگ شعری منطغی بیلن حیاتی واقعلیک اؤرته سیده گی تناسب افاده لنگنینی کؤریب توریبسیز.اماّ،بوشعری منطق آخرعاقبتده اؤزاؤرنینی راستلیککه بؤشه تیب بیره دی. بوجریاننی شاعرمنه بونده ی نتیجه لیدی:

  اول که شعار ائله دی یالـــغان دیمــــک،

  بؤلمس انی ایرو مسلــــــمان دیمـــــک.

  نیچــــــــه که جهد ائله سه کاذب کیشی،

  بیر- إیککی دست إیلگری بؤلگی إیشی.

  ایلگه نیچه مخـــــــفی ایســـه بوصــفت،

  ظاهرایتر یــــــــالغان اؤزیـــن عاقــبت.

  کیمکه اؤزی ائله دی یالــــغان سؤزین،

  کذب دیر ایل چین دیسه، قالغان سؤزین.

  کیمگه که یالغـــانچی دیــــبان قالسه آت،

  بوآت إیله چــارله ســـــــه لر اؤز ویات.

  صدق خطــــــــــــــابی ینه یانـمس انگه،

  چین دیسه هم خلق إینـــــــــانمـس انگه.

  کیم که چینی ایـــــل ارا یالـــغان ایرور،

  یالغــــــانی چینلیککه نی امکان دورور.

  نیـــــچه ضــرورت ارا قـالــــغان چاغی،

  چین دیمس ایرسنگ،دیـمه یالغان داغی.

اگرچی،إیزگولیک ویاوزلیک انسانیت فطرتی نینگ خاصّه سیدیر،دیدی شاعر.بیرآق،اوفطرت جلوی هم انسان قؤلیده، دیب توشونه ه دی او: 

دَور چو کجلیــــــــککه قیلور اقــتـــــضا،

ســــین تیله سنگ راست ایمســـتوررضا. 

 اولوغ نوایی حیاتگه کؤترینکی روح بیلن قره یدی وتوزلیک غالب چپیقیشیگه إیشانه دی.        تؤغرلیکنی حیاتده قرارتاپیشینی ینه شعری منطق اساسیده شونده ی تصویرلشــــــگه         اؤتــــــه دی:

  سروکیم اول تؤغری چیکیب قامتـــــــــین،

  کؤرمه ین آســــــــــیب خــــــزان آفتــــین.

  اول کیشی کــیم توزلوک ایرور شان انگه،

  دشمـــــــن ایرور گـــــــردش دوران انگه.

  خامه کــــــــــه توزلوککه ایرور رهنـــمون،

   کیســــیلــــــــیبان باشـــی ایرور سرنگون.

  توزلوک إیله چــــون«الف» اوردی صلا،

  کؤرکــــــه انی آستـــــــــیغه آلمیـــش بلا.

  توزچیکــــیلور بارگـــــــه اوزره طنـــاب،

  کؤرکــــه ایرور باشتــین ایاق- پیچ وتاب.

  توزلوک إیـــله چونکه شهاب اوردی گام،

  اورتـــــه دی اؤت باشتین – ایاغین تمام.

تؤغریلیک طنطنه قیلیشی اوچون شاعرتربیت قورالیگه ضرورت سیزه دی.

وقیصروعاصی روحنی پرورشیگه اهمیت قره ته دی: 

  باقمسه دهقــــــــــان چمنین تون وکون،

  نخــــــــل ترین انگله قوروغان اؤتون.

  تـــاررَجـــه چیکمسه یریگه باغـــــبان،

  بـــاغ همان زیـــبده، جنگـــــــل همان.

  ماله سیزاول تخم کــــه،دهقــــــان ساچر،

  سونی تینگ إیچمس نیچه یکسان ساچر. 

نوایی نینگ تؤغریلیک وایگرلیک بابیده گی بدیعی اؤیلری دینی وعـــظ وتبلیغدن توبدن فرق     قیله دی.نوایی آدملرنی اوروش،جزالش،قؤرقیتیش،تهدید،کویدیریش،یاندیریش یؤلی بیلن ایمس،بلکی،لطیف وآرام بخش سؤزلر،ساغینچ،سیوگی- محبــّت بیلن تربیه لب کمال تاپتیرماقچی بؤله دی. سؤزوشعرت نینگ قدرت وجاذبه سی هم انه شونده دیر.

 __________________

* یؤقاریده گی بیتنی میرزاعبدالقادر بیدل(1642-1720)علیشیر نواییدن قریب إیککی عصرکیین یشه گنیگه قره می،شونده لیگیچه(عینن) کیلتیره دی:

  هرکی کج رفتارشد برفرق عالم جا گرفت،

  باورت گرنیست بنگر پیـچیــشی دستار را.

بیدل نینگ بو بیتی ادبی اؤغریلیک بؤلمی،توارد(کیریب قالگن)سنه لیشی ممکن.باشقه تاماندن بیدل اولوغ نوایی شعریتی نینگ تنیق چشمه لریدن سیپقرگن.اثرلرینی اخلاص واحترام بیلن اؤقیگن بؤلیشی هم احتمالدن خالی ایمس.بونرسه بیدل تفککری نینگ إیلدیزلری نوایی شعریتیدن سووإیچگنیگه بیردلیل، دیسک مبالعه بؤلمس. 

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۱۹) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

                                        سؤره لگن سؤزلرگه ایضاح 

حرمتلی ویبلاگخواملریمیزدن قدرت الله صمیمی إیککینچی مرته دیرکه بیرنیچته عربچه، فارسچه سؤزلرنینگ اؤزبیکچه معنالریگه ایضاح  بیریشمیزنی سؤره بدی. اوّلا،ویبلاگیمیزنی قیزیقیش بیلن اؤقیب،اؤزیگه کیره کلی وفایده لی معـــلومات آله یاتگن جناب قدرت الله صمیــــمی و برچه ویبلاگـــــخوان دؤستــــلرگــــته اؤز منتدارچیلیگیمیزنی بیلدیره میز. توشونمه گن اؤرینلر همده سواللرینگیز بؤلسه،   بیزگه یازینگ البتته جواب قیله میز. دؤستیمیز قدرت الله صمیمی منه بونده ی        دیب یازبدی:

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۱۸) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

       ایرگش اوچقوندیک شاعری بؤلگن

        ایل چینه کم بختلیدیر      

قاچیب عدمغه باره ی عقل وفهم ودانشدین،

وطن بارینــده بویات ایل ارا نی بار مینگه.

                                              نوایی  

توغـیلـــیش

باله ایرگش بوندن سکسان إیککی أیل(1927) آلدین فیبروری آیی نینگ 21- ینچیسیده،جنوبی تورکستان نینگ اندخوی دیگن بیرشهریده دنیاگه کیلدی.بوآنه بیشیکده بیریتوکلیک واولوغوارلیک پروریش تاپه باشله یاتگندی.چاپقونلب اؤته یاتگن حیات باله ایرگشنی مکتب،تعلیم وتربیه تامان یتکله دی.او اندخویده باشلنغیچ و اؤرته مکتبنی بیتیرگندن کیین،(1944)یؤقاری تعلیمنی ایگللش مقصدیده پایتخت کابلگه یؤل آلــدی.

اولـــــغه یــش

ایندی وایه گه یتگن ایرگش،باش کینت کابلده اؤقیتوچی تیارلش موسسه سیگه اؤقیشگه کیره دی. قؤلی یازیش،کؤزی اؤقیشگه آشنا بؤلیب-آق،ایرگش اوچقون حیاتنی تیرن حس ایتیب،اؤزلیگینی انگله ی باشله دی.اواؤزی نینگ إیلک اجتماعی ومدنی فعالیتلرینی،یورتداشلری زمانه سی نینگ بیلیملریدن بهرمند بؤلیشدیک آرزو،ترغیباتیدن باشله دی. برکماللیک سری آدیمله یاتگن ایرگش اوچقون شوپلله ده قؤلیگه قلم آلیب،یوره ک سؤزلری-یو،چقورحیاتی مشاهده لری و حسّی کیچینمه لرینی قاغذگه توشوره باردی.اونینگ شاعرلیک قابلیتی هم انه شودورلرده نمایان بؤلدی. عین کیزلرده،شاعرایرگش اوچقون قبیله چیلرظلم واستبدایگه یوزمه- یوزکیلدی.ادیب باسقینچیلر آیاغی آستیده تاپته له یاتگن ایل،یورتنی کؤریب،تاباره اضطراب النگه سیده یانه کیتدی.اوایندی اؤزوطنیگه سیغمی-ده،آیاغی یتگن تامان ترک دیارائله دی.

غربت سؤقماقلری آشه

آه!اؤزکیندیک قانی تامگن یورتنی سیومی بؤله دیمی؟وطنده یشش هم وطندن ائریلیق هم آغیردرد وعذاب ایمسمی؟ بویوک بابراؤزسیوگیلیسی حقیده ائتگنی دیک:

اگرچه سین سیزین صبرائله مک ای یار مشکلدور،

سینینگ بیرلن کیلیشماکلیک داغی بسیار مشکلدور.

شاعرایرگش اوچقون نینگ کیچمیشنامه سیده انه شونده ی،دیب یازیلگن ایکن.شاعر،وطن گدالیک یؤللریده شورغربت واچّیق قسمتدن اؤزگه نرسه نی تاپمه دی.تعقیب-تضیقلرگه اوچره گن ایرگش اوچون پاکستانده قؤنیم تاپه آلمی،ایرانگه باریشگه مجبوربؤلدی.سؤنگ او یردن تورکیه مملکتی، قرداشلردیاریگه یؤل آلــــه دی.تورکیه ده اؤن تؤرت أیل حیات کیچیرگن دردلی شاعر1974- إینچی أیلی مهاجرلیک مقامی بیلن امریکه گه باریب قاله دی.ایرگش اوچقون امریکه ده اؤتیز أیلدن آشیقراق یشه دی.شاعرقرلیک وخسته لیکلری سببلی ینه قرداشلریورتی بؤلمیش تورکیه گه قیتیب کیله دی.ونهــایت اؤزبیک خلقی نینگ سیوکلی وارداقلی شاعری ایرگش اوچقون سکسان أیککی یاشده،آغیربــــــــیتابلیک سبـبـیدن سؤنگگی منزلگه شاشدی و بویاریق دنیادن ابدی کؤز یومدی.(شعروائریم قیدلرعزیزالله آرال تمانیدن تیارلنگن«ساغینچ» ناملی تؤپلمدن آلیندی)

یتوکلیکدن بیلیگیلر

سؤزنینگ قدرتی وسحرینی توشونیب یتگن ادیب،گؤزه ل شعرلریازیب،اؤزیدن سلماقلی فکرلر تره ته دی.قلمنی تفکّرکینگلیکلریده ایه می چاپتیردی.آنه طبعیت،دنیاوی سیوگی،عزیز یورت، غریب آنه،آغیرغربت،اؤزلیک،ساغینچ کبی تویغولرشاعرآنگیده قیته- قیته جلوه لنه ویردی.

شاعر- حیات سیناولریده 

ایرگش اوچقون حیات سؤقماقلریدن یورارکن،مشقتلرگه مردانه توروش بیره آلدی.اماّ،شاعر یمیزنینگ بیرإیشانچسیزلیکدن قتّیق نالیگن جاییی بار.اوشبوإیشانچسیزلیک کتته قسمت نینگ اوزیلگن حلقه لری ایدی چمه سی.شوإیشانچسیزلیک،بلکی،بویوک مللت نینگ مغلوبلیک  سیسلری بؤلگندیر:  

چیلله لر تارتینگ بنا گوشین صفاسی قــــاردیـب،

نی توزاقـلرگه إیلیندینگ چـــین زلـــــفی یاردیب،

هرإیلانگه قؤل اوزه تدیـــنگ کاکــــل دلدار دیب،

ائتمه دیممی؟ای کونگیل آخر سیــنی یار اؤدرور! 

یورت ساغینچی  

 شاعر قلبیده گی غربت نینگ سینگن صدالری قؤشیققه ائلنه دی.بونوالروطن ساغینچی اؤله راق اونیب،اوسه دی هم. اونینگ کؤنگیل قوشی شو باقی ومنگو وطنگه تلپینیب آشیقه دی. بووطن شاعر یوره گیده قوتلوغ مقام کسب ایته دی : 

کیل وطن سین کعبه بؤلغیل مین إینانغانینگ بؤلی،

قبله میزدیب چین یوره کدن سجده قیلغانینگ بؤلی،

ائله نیب تیگرنگده دایـــــم اهل ایمانــــینگ بــؤلی،

بیراجــازه ت صدق إیله خاکروب آساتان نینگ بؤلی،

هرزمان صدقـــنگ بؤلیب،هرلحظه قربانینگ بؤلی.

شاعرساغینگن وطن«جنت»دن هم گؤزه لدیر.اونینگ سوولری«زمزم»،تاغلری گوهرلرگه کان، بغریده ایسه دایم چیچکلر چقنه شه دی.بویورت نینگ توپراغی زر،قوملری توتیا،اونی الهی تویغولرحتا،«قراتاش»گه-ده،هیچ المشمه یدی.ایرگش آته ایندی،اوچقون ایمس،بلکی،النگه-ولقان بؤلیب بؤی کؤرسه تیشگه شاشیله دی.بوتبرّک وطننی قؤینیده قوچه المه گن شاعراونی تخیل ارداغیده شونده ی کؤریب تصویرلیدی :

کیتمه سم مینگ أیل یــــــنه توپراق، توپراغیمدورور،

کؤرمسم مینگ أیل ینه اول باغـــــــــلر باغیمدورور،

نیچه مینگ أیل اؤتسه هم اول تاغلر،تاغـــیمــدورور،

ایسکیمس کؤنگلیم نینگ عشقی،هرعصرچاغیمدورور،

ساچ وساقالیم آفارغان ساری حــــــــیران نینگ بؤلی. 

ایرگش اوچقون اؤزی نینگ شاه بیتلری،إینجوسؤزلری بیلن وطنیگه پاسبانلیک قیله دی.شو سؤزلرتورکستان دیگن وطن نینگ بؤینگه زرین سلسله وشاده- شاده مرورید بؤلیب آسیله دی. بوسؤزلر نینگ اذن واجازه تیسیزهیچ قنده ی یات کیمسه شاعر یورتیگه آیاق باسه آلمیدی.وطن بابیده گی مخمسیده اوچقون ینه یورتینی إیزلشگه توشه دی.قسمتلربهتانیدن فارغ بؤلیب،عیبسیزلیک ملامت نامه سینی توبسیزلیککه قره ته  آته دی :

آختریب بیرکون بارارمن کیندیگیم نینگ قانینی،

تصحیح ایتسین کاتب قسمت ینه دیـــــــــوانینی،

کعبة الاتراک قبـول ایتگی مکین مهـــــــمانینی، 

حج اکبر، دیـب إینانــــــــغان مشرب دورانینی،

تاقچان شیطـان کیبی مردود احسان نینگ بؤلی.

ارمانلری اوشلمه گن شاعرایرگش اوچقون افسوس،بوگون آره میزده یؤق.لیکن اونینگ اؤتلی سؤزلری جانیمیزگه إیسیقلیک،تنیمیزگه قوّت بغش ایتیب،یوره گیمیزتؤریده تیپیب توره دی. بوسؤزلرنفسیمیزگه قؤشیلیب تریکلیک کسب ایته دی.اؤلیک جانلراوشبو تریک سؤزلردن       قیته رحلنسین،دیه سؤزیمیزگه شو یرده نقطه قؤیه میز.

                                            قیغوداشلیک

اولوغ تورکستان اؤغــلانی،اؤزبـــیک خلــقی نینگ دردلی فرزندی   

وبویوک شاعری ایرگش اوچقـون،اوزاق وآغیرخسته لیکدن کیین

تورکیه ده عالمدن کؤزیـــومدی. بومونگلی واقعه نی ایشـــــیتگن

برچه تیلداش ومللتـداشلریمزچقــــــورقیغوگه باتـدیلر.شومناسبت

بیلن مرحوم نینگ یقــــــــینلری،شاعراخــــــلاصـمندلری وبرچه

ایجادکاراهلیگه کؤزیاشی إیله اؤزقیغـــوداشلیگمیزنی اظـهـارقیله میز.

یقین کونلرده شاعـــرایرگــــش اوچقــون نینگ حیــاتی،ایجـادی

فعــالیتی وشـــــعریتی خصوصیده تورکوم مقاله لریازیشنی-ده

اؤزیمـیزگه هم فرض هــم قرض دیـب بیله میز.

         حرمت،ادب و دل سؤزلری بیلن إیشانچ  

                         سؤره لگن سؤزلرگه ایضـاح                    

تیلداشیمیزحرمتلی (ق.ص)جنابلری کمینه دن قوییده گی سؤز،بیریکمه واتمه    لرنینگ اؤزبیکچه سینی یازیب بیریشیمنی التماس قیلیبدی.مللتداشیمیزنینگ،   اؤزآنه تیلیگه بؤلگن قیزیقیشی بوندن هم آرتیب باره ویرشیگه تیلکداشمن.ائتیلگن سؤزلرنینگ اؤزبیکچه معادلینی یازیب بیریشدن آلدین منه بولرنی قؤشیمچه قیلماقچی ایدیم:

 - تیلده گی بیرارسؤزنی ایضاحله یاتگنده،بیرینچیدن اؤشه سؤزمتنده قیسی 

    معناده کیلگنیگه اهمیت قرتماق لازم. سؤزلرتـؤغری وکؤچمــــه معنالرگه ایگه   بؤله دی.سؤزلرنینگ اتمه(تیرمین)لیک،یعنی،فقط گینه بیرمعــــــناده قـــــؤلـلــش      خصوصیتی بار.شونینگدیک،سؤزلرتیلده نا اؤرین قؤلـله نیش حاللری هم اوچره ب    توره دی.مثلن، تذکره سؤزی اؤز تاریخی معناسیده تشــــقری،کیــــــشی نینگ    کیملیگینی ته نیشتیروچی حجــّت،کسلخانه لرده گی تابوت معنالریده              إیشله تیله دی.

- همّه سؤزهم ترجمعه قیلینه ویرمیدی. تیلیمیزده گی امکانیتلردن فایده له نیب،    بیر توشونچه باشقه سؤز وعباره لر کمگیده اؤگیریله دی.سؤزلرمعناسینی ایضاحله یاتگنده هم شو یؤلدن باریله دی.سؤزمه- سؤزترجمه قیلیش یره میدی.

- دولتچیلیک وادره إیشلری بیلن باغیلق سؤز واتمه لرهم مینگ أییلرلردوامیده تیلیمیزگه سینگیب کیتگن. اولرنی تیلدن چیقریب تشلب بؤلمیدی. بیرآق،تیلشناس عالملروضیالیلراشتراکیده تیلمیزنی آرتقچه یوکلردن بیرقدربؤشه تیش ممکن البتته. اؤزبیک تیلی قنچه لیک بای بؤلمه سین باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریب کیله دی. بوبیر طبعی جریان.قوییده گی ایریم توشونچه سؤزو بیریکمه لرانه شولردن کیلیب چیقیب ایضاحلشگه حرکت قیله میز.

مجلس نماینده گان – وکیللرمجلسی،نماینده لرکینگشی.

مجلس سنا   -  سنا مجلسی،کیگشی.

اوردوی ملی - مللی اوردو.

شبه نظامیان – اوروشقاق،جنگریلر.

نبرد - اوروش،کوره ش،کوچ سینش.

شوریشیان – قؤزغالانچیلر.

تشدید- شدتلنماق،کیسکینلشماقُ زؤره یماق.

تقویت- کوچه یش.

قچاق - قاچاق،قاچقین(مهاجر،پناهنده).

قاچاق – بیران نرسه نی،بیراریرگه یشرینچه آلیب باریش.

هماهنگی- موافقلشتیرماق،کیلیشتیریش.

تمویل- سرمایه یاتقزیش،مالیه لشتیریش.

کنفرانس- کنفرانس.

کوتل- کؤتل(تورکی سؤز)،اؤردملیک،تیپه گه قره ب کؤتریلیش.

مدیر- مدیر،باشقروچی.

وسایط نقلیه- ترانسپورت واسطه لری.

فرمانده- بویروق بیروچی،باشلیق،قوماندان.

مسلح- قوراللی.

واکنش- تیسکری یانده شو،قرشی مناسبت بیلدیریش.تیرس یانده شو. 

سارقین- اؤغریلر،تالانچیلر،قراقچیلر .

عراده - ماسلمه(تاریخی معناسی)سناق بیرلیگی معناسیده(اؤن عراده موتر).

عراده جات- اینگیل ماشینه لر.

متدیین - دیندارلر،دینچیلر،دینگه إیشانوچیلر.

مستقر- یرلشتیرماق،اؤرینلشتیرماق،جایلشتیرماق.

عملیات مشترک- بیرگه لیکده گی عملیات.

راننده- هیداوچی، باشقروچی.

رسانه - اطلاعات یتکزوچی واسطه لر،مطبوعات.

کمیسون- کمسیون.

وزارت معارف- معارف وزیرلیگی.

وزارت مالیه- مالیه وزیرلیگی.

وزارت دفاع – مدافعه وزیرلیگی.

وزارت صحت عامه- ساغلیقنی سقلش وزیرلیگی.

معین - معین،وزیرنینگ یاردمچی.

فرهنگیان- مدنیتچیلر.

انجینیر- انجینیر.

پرسنل- إیش بجروچیلر،توزیلمه(تشکیلات).

پیلوت -اوچیوچی.

سقوط - قولب توشماق.

غیر نظامی- حربی بؤلمه گن( کیشلر)،حربیلشمه گن،تینچ اهالی.

یؤقاریده گی سؤزلرنینگ اینگ یقین معنا وایظاحلری انه شولردیر.شو سؤزلرقؤللنیلگن متننی، تیلیمیزگه  سؤزمه- سؤز ایمس بلکی،مضـــــمون تامــــاندن اؤگیریش ممکن. بونرسه سیزنینگ سؤز بائللیگینگیزگه باغلیق. قنچه لیک،سؤزذخیره نگیزکؤپ بؤلسه، توزه یاتگن جمله نگیزشونچه لیک گؤزه ل و رنگ به رنگ بؤله دی.

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۱۷) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

   حکایه

اؤلیک بؤلیب گؤرده یؤق،تیریک بؤلیب تؤرده یؤق.

                                                  مقال

اؤرگیمچـَک         

آستان بوه قیشلاغیده اؤزیگه تؤق عایله لردن ایدی.او بیرقیز،إیککی بربسته اؤغیلنی دنیاگه کیلتیردی.إیککیگینه جریب سیرحاصل باغی بؤلر،إیش-کوچ،أیغیم-تیریم انه شواؤغیلرقؤلیده ایدی. کتته دره نغیلله گن حاولیده إیککی اوی،بیرپسخانه سالینگن بؤلیب،بیریده آستان بوه،ینه بیریده إیککی اؤغیل،پسخانه ده ایسه قیزی منظر یشردی.خانه لربرنده سی إیقیلی-إیقیلی دیب،تؤسینی ایگیلیب،اوستونلرقیشه یب توریبدی.اکه-اوکه صـــمد وغــلاملر کون بؤیی إیش- یوموش بیلن بند،فقط تونه گنیگینه کیچقرونلری اویلریگه کیریب کیلیشردی.آستان بوه نینگ دولتخانه سیده حیات شوذیل اؤتماقده ایدی. صمد وغــلاملرگه زغیریاغیدن دملنگن بیرکرسان دمبه پلاو بؤلسه بؤلدی،قالگنی بیلن إیشلری بؤلمیدی.اولراؤزإیشلرینی قؤییب،بیرآونینگ حشریگه باریب إیشلب بیریشنی جوده- جوده یاقتیراردی.تناول قیلگن پلاوینی کؤچه ده مخته شگه توشیب«شو،یگن پلاوینگ نینگ یاغی تیرسه گینگچه آقمسه حساب ایمس»-دیب قؤیردی کیریلیشیب اکه -اوکه لر.خلص،بیری قؤییب،بیری مقتب کیتردی.«کمبغل نینگ بیرتؤیگنی بایگنی»دیگنلری دیک.

آستان بوه نینگ حاولیسیده ایسه،تیسکری وضعیت. بایقوشلرإینیگه اؤخشش بوخانه دانده یاشی أیگیرمه دن اؤتگن منظر نی ایشیته یاتگن آدم یؤق.اوانه شو تؤرت دیوارإیچیده یششگه محکوم.او شوگینه پسخانه ده تیرمولیب اوتیره دی.غریب احوال منظراوست - باشیدن اویلیب قیزاؤرتاقلری بیلن قؤشیلب اؤین- کولگی قیلیشگه- ده اویه له دی.اواؤزینی یالغیزحس قیلر،باله لیکدن بدنیده یه یره ب کیتگن یالغیزلیک زهرینی پنه- پنه لرده کؤزی یاشی قیلیب چیقره دی وشو بیلن بیرآز روحی تینچ  آله دی ایدی. یتیم قالگن قیزشو یاشگه یتیب هم کؤپ نرسه نی بیلمیدی.او تیوره ک اطرافدن اوزیلیب قالگن- ده.تیکیش،بیچیش،کشته- کؤنگره دیگنلری دیک،بَریدن بیخبر.

آستان بوه آلتمیش سککیز یاشلرده ایدی چمه سی.قاتمه دن کیلگن،بؤیی بلند،قؤللری اوزون منگلیده تبرناقدیک نارخالی بؤلر،تیشلری نینگ یریمی توشیب بؤلگن،ملله گینه سلله سینی پیچ قؤیمی اؤرار،ساقالی کیرآقـــــرگــــن بیرکــــیشی ایــــدی.

آستان بوه نینگ کؤچه گه چیقمه گنیگه کؤپ زمانلربؤلگن.ائنیقسه خاتینی اؤلگندن کیین تشقی عالمدن بوتونلی اجره لیب قالگن.ِآستان بوه نینگ«یککه مخاو» بؤلیب قالیشیگه بولرهم سبب ایمس.اونینگ کیچیکلیکدن فعلی شونده ی بؤلگن ایکن. بیرعمریالغیز یششگه اؤرگنیب قالگن،قوم- قرینداشلربیلن یخشی- یامان کونلرنی بهم کؤرمه گن.یخشیگینه پول ودولتی بؤله توریب،آستان بوه جوده زیقنه ایدی. بایلیگینی بیرآوگه ایمس،حتا،اؤزیگه هم رواکؤرمسدی.أیللراؤتیب آستان بوه نینگ اوییدن قاره توتون چیققنینی قؤنی- قؤشنی ایسله میدی.کیلینگ شو اؤرینده آستان بوه نینگ اپت-انگاری،یشش شرایطینی کینگراق تصویرلشگه کیریشه ی.

او یشه یاتگن خانه گه قویاش نورلری تیگمس،اویی نینگ پخسه لرینی یامغیریمیریب کیتگن.    اوی نینگ بلارلری چؤکه باشله گن.قیشه یب کیتگن ایشیکنی غیقیلله تیب،زؤرغه سوریب خانه  گه کیریله دی.خانه ده یاقیلگن آلاودن قالگن توتون-کویه لر،سَسیگنیدن بورقیب دماغگه اوره دی.ایسکیرگن کیگیز تیوره گی بؤیلب،توفلنگن ناس هیدیدن خانه قنقسیب کیتگن.اوی دیوارلری قاره یب قالگنیدن الیکین چیراغنی هم کؤریب بؤلمیدی.آستان بوه اؤرگومچکدیک،نوره ب باره یاتگن ساوق- ساکن اویده  توریب یوریشگه اورونه دی.یازبؤلیبدی هم کی،آستان بوه سوغدیسینی أیغیب آلگنیچه یؤق. یغــیرباسگن بؤزکؤرپه دن صندلی نینگ بورچکلری بؤرتیب کؤرینردی. آستان بوه یرتؤله گه اؤخشه گن انه شو خانه ده یونگی چیقبراق تورگن یاستیققه اؤمگنینی تشلب یاتر،سوومی،نانمی کیره ک بؤلگنیده قیزی منظرنی بیرچقیریب قؤیردی.آخری منظرجیرکنگنیدن، چقیرسه هم آته سی نینگ آلدیگه بارمه یاتگن بؤلدی.آته نینگ کیری،سَسیغی بیریاققه تورسون ایگنیده کؤیلیک،بیلیدن پسیده إیشتان قالمه گن.آته نینگ سؤرّه یب قالگن تنه سینی یؤل-یؤل،سریق رنگلی الچه تؤن زؤرغه یاپیب توریبدی.ناقؤلی،اؤرنیدن تورسه ویت جایلری آچیلب قاله دی.

آستان بوه نینگ  دؤریلله گن آوازی هلی اؤشه- اؤشه. هربیرده قاره یب کیتگنیدن کــَسَودیک  برماقلری بیلن یتینی قــَشیر،آرقه سینی دیوارگه إیشقب آرام آله دی،إیچی توتقیب بیرارنرسه یماقچی یاکی إیچماقچی بؤلیب«غلام آو، صمد آو!»-دیب بلند تاووشده چقیره دی اؤغیللرینی. هیچکمدن آوازچیقمس ایکن،غولدوره گنچه کیرباسگن یاستیققه تیرسکله یدی آته. آستان بوه نینگ وفادار،آلغیرکوچیگی ودؤرسیلله گن قاره موشیگی(پشک)هم تؤرت أیل بورون بواوینی ترک قیلگنلر.بوحاولیده قاره ماللرنینگ تیاغی تیگمه گنیگه هم کؤپ أیللر بؤلدی.آستان بوه قی احوالده بؤلمه سین إیککی کؤزینی  یه شیب تورگن اویی نینگ بلارلریدن اوزمیدی.آته خوددی سؤنگگی امیدلریگه قؤل اوزه ته یاتگنده ی تیپه گه قره ب- قره ب،کؤزلری قراقیب،چرچاق باسب اویقوگه گیتگنینی بیلمی قاله دی.    

نیمه بؤلدی-یو،اوزاق قرینداشی گل قودوقلیک مرتاض آستان بوه نینگ اوییده کؤرینیب قاله دیگن بؤلدی.عجبلنرلی جایی یؤق.اوزاق- یقینلردن قرینداشلرکیله دی- ده،حال-احوال سؤره شیب. مرتاض نینگ آیاغی بواویدن اوزیلمه یاتگن بؤلدی. باشلرده مرتاض آستان بوه دن خبرآلماقچی بؤلیب،اویاتگن خانه گه بیر-إیککی باش اوردی هم. قیشلاقدن بازار-اوچارقیلگنی شهرگه کیلرکن،مرتاض الوان رومال توگوننی منظرگه قالدیریب کیته دی.اکه-اوکه غلام وصمدلرمرتاض نینگ کیلیب- کیتیشیگه عادی قره یدیلر.آستان بوه ایسه،بوندن خبرهم بؤلمی قاله دی. بیلگنده هم بیرنرسه دییشی قیین.کون ایسیگن آنلرایدی.توشده هوا تــفسیدن آدملرسایه- سلقینلرگه اؤزلرینی آلگنلر.نفس اؤنگلی دیسنگ،هیرایتگنی شمال یؤق.گل قودوقلیک مرتاض حاولی نینگ کتته دروازه سیدن شاشه- پیشه کیردی-ده، سلله سی نینگ پیچینی تیشله گنچه،منــــظـــر یشه یاتگن پسخانه تامان یؤل آلدی.پلله لری توشه یازگن ایشیک نینگ تیرقیشینی قیلله تیب آچدی او.

- منظرکیلدیم مین کؤزینگنی آچ،- دیدی مرتاض هیجان اره لش.

- إبی کیم بو،تف،تف،ت....ت.ف یا بسم الله یی!!

تام نینگ مؤریسیدن قولاق سالیب تورگن قربان نینگ ایشیتگنلری بؤییچه،منظرمرتاض نینگ شیرین سؤزلریگه شلقه توشیب،اونینگ قؤینیگه اؤزینی آتگن.مرتاض منظرنی بغریگه باسگنچه، تؤغری کیلگن جایدن چؤلپیلله تیب اؤپه باشله دی.شونده منظراکه لریدن خواطرآلیب:

- تؤخته نگ-تؤختنگ،تیگره ک-تاشگه بیرقره ب کیلی،دیب سیکن حاولی اؤرته سیگه باریب اطرافگه قولاق آستدی. یؤره گیده شبهه قالمسلیگی اوچون کتته دروازه نینگ یانیگچه باریب      هم کیلدی.آته سی یاتگن  تامانده همیشه گیدیک ساکنلیک.

منظرتؤله دن گیلگن یاقیمتای گینه،«آی مامه»دیک بیرقیز.کؤکره گلری تؤلیشیب،إیکی ممه سی آتیلی،دیب توریبدی. پسخانگه کیرارکن،هوپیققن مرتاض قؤللری بیلن منظرنینگ بیلیدن قوچیب  اوی نینگ تؤریگه کؤتریب باردی. بدنی مجنون تالدیک تیتره یاتگن منظرنیمه لربؤلیشینی کؤزآلدیگه کیلتیره آلمه دی. برماقلرینی یناغیگه توتگن منظر:

- ویی قؤرقه من،بیرنرسه قیله سیز،- دیه مرتاض نینگ قؤینیده تلپسله یپتدی.

- هیچ نرسه بؤلمید ی قؤرقمه منظرآی.- دیدی مرتاض تیرباسگن یوزلرینی یتگی بیلن اریته یاتیب.

- تؤغری ائتسه سیمی؟ سؤزلریزگه إیشانسم بؤله دیمی؟    

- هه!بیرتاپدی متل ائتسم میلیمی؟- دیدی مرتاض منظرنینگ هیجانینی باسماقچی بؤلیب.

- هه،قولاغیم سیزده. تاپه آلمسم چی؟- دیدی اؤزینی قوچاغلب آلگن منظر.

- تاپه آلمسنگ بؤینینگدن بیراؤپه من-ده.

- ویی! اونداغ دیمنگ اویلمن.

- بؤمسه یخشیلب یشیتگین تاپتی متلنی:«شیپ ایتدی،شبرغان کیتدی» اونیمه دیرجانیم. 

- ویتلی ایمسمی اؤزی؟

- یؤق ای.

- توشمی؟

- یؤق،تامپه دینگ منظر.-ایندی اؤپسم میلمی؟

- قی یریمدن؟

- اینگ شیرین جاینگدن.

- تیشله میسیزمی؟ قیتیغیم بارایدی!.

مرتاض قه یش برماقلری بیلن منظرنینگ کؤیلگی آره لب  پشه لی کیتیدی.

- اؤزیمنی آلدیریب قؤئیبمن.«چومچیق پیرایتسه،یوره گیم شیرایته دی،قؤیمه دیز- ده»- دیدی منظرمرتاض نینگ قؤللرینی بؤینیدن آله یاتیب.

مرتاض برماقلرینی منظرنینگ کؤکسیدن قویی گه قره ب اؤرمه له تردی...

شوندن سؤنگ،مرتاض کپه لککه اؤخشب،بال ته تیکن اریدیک،آستان بوه نینگ اوییگه        تیز- تیزاوچیب کیله یاتگن بؤلدی.إیککله سی ایمین-ایرکین دان آلیشه یاتگن بؤلیشدیلر.آستان بوه،اکه -اوکه صمد وغلاملرهمّه نرسه دن بیخبر.   

 آره دن بیرأیلچه وقت اؤتدی.منظرإیککی قت بؤلیب قالگن.باش قارانغی کونلرینی             أیغلب-سیختب اؤتکزدی.قارنیده گینی کتته کؤیلگنی آستیده قنچه یشیرمه سین،بیرکون کؤز یاریشی کیره ک.جمعه کونی مرتاض حاولیگه کیریب کیلیب،منظرنینگ قولاغیگه نیمه لرندیرشیورله دی وآرقه سیگه قیتیب کیتدی. بیرنیچه آی اؤتیب کیتدی- یم کی،مرتاضدن       درک بؤلمه یپدی.منظرنینگ آی- کونی هم یقینله شیب قالدی.

هلی باله نی دنیاگه کیلتیریب کؤرمه گن بوعیال،جانینی قؤیرگه جای تامپه یپدی.قؤنی-قؤشنیدن بیرعمللب یشیریب کیلگنی کتته بخت ایمسمی؟ باردی،گپ-سؤز بؤلیب قالسه اوندن بدترشرمنده لیک یؤق.«فلان نینگ قیزی حرامی توغیبدی»- دیگن گپ اؤلیم بیلن بب- برابر.

منظرچهارشنبه آقشامی رمال،بؤغچه- توگونلرینی تخلب تیارگرلیک کؤریب قؤیدی. ایندی گل قودوققه مرتاضنی إیزلب بارمسه بؤلمیدی...خیریت ایرته لب قاره سحردن مرتاض آستان بوه نینگ اوییده پیدا بؤلدی.إیککله سی سیکین نخره دن اشیب،جریاقه لب یؤلگه توشدیلر.هلی هرتؤکیسده خوف-خطربار. یؤلده منظرکؤزیاریشی هم ممکن...

اؤشه کونی توشده صمد وغلام حولیده پیدا بؤلیب قالیشدی.

- منظرمنظرمنظر،- دیب صمد چقیردی سنگلیسینی.حاولیدن هیچ قنده ی آوازایشیتیلمس ایکن   خانه لرنی بیر- بیر قیدریب چیقدی او.باره سالیب آته سیدن سؤره دی منظرنی.اؤلیم تؤشه گیده یاتگن آته زؤغه«یؤق»- دیگن معناده باشینی قیمیرلتدی.غلام هم بؤلگن واقعه نی بیلماقچی بؤلیب آته سیدن إیججه لب سؤره ی کیتدی.آستان بوه بو گپلردن بیخبربؤلگنی اوچون اؤغیللریگه «یؤق»معناسیده آخرگی ایما-اشاره نی قیله آلدی.صــــمد اوکه سی غلامگه قره ب:

- آتم بیتاب،ملانی هیقیریب کیل،یاسین توشیرسین.جانی اوزیله پیدی،-دیدی.شوآره ده قیشلاقداش

آقساقاللرهم أیغیلیشیب قالدی.آستان بوه کؤزلرینی همان اوی بالارلریکه تیکیب آخرگی نفسنلرینی آله یاتگندی.یاسین توشیریلدی.آستان بوه نینگ آیاقلری ساوی باشله دی.امّا،کؤکره ک قفسیده  یوره گی اوره یپدی. تؤپلنگنلردن بیری صمدگه قره ب:

- باراوکه! یوگیره سالب شهردن کفنلیک آلیب کیل،- دیدی.

دیبسینیب تورگن صمد قیپ- قیزیل تیرگه باتیب :

- پولیم یؤق- ده،ملا اکه دیدی.

اوکه سی غلامدن هم آوازچیقمه دی.جانینی تسلیم قیله یاتگن آستان بوه کؤزلرینی چیرت آچیب بالارلرگه قره ب ینه بیراشاره قیلگنده ی بؤلدی-یو،جانی اوزیلدی. بووضعیتدن حیرتلنگنلریخشی انگله مه دیلرایما-اشاره نی.اونگچه غلام :

- «توریب تورینگلربیر-إیککی کؤرگنلریم بارایدی.

-آتم شوتیپه ده گی بلارلرگه بیرنرسه یشیریب قؤیگن بؤلیشی ممکن نظریمده!»- دیدی واوزون قؤللرینی یؤقاریگه کؤتریب بالارآره سیده زر وراققه اؤره لگن بیردسته لؤتنی(کتته مقدارده گی مبلغ)آلیب اؤرته گه تشله دی.آستان بوه نینگ قاره یب کیتگن جسدی شلویره ب،ابجغی چیققن کیرتؤشک اوستیده باتیبدی. 

تاپیلگن بیردسته پولدن کیین سَسیب یاتگن قارانغی اوییگه فیض کیرگنده ی بؤلدی.مرحوم شانیگه أیلیق سؤزلریاغیله باشلندی.صمد وغلام نینگ یوزیگه قان یایلدی.ایندی،بوپول نه فقط گؤر-چؤبگه  یته دی. خامه کی حساب- کتابگه قره گنده،بوپول آستان بوه نینگ إیسقاتی،شام آقشامی،اوچی، یتتیسی،تؤقیزی،قیرق وأیل آشیدن هم آرتیب قاله دی...    

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۱۶) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

              نوایی اثرلریده اؤزبیکچه تلفــّظ معیاریگه إینتیلیش

اؤزبیک تیلی نینگ تلفّظ معیاری تورلی دورلرده تورلیچه بؤلگن.حاضرگی علمی تلفّظ ویازیش قانون- قاعده لری بیلن تیل تاریخی نینگ تورلی دورلریده گی تلفّظی اؤرته سیده کیسکین فرقلر موجود بؤلیب کیلگن.شو نینگ اوچون هم هردورنینگ اؤزادبی معیاری بؤله دی. بوگونگی اؤزبیک تیلیده تؤغری تلفّظ معیاری اؤزگرمس وبرقراردیر.همّه انه شوقبول قیلینگن معیّارگه   بؤی سؤنیشگه مجبور. بیراق،اؤرته عصرو،حتا،اوندن کیینگی دورلرده هم اؤزسؤزیمیزنینگ ائتیلی ویازیلیشیگه نسبتن،بیرخیللیک وبرقرارلیک کوزه تیلمه یدی. تیلیمیزتاریخیده اؤزلشگن معلوم بیرسؤزنی إیککی خیل،بعضن،اوچ خیل یازیش وائتیش حاللری بارگپ.

خوش،اؤن بیشینچی عصراؤزبیک تیلینینگ تلفّظ مساله سیده،قنده ی میزانلرگه عمل قیلیگن؟    اولا،شونی ائتیش کیره کی،علیشیرنوایی زمانه سیده گی ادبی تیل اؤزی نینگ نابرقارلیگی بیلن اجره لیب توره دی.فارسی وعربی سؤزلرمسله سیده،بونا برقرارلیک کؤپ هم عمل قیله ویرمیدی. یعنی،ممکن بؤلگنیچه اؤزلشگن سؤزلربیرخیل شکیلده یازیلیب کیلینگن.فارسچه وعربچه سؤزلرنی بیرخیل یازیش وبیرخیل ائتیش اؤشه دورلرده قطعی طلب قیلینگن. مذکورسؤزلرنی اؤزتلفّظ یگه ماسلب،بوزیب ائتیش ویازیش کتته عیب سنلگن.بونده ی قره ش افسوسکی،حاضرهم حکمران.شونگه قره مسدن،تیلیمیزده تورلی دورلرده فارچه،عربچه آلینمه سؤزلرنی بوزیب یازیشگه هم مایللیک بؤلگنینی علیشیرنوایی اثرلریده کوزه تسه بؤله دی. بیزنینگچه،اؤزبیک تیلی شونچه لیک فارسی وعربی تلفظ شکنجه سیگه توشویب قالگن کی،  اونی اؤنگلش اوچون کؤپ زمانلر کیره ک بــــؤلـــــه دی.

بوگونگی تیشلشناسلیک نقطه ی نظریدن آلیب قره گنده،هربیرتیل باشقه بیرتیلدن اؤزلشتیرگن سؤزلرینی اؤزتلفّظی قالیبیگه سالیب ائتیشی تقاضا قیلینه دی . باردی،بیزقوییده گی سؤزلرنی کیلتیریلگن شکلده یازیب،تلفّظ قیلسک هیچ بیرعجبلنرلی جایی یؤق.

 - غلبیر(غربال)

 - خوراز(خروس)

 - کـــلته (کوتاه)

 - روزغــار(روزپار)

- قلمپیر(قرنفیل)

- پتیر(پطیر)

- قاغذ(کاغذ)

- قولف(قفل)

- پیلته(فتیله)

- امبار(انبار)

- چیراغ(چراغ)

- سباق(سبق)

- خذمت(خدمت)

- اره وه(ارابه)

- قــَچیر(قاطر)

- ملهم (مرحم)

- آمبور(انبور)

- تندیر(تنور)

- بخمل(مخمل)

- توربه(توبره)

- خلـــته(خــریــطه)

- کؤرشــَــپلنگ(کؤرشب پره ک)

وبــــــــــاشـــــــــــــــقه لر.

عین سؤزلرنینگ اصلیتده گی عربچه یاکی فارسچه شکلینی قبول قیلسک،اوحالده،تیل بیزدن،  تلفظ اؤزگه لرنیکی،بؤلیب قاله ویره دی.

علیشیر نوایی اؤزدوریده ایسکی اؤزبیک تیلی آلدیده کؤنده لنگ تورگن ته لیگینه معمّالرنی کؤریب،یخشی حس قیلگن.شونینگ اوچون هم نوایی اؤزبیک تیلی نینگ هرتامانلمه بای امکانیتی اؤزی نینگ«محاکمة اللغاتین»اثریده کؤز- کؤزقیلیش اورینه دی.بواثریده متفککرعالم تیل فنی نینگ اؤنلب ساحه لری بابیده سؤزیوریته دی.«محاکمة اللغاتین»اثریده عالم اؤزدوری ادبی تیل معیاِری خصوصیده علیحده تؤختلمه گن ایسه ده،عملیاتده انه شو تلفّظ معیارینی سقلشگه بیرقدراورینیب کؤره دی.مساله نی مثاللر واسطه سیده کؤرسه تیشگه حرکت قیله میز.نوایی بیرقطارعربی و فارسی سؤزلرنی اصلیده گیدن فرقلی اؤله راق بوزیب،یعنی،اؤزآنه تیلی  تلفّظیگه سالیب ائتیشگه إینتیله دی.

- بالیش(بالیشت) یاستیق،

       گیرد بالیش بؤلسه آی باشینگ قؤیرگه،وجهی بار،

       کیم انینگ دوری  یوزینگ آیینی اؤلغی حاله سی.

                                   «خزاین المعانی»،4-جلد.347-بیت

 - استه(آهسته)سیکین،

    اول حضرت خذمتیغه استه غینه اؤقودوم.

                                         «خزاین المعانی»،698- بیت

 - زمبور(زنبور)اری،بال اری،

        لعلیدین کام آلمه غونچه بیلمه دیم شیرینلیغین،

        برگ گل زمبور کامی إیچره کیرگچ بال ایرور.

                                            «خزاین المعانی»،156- بیت

 - زواله(زباله)،

    ...خادملری سفره سیده آی گیرده سی وقویاش کرّه سی،إیککی فطیر وتبّاخلری              تخته سیده کهکشان شکلی اول سینگن بیر زواله خمیر.

                                                           «وقفیه» 719-بیت.

- بغیشله(بخشیش)،ساوغه قیلماق،

             کؤزی اؤلتورسه،لعلی جان بغیشلر،

             عجایــــب مــــدّعا اظهاریــــــدربو.

                                  «خزاین المعانی»،3- جلد،291-بیت.

- خذمت(خدمت)

           معتیین ایشیکده نیــچه کیشی،

          غربا خذمتی الرنینگ أیشی.

                                          "سبعه ی سیّار"،۱۹-۱۲۹ بیتلر

یؤقاریده کؤریب تورگنینگیزدیک،علیشیرنوایی اثرلریده فارسی،عربی سؤزلرنی بوزویب    یازیش حاللری آز بؤلسه-ده، اچره ب توره دی. تیل تاریخیده تورلی دورلرده انه شونده ی  مثاللرنی شاعر وادیبلراثرلریدن کؤپلب کیلتیریش ممکن. چنانچه شاعرمقیمی(1850-1903) شعرلریدن بیریده:

   پـــیـلیک(فتیله)

 گوشت یسه لراؤرته ده سرسان إیلیک،

 خواجه چراغ یاغی حکیم جان پیلیک.

«پیلیک» سؤزی اصلیده،فتیله سؤزی نینگ بوزیلگن شکلیدیر. 

 ملهم (مرحم):

 ملهم ‌‌إستب کیمسه دین گر زخم اظهار ائله سنگ، 

 چاره ی قیلماقــــــدین اؤزگه اوستیده تیرناقــــلر.                                                     

کؤره یپسیزمی؟هرقنده ی چیکلاولرگه قره می،تیلیمیزاؤز تلفّظنی نمایان قیلیشگه مایللیک    کؤرسه تیب کیلگن.دیمک،تیلیمیزنی ممکن قدر فارسیِ یاکی،عربی تلفّظه تاثریدن چیقریش طلب قیلینه دی. 

 مثاللرتؤرت جلدلیک نوایی اثرلری لغتیدن تنلب آلیندی.