ذ.إیشانچ 

آچون

إیچیمده بیریشیل دنیا قوریبمن،

اوشونده ین آچون که،

یالغیزلیکدن اؤزگه

هیچ کیم یؤق بو یرده.

أیللری فصلسیز.

آیلری سینیب یاتگن سکوت.

کونلری قویاشسیز.

تونلری آیسیز،

آقشاملری  درد،

تانگلری مودراق.

تامیدن باشیمگه تؤکیلر

اونسیزتاووشلر وآغریق.

قؤشیقلرأیغله یدی یو- یوم.

بو یرده مین اؤشه قوغیندی صدا.

غربت تشله ب کیتگن ابدی ندا.

بو عالم نینگ -ده ،

مونگ

یللریگه

آچیبمن بغیر. 

قوچاقله یمن گاه- ده سرابلرینی

بوایندی اؤزلیک،

منگو سلطنت،

سلام یالغیزلیک.

نوروز ینگیز قوتلوق بؤلسین

هرتونونگ قدراؤلوبان،هرکونونگ اؤلسون نوروز

نوایی

نوروز مبارک

حرمتلی وطنداشلر

ینگی کونینگیز و ینگی أیلنگیز قوتلوق بؤلسین.

1388-أیل یوزینگیزگه یخشیلیک وایزگونیتلرفصللرینی آچسین.

ینگی إیل ایلیمیزگه تینچلیک،امن وامانالیک کیلتیرسین.

عایله نگیزگه قوت – برکه یاغیلسین.

اؤیغاقلیک ودانالیک سیزنی ترک ایتمه سین.

برچه ریجه لرینگیز عملگه آشسین.

توپراق آلسنگیز آلتین بؤلسین.

ایجادینگیزگه اولکن موفقیتلر تیله یمن.

حرمت وادب بیلن

إیشانچ

                                            وزیر محمد گل  مهمند

 باسقینچیلرایندی اؤزامانتلرینی أیغیب آلسینلر

    بوناباب موضوع قلمگه آلینگنی اوچون حرمتلی اؤقوچیلردن عذر سؤره یمیز 

ادب و تربیه همّه زمان وجمعیتده انسان ذاتی اوچون قدریت سنه لگن.سؤکینیش وادبسیز سؤزلرنی تیلگه آلیش البتته کی تربیتگه کیرمیدی. شو نینگ اوچون عایله ده،مکتب- مدرسه لرده،جمعیت حضوریده  ویتلی سؤزلرنی تیلگه آلیش کتته عیب حسابلنه دی.مدنی جمعیتلرده ایسه،عینن،انه شواخلاق معیارینی بوزگنلر قانون تامانیدن جزالنه دی هم .

ذ.‌یشانچ

              توران-تورکستان نینگ هم اؤز چراغی بؤلسین

اولکن مدنیت وارثی بؤلگن تورکی قوملر،جمله دن اؤزبیکلرنینگ یوره ک سؤزی یو     درد -حسرتی وتورموش منظره لری،عامه وی اطلاعات  واسطه لریده قنچه لیک عکس ایتتیریلماقده؟ بوخلققه اوغان دولتی«کوچی هلال، اؤزی حرام»- دیگن کؤز بیلن قره مه یپتدیمی؟مملکت نینگ سیاسی تقدیریده اؤزبیک – تورکمنلرنینگ هم فعال اشتراکی  تامینله نه  یتدیمی  اصلینی آلگنده ؟

 ذ.‌إیشانچ                           

                             «بابرنامه»ده کابل تصویری

ظهیرالدین محمّد بابراندیجان وسمرقندنی قؤلدن بیرگنیدن کیین 1504 ینچی میلادی إیلی 200-300 عسکری بیلن افغانستانگه اؤتدی. اوسمنگان،شیبرتو،اندراب یؤلی بیلن کابلگه کیریب باردی.اؤشه پیتده کابلنی اداره قیلیب تورگن،تیموری زاده لردن مقیم بیک هیچ قنده ی قرشیلیک سیز شهرنی بابرگه تسلیم بیردی.شوکوندن باشلب،بابرکابل وباشقه ولایلترگه مهرکؤزی بیلن قره ی باشله دی. بابر دولتنی مستحکملش بیلن بیرگه قورولیش،انشات وآبادانچیلیککه کتته اهمیت قرتدی.  بابرکابلده اؤندن آرتیق باغ برپا ایتدی،کوشک وقصرلربنا قیلدی. بویوک سرکرده نینگ افغانستانده کیچگن21أیللیک حکمرانلیگی دوریده ،کؤپلب بنیادکارلیک قطاری،اریقلرقازدیریلیب، کوپریکلرقوردیریلدی.اؤشه زمانده،کابل بابرسلطنتی اوچون اؤرده(مرکز)وظیفه سینی اؤترایدی.اولوغ دولتباشی کابلدن توریب هم اؤرته آسیا همده هندوستانن آره سیده تورلی- تومن مستحکم رابطه لر باغلی آلدی. بابرنینگ سرگذشتی کابل بیلن چمبر- چس باغلنگن ایدی.اولوغ شاعراؤزی نینگ«بابرنامه»سیده کابلنی 117 مرته تیلگه آله دی. شونده ی قیلیب،بابرکابلنی کؤرکم،آسایشته وبی مانند بیرشهراؤله راق تاپه دی واونی هرتامانلمه        تصویرلشگه حرکت قیله دی:

۱. کابل نینگ جغرافعی جایله شوی 

تدبیرلی شهریاراؤز«بابرنامه»اثریده کابل نینگ اؤن بیشینچی عصرده گی قیافه سینی شونده ی  چیزه دی:«کابل ولایتی تؤرتینچی اقلیمدین دور.معموره نینگ اؤرته سیده توشوبتور.شرقی لغمانات وپورشاور(پشاور) وهشنغر وبعضی هند ولایتیدور.غربی کوهستانلردورکیم، کــَرنود وغــؤر اول کوهستانده دور.شمالی قندوز واندراب ولایتیدور.هندوکش تاغی واسطه دور.   جنوبی فــَرمول و نــَغر وبـنــّــو وافغانستان دور.شرقی شمالی طرفیده غی تاغلری کافرستان دور،مثلی،کــَـتو وگــبَرَک وجنوبی افغاانستان دور.مختصر ولایتدور طولانی واقع بؤلوبدور. طولی مشرقدین مغربقه باقه دور. اطراف وجوانبی تمام تاغدور.قلعه سی تاققه پیوستدور.قلعه نینگ غرب-جنوب طرفی کیچک راک پرچه تاغ توشوبدور. اول تاغ نینگ قلـُـله سیده شاهی کابل عمارت قیلغانی اوچون بوتاغنی  شاهی کابل دیدیلر... بو تاغنینگ دامنه سی تمام باغات دور.مینینک عمّیم اولوغ بیک میرزا زمانیده  ویس اتکه میرزا نینگ اتکه سی  بوتاغ نینگ دامنه سیده بیر اریق  چیقـــَریبتور. دامنه ده غی باغات تمام بو اریق بیله معمور دور. پاینی آب گلـــُکینه آتلیق محلله دور.خلوت گوشه دور.غلبه لواند(عشرت)لیقلرانده قیلیلیب ایدی...شاه کابل تاغیدین کابل سری باقه اوچ کیچیک راک چشمه چیقر،إیککیسی گلـــُکینه نواحیسیده دور... بوإیککی یرکابل ایلی نینگ گشت گاهیدور...شاهی کابل تاغیدین بیر تومشوق ائریلب کیلیب تور،عقابــین دیرلر.عقابــیدن باشقه  ینه پرچه غینه تاغ توشوبتور.کابل قلعه سی نینگ ارکی بو تاغ نینگ اوستیده دور.اولوغ قؤرغان ارک نینگ شمالیده دور. بوارک غریب مرتفع ویخشی هوالیق یر واقع بؤلوبتور. بواولوغ کول اوچ اولنگ(سبزه زار)گه کیم، سیه سنگ،سونــَک قؤرغان، وچالاک بؤلغی مــُشرفدور. بارچه ایاق آستیده دور.(«بابرنامه»، 18-186 بیت)

۲.کابل طبعیتی

بوندن 500إیل آلدینگی کابل منظره سی حقیده گی معلوماتلربوگونگی آدملراوچون غایت مهمدیر.بابرکابل طبعیتی واقلیمنی تصویرلشگه دوام ایتیب،جمله دن شونده ی یازه دی:« کابل هواسیدیک هوالیق یرعالمده معلوم ایمس کیم بؤلغی. یازلرده کیچه لری پوستین سیزیاتیب بؤلمس.گرمسیروسرد سیری یاوق تور.کابلدین بیر کونده انداق یرگه بارسه بؤلورکیم،هرگز قار یاغمس،إیککی ساعتی نجومیده انداق یرگه بارسه بؤلورکیم هرگزقاری اوکسومس(کمی مس). مگراحیانن،انداق یاز کیلگی کیم قارقالمه غی.اؤلنگلر سبزه لیق محللیده بسیار یخشی کؤرینور. یازلرکابلده شمال یلی(نسیم) کم یسه دور. پروان یلی دیرلر.ارکته شمال سری دریچه لیق اویلراسرو(کؤپ) خوش هوادور.قیشلراگرچه توشر،ولی،مفرط ساوغی یؤقتور.چیبینی کم بؤلور». (ب.186-بیت)

 ۳.کابل شاعر نگاهیده

سؤزواسطه سیده کابلنی تصویرله گن بابر،شاعرمعمّایی تامانیدن بدایع الزمان(حسین بایقرا اؤغلی)گه بغشله ب یازیلگن منه بو گؤزه ل بیتنی کیلتیره دی: «ملا محمّد طالب معمّایی کابل ارگی نینگ تعریفیده بیر بیتنی بدیع الزمان میرزا آتیغه باغلب اؤقورایدی:

«بخور درارگ کابل می، بگــردان  کاســـــه  پی- درپی.

که هم کوه هست وهم دریا وهم شهراست وهم صحرا».(ب.186- بیت)

۴.کابل میوه لری

طبعیتنی سیویش،اسره ب-اویلش واونینگ ناز- نعمتلریدن بهرمند بؤلیش بابرنینگ اینگ گؤزه ل خصلتلریگه کیرگن.کابل نینگ میوه لی درختلری و میوه لرنینگ تاتی - یوصفتی خصوصیده میرزابابر شونده ی معلومات بیره دی:«گرمسیری وسردسیری میوه لرکابل توابعیده کؤپتور ویاوقتور.کابل وکینتلریده سردسیری میوه لردین اوزوم وانارو اؤروک وآلمه و بیهی و امرود وشفتالو وآلو وسنجید وبادام وینغاق کؤپتور.مین آلو- بالو نهالی کیلتوروب یکتوروبمین، یخشی آلو- بالولر بؤلدی وهنوز ترقیده ایدی. گرمسیری میوه لر نارنج وتورونج والموک(کیله) ونیشکر لغماناتین کیلتورورلر.نیشکرنی کیلتروب ایکتوروب ایدیم.چهلغؤره(جلغؤزه) نی نجرابدین کیلترورلر.کابل اطرافیده گی کوهستاندین عسل بسیارکیلور.شهدخانه لری باردور.کابل نینگ رواچی(رواش- چُوکری)خوب بؤلور. بیهی بیله آلوسی هم یخشیدور. بادرنگی داغی یخشی بؤلور.بیرنوع اوزوم بؤلورآب انگوردیرلر،خیلی یخشی اوزومدور.مست چاغیر(شراب)لری بؤلور....ایکینی یخشی بؤلمس.اگر خراسان تخمی بؤلسه،فی الجمله یامان بؤلمس. بسیارلطیف هواسی بار.( ب.187-بیت)

5.کابل تجارت مرکزی

بابرنینگ تصویرله شیچه، 15-إینچی عصرده کابل إیریک  تجارت مرکزی حسابلنگن و بو ولایت اؤز دوریده کتته بندروظیفه سینی اؤته گن:«هندوستان بیله آره سیده خشکی یؤلدین إیککی بندردور. بیر کابل، ینه بیرقندهار.کاشغر وفرغانه وتورکستان وسمرقند وبخارا وبلخ وحصار وبدخشاندین کابلغه کیلورلر...هندوستان بیله خراسانغه واسطه بو ولایت تور. بسیار یخشی سوداخانه دور.سوداگرلرختایغه ویا رومغه بارسه لر،اوش مونچه-اؤق سودا قیلغیلر.هرأیل7-8-10 مینگ آت کابلغه کیلور.قویی هندوستاندین  اؤن-اؤن بیش أیگیرمه مینگ اویلوق کاروان  کابلغه کیلور.هندوستاندین  آق رخت وقند ونبات وشکروحقاقیر کیلتوریبتورلر. کؤپ سوداگرلربؤلغی کیم،ده سی(اوچدن بیر)ده چهل(تؤرتدن بیر)غه راضی بؤلمه غی.خراسان وعراق وروم و چین متاعی کابلده تاپیلور: هندوستان نینگ خود بندری دور.»(ب.187-بیت)    

6.کابل نینگ استراتیژیک اهمیتی

بابرشاه کابل نینگ جغرافی یرله شوینی حربی اسراتیژیک نقطه ی نظردن هم تصویرلشگه حرکت قیله دی:«کابل ولایتی بیرک ولایتتور، یات یاغی بو ولایتقه کیرمه گی مشکلدور.»    (ب.187-بیت)

7.کابل اهالیسی

بویوک سرکرده قی یرگه یوریش قیلمه سین بوتون واقعه لرنی حقـــّانی تصویرلب،اینگ کیچیک نرسه لرنی هم ظرافت بیلن  گوده لنتیره دی. بابرنینگ اؤشه زمان کابل اهالی حقیده بیرگن منه بو معلوماتلری اهمیتگه مالکدیر:«مختلف اقوام کابل ولایتیده باردور. جلگه سیده وتوز(تیکیس یر)لریده اتراک وایماق واعرابدور.شهریده وبعضی کینتلریده سارتلر(اؤزبیک)دور. ینه بعضی کینتلریده وولایتیده پششه ی وپراچی وتاجیک وبرکی وافغان دور».

8.کابل کؤپ تیللیک ولایت

ونهایت اؤن بیشینچی عصر کابل اهالیسی نینگ تیلی هم بابرنی قیزیقتیرگن. اؤشه دورده کابلده، آدملر اؤن-اؤن إیککی  تیلده گپلشگن دیدی  بابر:« اؤن بیر-اؤن إیککی لفظ بیله کابل ولایتیده تلفظ قلیلورلر.عربی،فارسی،تورکی،مغولی،هندی،افغانی(پشتو)،پششه ی ،پراچی،گبری، برکی،لغمانی.مونچه مختلف اقوام ومغایر الفاظ معلوم ایمس کیم هیچ ولایتده بؤلغی...بوتاریخده افغان اقوامی جهتیدین بعضی(تیللر) بوزولوب،(تیللردن)بعضیسی افغانغه کیریبتور.      (اولرنینگ قؤلیدن کابل نینگ)ولایت لیغی قالمبتور». (ب.186-189-بیت)

 نوایی غزلیگه مخمس                     

 کؤزآچیـب بارلیقـده تا  اؤزیمنی  بـیدار إیسته دیم،

 اوشبوحالت بیرله ممکن بؤلسه  دیدار إیـسته دیم،

 بوتاپیلمس تویغونی کؤنگومده کؤپ بارإیسته دیم،

 قان یوتوب عمری جهان اهلیده بیر یارإیــسته دیم،

  لیکین اول کمره ک تاپیلدی،گرچه بسیارإیسته دیم.

  هرکیشینی  بیلمه ین اؤزیمگه توتدیم  محـــترم،

  روحنی یالغان شرپه لرگه باغله گندیم بیش وکم،

  حق دیدیم بؤلدی خطا ،دنیانی تاپــدیم بی  صنم،

   کیمگه کیم جانیم فدا ائلب ساغیـــندیم دم- بدم،

    ایرمس ایردی یارلیقده چون وفادار إیسته دیم.

  اؤزنی انگلرایل نینگ دایم مهریگه بؤلدیم گدا،

  بوتیلــکلر دردیــدن تـــابــاره  بؤلــدوم  ماسوا،

  نی توزه لماقدن خبرنی ده سونیشگه مبــــــتلا ،

   بیلمه دیم عالم ایلــیــده یِؤقـــتورورمطـــــلق وفا،

    وه که عمری اولچه یؤقتورساغینیب یارإیسته دیم.

  آدمی زاد دین چیقـــیرهرنی بلا،حــــیرت کؤرینگ!

  کیمگه قند بیرگن حیات وکیمگه دورکلفت کؤرینگ!

  دیدیلردنیانی بیرکم،قالگنــــین حـــسرت کؤریـــنگ!

     اول که تاپیلمس بشرجنسیده وه غفلت کؤرونگ،

      کیم پری خیــلیده میـن دیوانه ی زارإیســـته دیم.

  تیلکه کؤنگول پاره لرنی قیته قــاش ایتمک نی تانگ،

  بیتسه کونلرعـشقـــدین اونگه  تلاش ایتمک نی تانگ،

  قاره کون باشگه توشربؤلسه،قویاش ایتماک نی تانگ،

    سیرّاشکیمنی کؤنگول کؤزبیرله فاش ایتمک نی تانگ،

     قلــب تردامنــنی میـــن صاحــــب اسرار إیـــسـته دیـــم.

  مسجدو منبرنی کؤردیم جزبوزوقـلوق تاپمه دیم،

  نمگه چؤککن اول کراماتده قوروقلوق تاپمه دیم،

  مُلله،آخوندلرتـــوبن ایردی اولوغلـوق تاپمه دیم،

         شیخ بیرله خانقادین چون یاروقلوق تاپمه دیم،

         دیـــر پیـری خدمتیــغه کویی خمّار إیــسته دیم.

  سین بویوکلرآلدیـده سؤزآچدیــــنگ ایندی،قصه دین،

  یارإیستب آواره بؤلمه،اؤتمـه گــــــین بو حصه دین،

  ای إیشانچ سین هم قوتیل، نینی تیلرسین یؤقسه دین،

           ای نوایی چیـن رفیـقی تاپمه دیم بوغصـه دین،

            اؤزنی بیکس لیق بلاســــیغه گرفتار إیسته دیم.

۱.ماسوا- ائریلگن،جدا بؤلگن

۲.یؤقسه- یؤقلوق،یؤق نرسه ،

                      بیلدیریش

حرمتلی ویبلاگ خوانلر

ینگی تؤرتینچی سانی

"اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیگ"رکنی آستیده گی درسمیزنی         

"اؤزبیک تیلی" نامی بیلن منه بو مستقل آدرسدن اؤقیب بارینگ:

http://ishonch.blogfa.com

 رحمت.

               اؤزبیکلرسیلاولرده کیمگه آواز بیره دیلر؟

افغانستان نینگ ایتینیک ترکبیده اؤزبیکلر اهالی سانی بؤییچه افغانلر،تاجیکلروهزاره لردن کم ایمسلر.اگرمساله گه تورکی قوملر،فارسلشگن وافغانلشگن تورکیلرهمّه سی بیربوتونلیکده قبول قیلینیب،قره لسه،اونده بولرمملکتده،کوپچیلیکنی تشکیل بیره دیلر.یعنی،بیرینچی اؤرینده توره دیلر.بونده ی ایتنیک ترکیب هرقنده ی سیاسی موازنتنی اؤزگرتیریب یوباریشی کیره ک ایدی.افسوسکی بونده ی  بؤلمی کیلماقده. باشقچه ائتگنده،شونده ی شرایط  یره تیلمسلیگی اوچون "اوغان مللت"،اؤزبیکلرنی پرچه لب تشلش سیاستینی موفقیت بیلن عملگه آشیریب کیلدی.بوقوم (اؤزبیکلر)تاریخ دوامیده یاجسمن یؤق قیلیندی یاکی،معنوی تنزلگه گرفتاراتیلدی.بوگون نینگ اؤزیده هم اوغانستانده گی اؤزبیکلرپراگنده لیککه یوز توتیب یشه ماقده لر.خلقنی بیرلشتیریب،یگانه مقصد سری یتکله یاتگن رهبرکدرلر یتیشمه یاتیر.بؤلیب اؤتگن سیلاوده اؤزبیکلر باریؤغی اؤن بیر فایز آواز قازانگنی یؤقاریده گی گپلریمزنینگ دللیل دیر.ایندی اؤزبیکلر تاریخی امکانیتلردن خلاصه چیقریب،مملکتده اؤز سیاسی فعاللیگینی آشریش لری کیره ک بؤله دی.کؤرینگ کی،یالغانلرفاش بؤلدی.تابولرسیندی.بویورتده اوغانلرنه فقط،آلتمیش، ایللیک،قیرق فایزنی،حتا،اولر أیگیرمه فایزنی تشکیل بیریشلری هم کتته سوال آستیده توریبدی.اوغانلرنی کؤپ کؤرسه تیش سیاستی مملکت نینگ مللی مفکوره سیگه ائلنتیریلگن.بو مفکوره تشقریگه گه هم آلیب چیقیلیب رسمی لشتیریلگن. اوروپا دولتلری وامریکا هنوز هم اوغانلر مملکتده کؤپچیلیک دیب حسابله شه دی. اوغان مللت الـله قچان بؤله دیگن سیلاوآلدیدن،وزیرستانگه باریب، سیلاو ورقه لرینی ترقه تیب،ساخته آوازأیغیش إیشلرینی یخشیلب تشکیللشتیرگن.بؤله جک سیلاو کونلری قلبکی آوازبیریش اعلی درجه ده عملگه آشیریلیشی ریجه لشتیریلگن. منه سیلاو سنه سی هم اعلان قیلیندی.هربیرقوم ،سیاسی گروهلراؤز نامزدلرینی کؤرسه ته باشله دیلر.بیراق،اؤزبیکلرجماعه سی یاکی،تورکی قوملرهنوز،رییس جمهوریللکه اؤزکاندیتلرینی کؤرستگنلیچه یؤق.بوهم تورکی قوملر اؤز ارا جیشسله شه آلمه گنیدن دلالت قیله دی.فکریمیزچه،سیلاو مساله سیده تورکی قوملراؤزمللی منفعتلری نقطه ی نظریدن یانده شیشلری لازم.چونکه،باشقه لراؤزبیکلر منفعتینی حمایه قیلیشدن فایده کؤرمیدیلر.اؤزبیکلرمستقل نامزدگه ایگه بؤلیشلری نهایتده مهمدیر.اؤزبیکلرسیلاو آلدیدن بیرارقوم وگروه بیلن اتفاق توزیشلری تؤغری إیش ایمس.شرایط شونی تقاضا قیلماقده.سیلاوده آوازلر نتیجه سی اعلان قیلینگندن کیین اؤزبیکلر یا حاکمیتگه مخالف یاده، منفعتلریگه ضد کیلمه گن گروه بیلن بیرله شیشلری ممکن.سیلاوده بیرینچیدن نامزدلرکؤرسه تیلسین،إیککینچیدن ری بیریش حقوقیگه ایگه بؤلگن کیشیلربوجریانگه جلب قیلینسین.اولرفعال قتنه شسینلر.  سیلاو مدتیگه آزکونلرقالگنیگه قره مسدن اؤزبیک ضیالیلری،گروهلرمعرکه إیشلرینی کیچیکتیرمسلیکلری کیره ک.مللت بیهوده تارتیشولرنینگ قربای بؤلمسلیگی جوده مهمدیر .دموکراتیک شرط وشرایط لردن فایده له نیش ضروردیب اؤیله یمیز.اؤزبیکلر   آره سیده توغمه سیاسی ارباب یتیشیب چیقمه گن بؤلسه ده،پریزیدینت سیلاویگه اؤزبیکلر منفعتلرینی یؤقلب چیقه یاتگن انسانلر بارالبتته.اؤزبیک آنه لری بیر عمر عسکر توغه ویرمیدی.دانشمند فاضللر،متخصص واستادلرنی هم اؤزیبیک خلقیگه تارتیق قیله دیگن آنه لرکؤپ.شرط شوکی،آدملریمیزاستعدادپرور بؤلسینلر.اؤزبیک ضیالیلری اجدالری نینگ حق حرمتی "اوغان مللت"گه ساتیلمه سین.

کیینگی إیلردوامیده افغانستان نینگ هم ایچکری همده تشقریسیده،کؤپلب بنیادوانجمنلرتوزیله باشلندی.وطنداش ومللتداشلریمیزنینگ اوشبو سعی-حرکتلرینی قؤللب- قوّتلب،اولرگه هرقنده ی یاردم قؤلینی چؤزماق لازم البتته.فکری- معنوی بیردملیک وهمبسته لیک دیگنی انه شو بؤلسه کیره ک.افغانسانده اؤزبیکلراحساس بیردورده یشه ب کیلماقده لر.ایزیلیش،خؤرله نیش و محکوملیکنی اوزاق إیلرتجربه قیلگن بوخلق،ایندی اؤز تاریخی،مدنیتی،صنعتی،بیلیم ومعرفتیگه ایگه بؤلیشگه حقلیدیر. بونگه ایگه لیکنی اؤزبیک خلقیگه ،اوّلا، اونینگ آیدینلی ،ضیالی اؤغلانلری بغشیده قیله دی .قنده ی قیلیب؟

اؤزتیللرده ایجادقیلیش،اؤزیرلریده بنیادکارلیک قیلیش بیلن ایریشیله دی بو مقصدلرگه. خؤش! بیزضیالیلر شونده ی کمالاتگه آراسته میزمی؟ کیلینگ شو مساله ده بیر آز فکرله شیلیک.

بیز،حقیقتده،کوچلی مدنیت وبای بیرتیل بیلن یانمه - یان یشب کیلماقده میز. بواؤرینده مین ضیالیلریمیزگه جوده تنیش،فارس- دری تیلی وادبیِاتینی کؤزده ده توتماقده من. بیزهردایم مدنی احوالیمیزنی انه شولرگه سالیشتیریب یشه یمیز. ضیالی لریمیز،قلمکش ایجادکارلریمیز،اساسن،فارس- دری منبعلریدن آزیقلنه دیلر.تؤغریسینی تن آلیب ائتیش کیره ککی،ضیالیلریمیز بوتاماندن اؤزلرینی بیرقدرغریب حس قیله دیلر.فارس ادبّیاتیدن سؤزچگودیکدیک بؤلسه،اولرروده کی- یو،فردوسی-یو،سعدی- یوحافظلردن سؤزباشلب،حتا،اولرنینگ شعرلریدن یاد ائتیب هم بیره ویره دیلر.مین تیلداشلریمیزاولرنی اؤقیمه سین دیماقچی ایمسمن.اولرنی هم جهان ادبیّاتیدن ایسته گنلرینی سیویب اؤقیشسینلر،فقط،اؤز ادبیّاتینی قربان قیلیش،اؤزلیگینی اؤنیتیش عوضیگه بؤلمه گنی یخشی بو إیشلر.اؤزبیک-تورکی ادببّاتیمیزنینگ فارسلردن کیمتیک جایی یؤق. بیراق، تیلداشلرمیزده آنه تیلیگه محبّت یتمدی.اولرده اؤزلیکنی انگلش حسی اؤیغانمه گن.هممه عیب انه شونده. احتمال،قانداشلریمیز،اؤزآنه تیلیده اؤقیمه گنلیکنی بهانه توتیب،معمّا آلدیدن سیلیقینه اؤتیب کیتیشر. بیزنینگچه،«اؤزبیک تیلده اؤقیمه گنمن،بیلمیمن»- دیگن گپ- سؤزلرکمچیلیکلرنی خس پوشله لی آلمیدی. بومساله ده شخصی تشبّث،قونت،اینتیلیش وایزله نیش بؤلسه بس. یؤقسه،بواحوالده قنده ی قیلیب،اؤزبیک نینگ تیلی،ادبیِاتی ومدنیتیدن حمایه قیله آله میز.                    انجمنلرتیپپه سیده، فکرلاوچی برادرلریمیزتورگنی اوچون هم بوسؤزلرنی ینه بیربارتیلگه آلدیک.همّه بورچ ومسولیت آیدینلیلرایلکه سیگه یوکلنگن.بوگپلرنینگ مدنی انجمنلرگه باغلیق تامانی شونده کی،بیز قؤلی- قؤینی بؤش بیراحوالده بنیادلر،انجمن واویشمه لرتوزمه یپمیزمی؟ بؤم- بؤِش یرده بنانی قوریب بؤلمیدی-کو!.مدنی انجمنلر،هیچ پیت تجارت قیلیش،آبروقازانیش وسیاست منبریگه ایلنمسلیگگی معقول. بوسؤزلرنی بیرارانجمن نینگ فعالیتیگه قرشی،اعتراض معناسیده ایتیله یپدی،- دیب توشونمسلیک کیره ک. نظریمده انجمنلرآلدیده بجریلیشی کیره ک بؤلگن  بیر ته لی ایشلر توریبدی :

-بیرینچیدن:اؤزبیکچه یازیش واؤقیشنی عامه لشتیرشِ؛بونرسه مدنی انجمنلراوچون اوزاق مدتلی استراتیژی بؤلماغی درکار. باسمه دن چیققن تؤغری مضمون ومقاله متنلرنی قؤلمه- قؤل قیلیب اؤزبیکلر یه شه یاتگن جایلرگه آلیب باریب ترقه تیش ضرور. بو إیشیمیزبیلن بیز  یلپی سواد سری بیر-إیککی  قدم کؤترگن بؤله میز.

- إیککینچیدن:اؤزبیک تیلیده گی علمی،ادبی،تاریخی اثرلرنی- هم باسمه همده ایلکترون کؤرینیشده تیّارلش وچاپ قیلیش؛ إیشلرینی یؤلگه قؤییش گلده گی مهم وظیفه لردن سنه له دی. کمیده مینگ أیلیک ادبی میراثینی ذخیره لشتیریش آشان إیش ایمس.

-اوچینچیدن: ادبی دوره وتوگره کلرنی تشکیل قیلیش؛طرفه مناسبتلر بیلن تورلی یاشده گی قلمکشلراؤزارا فکرالمه شیشلری،بیرار ادبی-بدیعی اثرنی نقد قیلیشلری کیره ک. ادبی بحثلرنی قیزیتماق ضرور.کتته ادبیّات نینگ کیچک إیشلری انه شو نقطه دن باشله نه دی.ادبیآت کیچه لری نینگ چراغلری انه شو حرکتلر آرقه لی ضیا       تاه دی.

- تؤرتینچیدن: کتابخوان اؤزبیکلر جمعیتینی توزیش؛بو اینگ اساسی إیشلردن بریدیر.بیزنینگ کتاب خوانالیک درجه میز نهایتده پست.فکری بایشیمیزاوچون مللی ادبیّات،منطقه وجهان ادبیآتیدن قنچه سرمایه تؤپله ی آلدیک؟ شو بایلیککه ایریشیش اوچون هم کتابخونالرجمعیتینی توزیش کیره ک بؤله دی البتته.شو اؤرینده بیر گپنی ائتمه سم بؤلمس. ضیالیلریمیزنینگ اؤز وطنیده گی موقعی بیحد احساس.          قره نگ! بیر یاقدن مللی ستم،باشقه تاماندن ساخته تاریخ ،اؤزلیک آب-هواسینی تاباره بؤغیب باره یاتیر. بیله سیزمی،هیچ قچان "آریانا"،"خراسان" دولتی بؤلمه گن تاریخده.اوغانستان دیگن دولت نینگ اؤزی،جنوبی تورکستنده اؤزبیک خانلیکلری باستیریلگندن کیین وجودگه کیلتیریلدی.بونرسه اؤتگن عصرنینگ باشلریگه تؤغری    کیله دی.      

-بیشینچیدن: اؤزبیک تیلیده کتته حجمده ایشیتتیریش وکؤرسه تولرنی تشکیللشتیریش؛اؤزبیک ادبی تیلیده هرخیل صحبت،نطق ومعروضه لرنی عامه گه یتکزیش نینگ جمعیت اوچون فایده سی کؤپ بؤله دی.آدملربونرسه لر دن اؤرنک آله دیلر.قولاق آرقه لی سوادیمز منه شو شکلده  یوزه گه چیقه دی. بوجریاننی جهان ایلکترون ترماغی بیلن هم باغله سه بؤله دی.یگانه ایلکترون کلبه آرقه لی ملاقاتنی یؤلگه قؤییش ممکن.اینتیرنیتده بیرینچی قدمده رادیو صحبتلر اویشتیریش؛کیینچه لیک تلویزون کؤرستولری تشکیل قیلیش هم کیشلر نینگ مدنی یوکسلیشیگه یاردم      بیره دی.

-آلتینچیدن محللی،مدنی انجمنلراؤزبیکستانده گی تورداش (اؤخشش) جمعیتلر بیلن مدنی علاقه باغاله لشسین. بیز اولرنینگ معنوی یاردمیگه محتاجمیز.اؤزبیکستانده تیل وادبیّات صنعتگه دایر ینگیلیکلردن خبردار بؤلیش اوچون هم بو ایشنی عملگه آشیریش کیره ک.

 یتتینچیدن: قرداش تورکی  خلقلرلرارا علاقه،همکارلیک وهمبستلیکنی یؤلگه قؤییش.انجمنلربویؤنه لیشده هم اؤز برنامه لرینی شکللنتیریلری مهم.

سککیزینچیدن: اؤزبیک قؤشیقچیلری وصنعتکارلری نینگ  جانلی اجراده،کوی و قؤشیقلرینی ترغیبات قیلیش.تشویقات ایشلرینی  یؤلگه ضرور. صنعتدن دن بهرمند بؤلیش اوچون کنسرتلراویشتیریش کیره ک. بوندن مقصد قیته- قیته دیدارلشیش و فکرالمه شیشدیر.   

                      بیلدیریش

حرمتلی ویبلاگ خوانلر

شو کوندن اعتبارن،"اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیگ"رکنی آستیده گی درسمیزنی                     "اؤزبیک تیلی" نامی بیلن منه بو مستقل آدرسدن اؤقیب بارینگ.

http://ishonch.blogfa.com

 رحمت.

ذ.إیشانچ

        ادبیاتیمیزنینگ ایشیگی شِمالگه قره یدی

کؤپ أیللردن بویان بیرنرسه مینگه تینچلیک بیرمی کیله یاتگن ایدی.ایندی اونی آچیقق-آیدین ائتمه سم بؤلمیدی.اونرسه-ایککی اؤزبیک اؤرته سیده گی اوزیلیش، ائریلیق،بؤلینیش،اؤزاقلشیش و یات سیره شماق دردی.سیاست نینگ اوییگه اؤت توشسین.عادی انسانی،قانداشلیک،قؤشنیچیلیک وادبی- مدنی علاقه لردن هم کیرقیدیریب،سفسطه تؤقیب،دشمن تراشلب«پان تورکیست»-،دیه هدیک لنسه لرکیشیدن. تورکستان سؤزی«نفرت»گه تینگلشتیریلسه؛اونی تیلگه آلیش کیچیریلمس گناه بؤلیب تورسه-یه! بولر- کو، مساله نینگ بیرتامانی.باشقه تاماندن بویورتده«خراسان»،«آریانا»،«اوغانستان»-دیگن ناملرهرآن دغدغه سالیب قولاغینگ آستیده«مغرور»جرنگلب تورسه؟‌ایککی-اوچ عصردن بیری چیگره نینگ نریاقیدن اوغانلر/پتانلر، کتته خاله سی نینگ اوییگه کیلگنده ی،کیریب کیله ویرسه-یو،تورکستاننی اؤز ارا چاک-چاک بؤلیشیب آله ویرسه لر؟

                        اولراوچون«لروبر»(چیگره نی تن آلمیمیز)-دیگنی.

                        بیز اوچون باشگه تبر.

بؤلیب توره ویرسه زمان.شونچه مدتده اولر(پتانلر)اوغانستانگه اؤزیلری بیلن،فقط، یاوزلیک،زوره وانلیک،تروریزیم،وحشت،قورال-اسلحه،گیاه وندلیک وجهالت اوروغیدن باشقه نرسه آلیب کیلیشمه گنلر.اوستیگ- اوستک،اولرالقاعده،طالبلر،انگلیس وامریکادیک،آغه لریگه هم ایگه بؤلیب آلدیلر.مملکتده ایندی باشلندی«زمان زورنیکی،تماشا کؤرنیکی»- دیگن دَرسنگ اؤینلری.                                            جهـنــّمنی«الهی کمدیه»-اثریده ایتالیا لیک بویوک شاعردانته،بدیعی تصویرله گن بؤلسه،بولر(پتانلر-آغه لری بیلن)تــَموغنی(دوزخ) یرکره سیده دهشتلی قورال-یراغ واسطه سیده قوریشنی تجربه قیلماقچیلر.اوغانستان آدملری بوجهــنــّم نینگ اؤتینی(توته شتیریق)،طالبلر-القاعده اؤت یاقوچیلر،امریکا وانگلیس بؤلسه قؤلیده کــَساو اؤت کاوله شه دی بو یرده.ایران هم تینچگینه قؤل قاووشتیریب اؤتیرگنی یؤق.او نه فقط انگلیسنی یرتیشله تیب،کتته شیطان(امریکا)نی اتوم قورالی بیلن چنگینی قاقماقچیی،بلکه،تونـــّه لب هرخیل کتاب-ادبیّاتلرنی اوغانستانگه یوبارقده.«خراسان»و«آریانا»نی توش کؤره یاتگنلرهم بو کتابلرنی کتته مقدارده ساتیب آلیب کیلماقده لر.ساتیب آلیب کیلمه سین دیماقچی ایمسمن،اولرگه کیره ک- ده. بیریاقدن گله باللشو شدتی،باشقه تاماندن هند سینماسی،ینه بیرطرفدن عربیزم ونهایت فارسیزیم بویورتده اؤزتاثرکوچینی بیرنیچه برابرآشرگن.اوغانستانده بیگانه ویات فرهنگلرنینگ قربانلری کیم بؤله یپتدی؟ تورکی خلقلر-ده.کؤپراق،جفاکش اؤزبیکلر.حادثه- واقعه لرتاشلری شو قوم نینگ باشیگه کیلیب سینماقده.اؤزبیکلر  نیمه گه مونچه لرمؤرت؟ ونهایت، نیمه اوچون بوایل اؤزنامیدن اجره لیب باره یپدی؟

اولرنینگ پیشانه سیگه«افغان/اوغان»-دیگن نام(اساسی قانون،16،4- مادّه لر) یاپیشتیریب قؤییلگن.قرنگ-هه،انسانیت یره لگندن بویان بیرار- بیر قوم نینگ نامی رسمی روشده اوندن هیچ کیم تارتیب،آلیب آله آلگنی یؤق.

گپ اوغانستانده،اؤزبیکلرنینگ فقرالیک(تابعیت)،اجتماعی ومدنی موقعی بوزیلیب باره یا تگنی حقده بارماقده.اوغانستاندن اؤزبیکلراؤزی نینگ اؤتمیش مدنیتیدن    ماسوا قیلینگنلر.اولرهرتامانلمه قتتیق  تنزلگه اوچره ب بارماقده لر. خوش،نیمه گه شونده ی بؤله یاتیر؟جوابی جوده عادی.اؤزبیکلریمیزمعرفت،علم- فنگه قیزیقمس بؤلیب قالگنلر. بوخلقنی تربیه لاوچی معرفت  هلی شکللنتیریلمه گن. بوایلنی اؤیغه تیشده ضیالیلری ناتوان بؤلیب قالگنلر.چینه کم ادبیّات- شعریت یؤق. واقعه-حادثه لرنی سیزوچی حسلربؤلسه، بیتیب کیتگن.مقاله ده، ادبیّاتیمیزنینگ ایشیگی شِمالگه   قره یدی،دیب بیچیزائتمه دیک.نیمه گه اؤزبیکستاندن کتابلرآلیب کیلینمه یپتدی؟ بیزنینگ ادبیّاتیمیزنینگ سرچمه سی اؤشه یرده- کو! علم- فن،ادبیّات وصنعت اؤشه تبرک زمینده گورکیره ب،یشنب کیلماقده ! نیمه گه اؤزبیک اؤغلانلری اولوغ اؤزبیک  شاعرویازوچیلردن:عبدالله قادری،چؤلپان،عثمان ناصر،فطرت،عبدالله قهّار،آی بیک،غفورغلام، حمید عالمجان،زلفیه،پریمقل قادراف،عادل یعقوب اف، سیداحمد،شکرالله، روف پرفی،شوکت رحمانلرنی ته نیمه یدیلر؟ وشو کیچه کوندوزلری نظم ونثرده قلم تیبره تیب کیله یاتگن یوزلب شاعر،یازوچی ادیب،شرقشناس،نوایی شناش،منتقد وادبیّاتشناسلرنی بیله میزمی؟               یوزلب رمان، قصّه لرنی نامنیگینه کیلتیریش نینگ اؤزی کتته بیر رویخطنی تشکیل بیره دی.اؤزبیکستان،اوغان دولتی اوچون قنده ی خوف وخطر توغدیریشی ممکن؟ اویرده القاعده،نرکوتیک مادّه،جهالت وباشقه برباد قیلیوچی عللتلریؤق-کو! مدنیتدن،علم-فندن،ادبیّات وصنعتدن شونچه لیک قؤرقیش کیره کمی؟     اؤزبیکستاندن تیل،ادبیّات وباشقه ساحه لرگه عاید اؤزبیکچه کتاب ومنبعلرنی       خرید قیلیب،اوغانستانگه آلیب کیلیب«کتابلراویینی»آچه یاتگن مردِ میدان            تاپیله دیمی اؤزبیکلرده؟

مین یاشلرگه مراجعت قیلیب ائتماقچی ایدیم که،ایرانده چیقریلگن کتابلرمفکوره گه ماسلشتیریلگن.اوغانستانده گی ادبیّاتلر هم سیزنی اؤز اؤتمیشینگیزگه            قرمه- قرشی تربیه لیدی.اوغان حکومتی وعالملری نقطه ی نظریدن، قاره خانیلر،غزنویلر، سلجوقیلر،تیموریلر،بابریلر،شایبانیلر،صفویلر،اشترخانیلر وافشاریلر   بَری باسقینچی دشمنلردیر.بوتاریخلرنی تورکیلر یازمه گن-کو! نیمه گه علیشیرنوایی تورکیلرنی یامانله مـه یـدی،بلکی: 

 تیـــمورخان نسلیدین میرزا اولوغبیک،

که عالم کؤرمه دی سلطان انینگدیک.

ولیک اول علم ساری تاپدی چون دست، 

کؤزی آلینـــــده بؤلـــــدی آسمان پست.

رصد کیم باغه میش زیب  جهان دور، 

جهان إیچــــره ینـــــه بیر آسمان دور.

بیلــــــیب بو نوع علمی آســــــمانی، 

که آنـــــدین یازدی «زیج کؤره گانی».

قیامتــــــــغه دیگونچــه اهل ایام، 

یازرلرآنینــگ احکامـــــیدن احکام.

دیب یازگن اید ی اولوغ شاعر.چونکی،صاحب قران تیمورنی قاره لب یازیش اوچون نوایی عرب یاکی،فارس ایمس-ده!                                                       عزیزقلمکشلر! سیزهیچ قچان کیریل ولاتین حرفلرینی اؤقی آلمیمیز، دیمنگیزلر. الفباده عیب یؤق.سیزنینگ یوکسکلرگه کؤتریلیشینگیزانه شونرسه لر بیلن جیپس باغلنگن.فارس-عرب یازویده گی منبعلردن کؤره، بولرگه کؤپراق اهمیت بیرینگ.اولردن استفاده قیلینگیزلر.باشقه الفباده سیز اوچون منبعلر یؤق.                            مینینگ گپلریم سیاستدن،مطلقا،اوزاق.بوگپلرصاف مدنی احوال ودرجه بیلن باغلیق مساله لردیر.کلاسیک ادبیاتنی حرمت بیلن سیویب اؤقیش کیره ک،بیراق،هممه نرسه انه شولرایکن،دیب توریش یره میدی.کلاسیک ادبیّاتیمیز سیزنینگ احتیاجلرینگیزنی قاندره آلمیدی.ممتاز ادبیّات نینگ تیلی سیزنینگ بوگونگی تیلینگیزایمس. سیزحیاتگه بوگون نینگ کؤزی بیلن قره ماقده سیز. بوگون نینگ تیلی بیلن یازماقده سیز.شِمالگه قره ب یوز بورینگ،اویردن الهام له نینگ. معنوی بای لیککه إینتیلینگیز. بیزهیچ نرسه ایمس میز.بیراؤزیمیز هیچ نرسه گه ایریشه آلمیمیز.شونی اونوتمنگ کی،سیز،آدملر اوچره شه یاتگن دورده یشه ماقده سیز.