بیرقیشلاق نینگ کؤز یاشلری

                            (قصصّه)      

                                                     (۴)              

ملا یو سف و ملا باز گل نینگ گپلری یاقدی شیکیللی «قبول» - دیب یوباردی .

شو زمان ملا یوسف  تیوره ککه  بیر کؤز  ایلنتیریب :

- تبریک بؤلسین تبریک!  قیلسه بؤلرکن- او!- دیدی ملا یوسف  قانیقیش معناسیده،اؤتیر گن

  اؤر نیده  تیبره نیب - تیبره نیب.

دیوار نینگ آرقه سیده بیرگروه اؤزبیک ییگیتلری قورالنگن حالده اوغانلردن قصاص آلیش

اوچون ققشتغیچ ضربه اورگنی ، تؤپله نیشیب تورگنیدن حاجی یؤلداش، دولت ارباب و باشقه

مجلس اشتراکچیلری خبرسیز ایدیلر. اوزیلگن قرض یوزه سیدن خط یازیلیب، ایککی تامان 

بیر- بیریگه خط  المشیشدی .  شو پیت،  یامغیر صوفی  تشقریدن سیکینگینه کیلیب،عادی بیر

 قیافه ده  دولت ارباب نینگ قولاغیگه بیرنرسه لرنی شیویرله دی .

 طرابخان هم حاجی یؤلداش هم هیچ نرسه سیزمی  قالدیلر.

دولت ارباب آهسته جاییدن توریب باریب تاک جویه سی یاقه لب ، دیواردن بؤیله دی .

قره سه ییگیتلر چاپقون اوروش نیتیده توریشیبدی .  دولت ارباب :

- قه لی سیزلر ییگیتلر؟دیه احوال سؤره شدی وتیزلیک بیلن باریب، قوراللنگن آلتی اؤزبیک

  ییگیتلرینی  باشینی سیله یاتیب  نصیحت قیلیشگه کیریشدی . ییگیتلر اپتیدن جوده قیصر،

 شدتدن توشمه یاتگن بیرحالتده بؤلیشدی. آلتمیش یاشلی ، قیزیل یوزلی ، قاشی سیره کراق 

 دولت ارباب واقعه نینگ آلدینی آلیش مقصدیده،باشیدن سلله سینی قؤلیگه آلیب یالباره کیتدی.

قوراللنگن ییگیتلرارباب نینگ گپینی قبول قیلیشیب«میلی بؤلیبدی»-دیب آرقه لریگه قیتیشدی.

اؤن دقیققه ایچیده دولت ارباب هیچ نرسه نی  سیزدیرمسدن ، ینه کیلیب  جاییده اؤتیردی .

 کوتیب تورگن ملا یوسف وملا بازگل بیردن نیگه آمین،آمین قیلیلیک دییشدی وکلته بؤیلیک،

آله ساقاللی ، آق سلله اؤره گن ملا یوسف  بو گل تلاوتنی قیسقه راق آلدی . آمین قیلیندی،

 مجلس شوجایده توگه دی.همّه ترقه لیشب  اؤز یؤلیگه کیتیشدی .

بونده ی مردانه جسارتی ، قومینی سیوگنی، حمایه قیلگنی ، اوزاقنی کؤره بیلگنی

 اوچون حاجی یؤلداش نینگ آبروسی نه فقط اؤزقیشلاغیده  بلکی، داوروغی

اوزاق- اوزاقلرگه ترلدی .حاجی بؤبه نی ایل- یورت سهل کم اولیا و پیر درجه سیده

اولوغلشدی .  شو ندن کیین ،تیپه قیشلاق نینگ اؤلیک تنه سیگه جان کیره باشله دی .

شو کونی- یاق  حاجی یؤلداش  قیشلاق نینگ  بیر- ایککی یاش اوغلینی اؤزی بیلن آلیب

  مرحوم توردی بیک نینگ اوییگه،تؤشکده میخله نیب یاتگن دُرتاش خاله،بؤری خال مامه، 

 بیک نینگ اؤرتنچی اؤغلی طاهر، کیچکینه اؤغلی باینظروشیرینگینه آیدین قیزلرنینگ

احوالیدن خبرآلگنی کیلدی.پرریخته بؤلیب قالگن عایله ده تام سکوت حکمرانلیک قیلردی.

 یقینده تیلدن قالگن دُرتاش خاله نینگ قؤلیده اؤغلی هاشمدن کیلگن خط توریبدی .

 حاجی بابه نی کؤریشی بیلن  دُرتاش خاله نینگ کؤزلریدن   جودیره ب یاش آقه ردی .

قنچه تؤلغه نیب حرکت قیلمسین بیرار فکرنی نه ایته آلدی ونه توشینتیره آلدی .

حاجی یؤلداش کسل یاتگن آنه نینگ قؤلیدن خطنی آلیب :«کؤزینگیزآیدین  دُرتاش خاله»

 -خشی،خیرلی سؤزلربیلن کؤنگلینی آلدی.صغیرلرنینگ یوزیدن اؤپدی وباشلرینی سیله دی.

 شو آره ده،  آیدین قیز یورگوره باریب کؤرپه لرنینگ تخله میدن  گل سالینگن آق رومالنی

 آلیب کیلیب ، آره سی نی آچدی- ده، آته سی نینگ عکسینی حاحی بابه گه کؤرستدی و

عکسنی اؤپیب بغریگه باسدی .  اؤزی تیکیب قؤیگن چرایلیکگینه آق رومالنی

«منه بو سیزگه حاجی بابه» - دیب  باشیدن سیریلیب توشه یاتگن رومالینی پیشانه سیگه

 تارتیب قؤیدی .

حاجی یؤلداش شو جایده خطنی آچیب همّه گه اؤقیب بیردی .هاشمدن کیلگن خط کؤترینکی

 روحده یازیلگن ایدی .  اؤشه خطدن کیچگینه بیر پرچه کیلتیره من:«...مین اونویرسیتیده

اوچونچی  کورسدن  اوچوچیلیک کسبینی   تنله دیم . امتحانلرده اعلی بها لرآلدیم .

یوکسک بهالریم اوچون مینگه بورس بیرشدی .اسد آیی نینگ باشیده، چیت ایلگه(شورویگه)

  اؤقیشگه اوچیب کیته مین ؛ نیتیم ، کیله جکده کاسمانفت بؤلیب کاییناتگه پرواز قیلیشدیر.

کؤک بغریده توریب اؤزیم نینگ جانه- جان  تیپه قیشلاغیمنی ؛ بیرینچی گلده سیزلرنی 

کؤرماقچیمن. باریشیم بیلن سیزلرگه خط جؤنته من . سیزلرهم مینی احواللرینگیزدن خبردار

 قیلیب توره سیزلر دیگن امیده من . میندن  پریشان بؤلمنگیزلر ؛ سیزلرنینگ ساغلیگینگیز

مستحکم،تینچ -تاتو حیاتینگیزایسه بردوام بؤلسین.سیزگه خذمت قیله آلمه گنیمدن خجالتده من. 

 ادب و چقور حرمت  بیلن کابلدن فرزندینگیز هاشم »

دُرتاش خاله  یاتیلگن حالده خطنی تینگله دی و تورماقچی بؤلیب جاییدن  

 بیر- ایککی قؤزغه لدی امّا توره آلمه دی . یوره ک بغری توته قیب، بو گل کؤپراق

کؤز یاشی قیلدی ؛اؤزینی اوشلب توره آلمه دی .

حاجی یؤلداش مرحوم نینگ عایله سینی ترک قیلرکن ، ینه بیر بار  صغیرلرگه تسَللیت

 بیلدیریب ، اولرنینگ یوره گینی کؤتردی .

«تشویش قیلمنگ همّه سی یخشی بؤله دی»- دیب  قؤیدی  آخریده .

 تیپه قیشلاقلیکلرآره دن تؤقیز آی اؤتیب،منتدارچیلیک،شکرانه بیلدیریش مقصدیده ،حاجی

یؤلداش نینگ اوییگه بارماقچی بؤلدیلر. کیمدور«مسجد امامی ملا یوسفنی هم آله یلیک،

اؤزی میزنینگ اؤزبیگیمیز»- دیب مصلحت قیلدی ،بیراق، بو گپگه همّه قرشی چیقیب،بیر

  اؤزلری  بیت قیشلاققه یؤل آلدیلر . مهمانلرنی  حاجی بوبه  جوده ایلیق وصمیمی کوتیب

 آلدی و یخشی  عزت- اکرام کؤرستدی .

توردی بیک عایله سی تمانیدن بارگنلردن نیاز بیک :

- حاجی بوه بیر مصلحتلیک گپیمیز بار ایدی، اگر خؤب دیسنگیز ایته یلیک!

- گپیره قالینگلر،- دیدی   حاجی یؤلداش دقت والتفات  بیلن .

- اینگ آغیر کونلریمزده باش پناه بؤلیب بیزنی قؤلتیق له گنینگیزاوچون،ننگ وناموسیمیزنی

 اسره ب قالگنینگیزو مللت پرور لیگینگیز اوچون توردی بیک نینگ کیچکینه قیزینی

اؤرته میزده گی  دوستلیک و قرینداشلیک ابدی بؤلیشی اوچون   اؤغلینگیز بابامراد گه 

 اونه شتیریب قؤیسک ، خام فاتحه قیلیب قؤیسک - دیگن

 نیتیمیز بار ایدی .

- بوجوده یخشی تکلیف،مین بوگپنی سیزنینگ تیلینگیزدن ایشیترکنمن،باشیم آسمانگه ییتدی .

مینینگ دولتیم طفیلی اؤغلیمگه قیزینی بیروچیلرجوده کؤپ.هلی اولرگه راضیلیک بیلدیرگنیم

 یؤق  وبیلدیر میمن هم،- سیوینگن حالده ،معنالی قره ب،- شونی هم بیله من کی،

« دشمنلریمیز قیزنی  قرضیگه حسابلب آلدی» - دیگن گپنی قیله دیلر .مین بو گپلرگه اصلا

 پروا هم  قیلمیمن .

- بؤلمه سه هم  قؤل قؤترینگ  آمین آلله اکبر،- دیدی  نیاز بیک.

اؤرته ده  بیرجام سو قؤیلیب فاتحه قیلیندی . آیدین شو بو گندن باشلب حاجی یؤلداش نینگ

 اؤغلی  بابا مراد گه ایتیب قؤییلدی یعنی اونه شتیریلدی . تیپه قیشلاقلیکلر باشقه تاماندن

 «آی قیز هه دیمی کتته  بؤلیب ، بؤییگه ییتیب قاله دی . یخشی- یامان نینگ آغزیگه توشمه

 سین» دیگن مقصد ده شو قرارگه کیلگن ایدیلر.

شو مشئوم واقعه لردن سؤنگ، توردی بیک عایله سی نینگ  مادی ومعنوی تاماندن احوالی

هیچ اؤنگلنمه دی . عایله نینگ اره وه سینی تارتیش  اؤن بیش یاشلی طاهرگه قالدی.او،هم

مکتب اؤقیدی ؛ هم قرینداشلری نینگ  بیرآز یاردمی بیلن  بیرعمللب روزغارتیبره ته دی .

آره دن ایککی ییل اؤتدی، دُرتاش خاله نینگ احوالی کون سیین آغیرله شیب بارماقده.

تیلدن قاله یاتگن آنلرده ،چقور آه تارتیب«هاشم جان نینگ آرزو- ارمانینی کؤره آلمه دیم .

ای دریغ دنیا! نه خات شو کونلریگه ایریشه آلمی اؤلیب کیتسم»- دییدی- یو، قیتیب

سؤز قاته آلمه دی .کیلگن- کیتگنلرگه مایوس باقیب،کیپریک قاقیش،ایما- اشاره بیلن سؤزله

 شردی . شونگچه هاشمدن اوچ- تؤرت  مرته خط آلدی. قؤنی قؤشنی «انه شو خط لر

دُرتاش خاله نینگ عمریگه عمرقؤشدی بؤلمه سه الّه قچان...»،-دییشردی اؤزاراصحبتلرده.

منه کوز هم کیلیب قالدی . درخت یپراقلری  نینگ  سرغه یشی  باشقه چه راق بؤلیب

 کؤرینه دی بو فصلده .  اوشبو موسمنی- اؤلیم نینگ توغیلیشیگه اؤخشتسه بؤله دی ؛

 آدمنی- اؤیگه تالدیره یاتگن جایی انه شونده . بو دملر خودّی حساب- کتاب کونلرینی

 ایسله ته دی . انسان حسلری کؤپراق  توشکونلیک ومونگگه تؤله دی. آدم ذاتی خلقتنی

کشف ایتگن اولوغ فیلسوفلرگه اؤخشب کؤرینه دی  شو ایامده . هه!  بو دانشمندلر ایندی،

  حیات زنجیریدن اوزیلیب قالگن حلقه لرگه اؤخشب کیته دی .بو حلقه لرنی، ینه یه شش 

 زنجیریگه باغلاوچی قانونیتلر بار . بو قانونیت - منگو قیته له نیش ،

 توره و یسا سیدیر...تقدیر ایسه انه شو قانونلرگه بؤی سؤنمسدن علاجی یؤق .

مکتب- برچه ییرده مکتب.اؤرگنیش، اؤقیش،اؤقیتیش، بیشیگی. بیر یریم مینگ چاغلیق باله

اوقیی یاتگن کتته بیرمکتبده  توردی بیک نینگ  اؤرتنچی اؤغلی طاهرهم تعلیم آله دی .

آدم ذات اّمید بیلن یشه دی.« بیر کون حاصلگه کیله دی، میوه بیره دی»- دیب انسان ییرگه

 کؤچت قده یدی .  باشقه تاماندن بو نهالنی قتیق بوران ضربه لری سیندیریب یوباریشی هم

ممکن . طاهر بیک نینگ منگلییده  نیمه لر یازیب قؤییلگنینی هیچ کیم بیلمیدی . لیکن،ایپچیل،

اؤقیشلری هم یامان ایمس .مکتب اداره سیگه اولسواللیکدن  جرنگیللب تیلیفون کیلدی .

مکتب مدیری تیلفون نینگ   قاره گوشگنی قولاغیگه توتیب :

- لبی،ایشیته من،-حاکم گپیره یاتگنینی انگلب،-بویرینگ،بویرینگ صاحب،- دیه تکلّف قیلیب،

اولسوال بیلن سؤزلشدی تیلفونده :

- توردی بیک اؤغلی پیلوت هاشم قندهارده مشق پروازلری دوامیده هوایی فلاکت عاقبتیده

هلاک بؤلگن . اوچوچی هاشم نینگ  اوچاغی قندهار تاغلریدن بیریگه باریب اوریلگن .

دولت نماینده لری، وزیرلر، جنراللرهلو کوپترده جنازه نی ایرته گه  مرحوم نینگ اوییگه

 آلیب کیله دیلر. ولایت والیسی هم تشریف بویره دی .سیزبؤلسه، تیپه قیشلاققه 

مرحوم نینگ  اوییگه خبر جؤنه تینگ. معلملر ومکتب باله لرینی هم دفن مراسمیگه آلیب

چیقینگ. یؤقاریدن شونده ی بویروق بؤلگن،توشونرلیمی- دیدی شهرحاکمی مکتب مدیریگه .

- خوب بؤله دی،- دیه گؤشگنی تیلیفونگه قؤیدی مکتب مدیری جؤره قل .

 جره قل مدیر،درّو طاهرنی  آلتینچی صنفدن چقیرتیریب ، بیراؤقیتوچی وملازمنی قؤشیب 

 تیپه قیشلاققه یوباردی ...

ایرته سی مینگ- مینگ لب کتته- کیچیک  تعزیه مراسیمیگه ییغیلیشدی . قاره تابوتنی

هلوکوپتردن توشوریب، تیپه قیشلاققه آلیب کیلدیلر، مرحوم هاشم جسدی حویلی نینگ

 اؤرته سیده ایدی  ... عیال- ایرکک نینگ ییغیسی  ییر وآسماننی لرزه گه سالدی ...

قبر باشیده هاشم نینگ حیات نامه سی  اؤقیلدی . اوچ کیشی آتشین نطق قیلدیلر.

او بویوک استعداد ایگه سی ایکنی تیلگه آلینیب،اونینگ فاجعه لی اؤلیمیگه افسوسلرقیلیندی .

شهیدنی قاره ییرگه قؤییب کتته یؤلگه کوزه تدیلر.

اؤشه کونی عامه وی اطلاعات واسطه لری مذکور واقعه نی باشقچه  یاریتدیلر. اوچوچی 

 مرحوم  هاشم نینگ  اؤرتاقلری طیاره هلاکتینی تن آلیشیب، بوماجرا لرآرتیده کیم نینگ دور

سیزیلمس قؤلی بار؛پلان ایلگریدن توزیب قؤییللگن...،دیب -معلومات بیردیلر.مکتب مدیری

جؤره قل  مرحوم نینگ اؤرتاقلریگه «ایغاقچیلرشو آره ده یوریبدی،احتیاط بؤلینگ »- دیب

سیکین توشونتیریش قیلدی .

2008- ینچی ییل 19- ینچی جولای

کانادا  

 

 

 

 

                               بیر قیشلاق نینگ کؤز یاشلری

                               (قصّه)

                                                                            (۳)

باشیدن تاغ آغدریلگن دیک،دُرتاش خاله اینگیل تارتدی. بَری بیر،عایله ده طراب خان

 معامله سیدن دلخیره لیک بار وبونرسه سایه سالیب توریبدی .آره دن بیر یریم ییل اوتدی؛

توردی بیک عایله سیده اوچ قؤیدن نشانه هم قالمه دی .

« تؤغری- ده !، حلال مالنی اینیقسه قؤی- ایچکینی  ییللب سقلمیدیلر- کو»- دیگن

 اؤی-خیال دُرتاش خاله  نینگ  ایچیدن اؤته دی . توردی بیک ایسه،  تؤغری ایش

 قیلگنیگه قره می خجالتده . آره دن اوچ ییل اؤتیب هم قالدی بیراق، طرابخاندن

همان درک یؤق . بیر- ایککی قؤشنی نینگ ایتیشیچه طرابخان اوچ- تؤرت قتله 

مال- مُلکیدن  خبر آلیش مقصدیده تیپه قیشلاققه هم کیلیب کیتگن . بیراق، توردی بیک

بیلن اته ین اوچره شمه گن .

هاشم فا کولته گه اؤقیشگه کیردی .  حربی اونویرسیتیده تحصیل آله یپدی .

هاشم نینگ قیشلاقده کؤرینمه گنیگه بیرییل بؤلیب قالدی.ملا یؤسف اونی کؤرمه گنیدن خرسند.

 تیپه قیشلاقده  ینه بیر ایککی  فتنه چی هم  هاشم نینگ یؤقلیگیدن 

 یایلیب- ییره لیب یؤریشیبدی .اولراؤزلری تؤقیگن،خرافات وسفسته لرگه اؤزلری

 قاوریلیب یوریبدیلر. 

 هاشم آته - آنه سیگه خط – نامه لر یازیب توره دی.

 یاز باشله نیب قالدی،پیشیقچیلیک پیتی ایدی.توردی بیک عایله سی بیلن سلقین وکتته غوجوم

 سایه سیده ، ایرته لب پالیزدن اوزیب کیلتیرگن قاون- تربوزلردن کیسیب،

ییب اؤتیریشَردی .

اوزوملرنی وقتیده باغدن اوزیب قوتیلیش عایله آلدیده تورگن اساسی بورچ سنه له دی .

اوزوم اوزیب  اونی یایب ، قوریتیب آلیش نینگ اؤزگچه بیر گشتی بار.

دُرتاش خاله  شو کونلری بیش- آلتی خاتین- خَلچ، قیز- باله لرنی اوزوم اوزیشگه

حشراویشتیرگندی ،همّه ایشگه شی توریشیبدی .

- قنی قیزلر- باله لرکون قیزیمسدن باققه چیقه یلیک ،بوگون اوزوم اوزیشنی توگه

 تَیلیک،- دیدی دُرتاش خاله حشرچیلرگه .

توردی بیک  بؤلسه، سَبتلرده تؤلدیریلگن آق  اوزوملرنی مَیز غالگه ، ایلکه سیده تاشیب

کیلردی . بوییل توردی بیک باغیدن کؤپراق مَیز کؤتَریش(حاصل آلیش) فکریده .

شوکونی ایشدن بؤشه ب، باغدن  بیرایلنیب چیقنده ی توردی بیک، اوزوملرنی

 قوشلردن قؤریش مقصدیده باغ اؤرته سیده قؤییلگن  قؤل یاغاچلرنی بوزیب کیلتیردی .

دُرتاش خاله  حشرچیلرگه  سوزگن آشنی  قتیقلب،اوستیگه کؤزه دن چیقریلگن قاورداغنی

 ییریتیب آلیب کیلدی . توردی بیک اوقت ییب اؤتیرگنیده ،کؤچه دن «توردی بیک»

دیگن ته نیش آواز قیچقیریق ایشیتیلدی .

- بارقنی طاهربیک ، قره ، کیم او؟ - دیدی توردی بیک قؤلینی ساچیققه اریته توریب.

- آته ، اوغان کیلدی ، آشنه یز،- دیدی  طاهر توردی بیک نینگ کیچکینه اؤغلی .

توردی بیک«یاپیریم !» دیب اؤرنیدن توریب کؤچه گه چیقدی .

کؤرسه کی، طرابخان قاره تؤریق آت اوستیده ، آیاغینی ایگرگه مینگشتیرگنچه ،

لیکیلله تیب توریبدی . توردی بیک باریب :

- سلام ،- دیه قؤل بیردی .

- وعلیکم ،- باشینی قیشه یتیرگن حالده، زهرکولگو قیلیب سؤره شدی طرابخان .

- کیلینگ بیر چایله شه یلیک دؤستیم.

- چای ایچیشگه وقتیم یؤق توردی !-  دیدی دؤق قیلیب.

- شونچه ییل بیدرک کیته دیمی آدم.- دیدی توردی بیک .

- کیین بیله ویره سن.

- نیمه گه کیلگنینگنی بیلیب توریبمن .

- توغری توشونیبسن .

- نیمه مونچه قباغینگدن قار یاغه دی.

- ایندی حساب- کتاب قیله بیرسک هم بؤله ویره دی توردی بیک!

- بؤله دی ، مین سیندن اوچته قؤی قضدارمن ،لیکین، یرمیگه شریکمن.

 قرضیمگه منکر ایمسمن. قچان سؤره سنگ پولینگنی بیره من طرابخان کؤنگلینگنی تؤق

 توت آغه اینی .

- هه هه هه هه ، شونچه آسان دیب اؤیله یتسنمی؟

- نیمه؟ آت یاکِی تویه میدی؟!

ایسینگدن چیققن بؤلمسه قرض نینگ ایچیده  آتی هم تویه سی هم بار- ده توردی،- مینسیمسدن

ایتدی شونده ی دیب .

- خؤب میلی ، حسابلیک دؤست ایریلمس ، دیدیلر،- خاموش آهنگده دیدی توردی بیک.

- ایرته گه مُلله یوسفنی اؤزینگ بیلن  آلیب کیل شهرگه  اؤرتاق  .

- قؤل بیلن آچیله یاتگن توگوننی تیش بیلن آچمه یلیک.- دیدی توردی بیک .

- سین بیلن مینینگ مشکلیم  شریعیت سیز، قاضی سیز حل بؤلمیدی .

 - مین تؤغری گپنی ایتدیم سینگه برادر.

- گپینگ  تؤغری ، لیکن«امّا» سی بار- ده .

- او نیمه دیگنینگ طرابخان ؟ حیر تله نیب سؤره دی توردی بیک .

- امّا سی شو کی، سینینگ حسابینگ بیلن مینینگ حسابیم تؤغری کیلمیدی .، طرابخان 

 آتینی آرقه گه تیسه ریب ، کیلگن یؤلیگه قیتب کیتدی .

توردی بیک پریشان حال اوییگه قیتیب کیلدی- ده، چقورسکوتگه کیتدی .کؤپ نرسه لرنی

 مییه سیده سیغدیره آلمه دی .

حشرچیلردن ایندیگینه  بؤشه گن دُرتاش خاله ،ایری نینگ روپره سیگه کیلیب اؤتیردی :

- آته سی مونچه خفه کؤرینه سیز؟ - دردّاشلیک قیلماقچی بؤلیب سؤره دی خاله .

- اؤشه لعنتی  قؤی لرینی یؤقلب گیلگن، غُری- پیش قیلیب کیتدی، بیلمیمن عاقبتی نیمه

بؤله دی؟  دعواسی کتته گه  اؤخشه یدی  اونی . 

- اوروش قیلمه دینگیزمی؟

- پست- بلند گپنی اؤزی باشلب گپیریب کیتدی ،- دیدی توردی بیک خاتینیگه قره ب ساکنراق

 بیر آهنگده،- پیشانه ده یازیلگنینی کؤره میز.

 سه شنبه کونی توردی بیک  بامداد نمازینی اؤقیب ،ایرته لبکی چاینی ایچیب،اکه سی قربان

 مراد بیلن  بیرگه لیکده شهرگه باریشدی . طرابخان  توردی بیکنی ولیجان نینگ بزازلیک

 دوکانیده کوتیب توراردی . اکه-اوکه سلام قیلیشیب دوکانگه کیردیلر. مجلسنینگ تؤریده ملا

 یوسف چلپیلله تیب قیزیل توریشکنی سؤریب اؤتیراردی .ملازمت یوزه سیدن توردی بیک

 واکه سی قربان مراد نی ایلیقینه سؤزلربیلن قرشی آلگن ملا یوسف ،

 قیرمیزی چاینک دن بیر- بیر پیاله کؤک چاینی اوزه تدی ،- یسنه گنچه کتته آچیلگن

 آغزینی هاوچی بیلن یاپدی و درّاو تلاوت قیله باشله دی .

بو مجلسده ، جامع مسجد نینگ امامی هم ایتیلگن ایکن ، اوهم کیلیب قالدی .همه سی بؤلیشیب

 ییتی کیشی بومهم مساءله اوستیده باش قاتیریب  توراردی .

طرابخان حسابچیسی بَرمخان نی چقیریب ، توردی بیک نینگ قرضینی حسابلشگه بویردی .

قاره گینه ، قاقمه دن کیلگن حسابدان قؤلتیغیده گی ایسکیرگنراق  دفترنی اؤرته

 گه تشلب، چَقیلله تیب  چؤتده سنه ی کیتدی . اوچ قؤی نینگ باشده گی نرخی، یونگی،

 قیی گچه فایزی (فی یوز)بیلن قؤشیب حسابلب ، توردی بیکنی قیرق سککیز مینگ بیش یوز

افغانی قرضدار قیلیب چیقردی و...

شو پیت  قاپ- قاره تیر گه باتگن توردی بیک نا تینچله نیب :

 -بو عداوتدن بؤلک نرسه ایمس خؤبمی؟ سلله سینی تیزه سیگه قؤیه توریب ،- مین قؤیگه

 هم محتاج ایمس ایدیم، اؤزینگ بو جیریق وایت چَینه مس قؤیلرنی حویلیمگه تشلب

 کیتدینگ طرابخان!  شونده ی می یاکی ، ایمسمی  ایت ؟! نیمه مدعانگ  بار مینگه .

مینی سیدن اوچ ارّیق و اؤلکسه  قؤیلرینگ حسابیدن تؤقیز یوز قرضیم بار، بو گپنی

شومجلسده

 هم ،  ایته من خدا نینگ آلدیده هم ایته من . باشقه مینی سینگه بیره دغان پولیم - اقچه ام

 یؤق،بار بیش قؤلینگ اون لندنگچه آزاد،-دیدی غضبی تاشگن بیرحالتده

طرابخانگه قَره  ب ومینیگ سیندن قؤرقه دیغان جاییم یؤق.

 شو پیت، مَمیزلب تورگن طرابخان :

 سین هلی مینینگ حقیمنی ییه دیگن بؤلدینگمی؟- جاییدن توره ی دیب ، اورماقچی بؤلیب

بزازنینگ گز چؤپیگه قؤل اوزه تدی و استغفرالله قیلب دغه لب،ینه قیتیب جاییگه اؤتیردی 

 طرابخان . دوکان ایچیده غَله غاور تاوش کؤتریلدی .

توردی بیک نینگ اکه سی قربانمراد کؤزلری کاسه سیدن چیقودیک بؤلیب

 «زمان زؤرنیکیمی هلی!!!»-دیه یؤغان قؤللری بیلن طرابخان نینگ کیکیرتگیدن بیربوغدی.

شونده، اؤتیرگنلر«هی- هی  قیلیب»  طرابخانینگ قیزرگن بؤینینی زؤرغه

قربانمراد نینگ تیمیردیک برماقلریدن اجره تیب آلدیلر.

آره دن کؤپ اؤتمی ایککی  ضابط تؤرت پولیس کیلیب توردی بیک و اکه سی

 قربانمرادنی قؤللرینی اؤلچکلب آلیب کیتیشدی و باریب زندانگه تیقدیلر...

توردی بیک نینگ قماققه آلینگنیدن خاتین- باله سی بیخبر.

 بو گون قرض مساله سی نه یالغیز حل بؤلدی بلکی، پرابلم کتته لشدی .

دَرتاش خاله کون بؤیی  ، باله چقه سی بیلن ایری توردی بیکنی اوییده کوتدی .

توردی بیک نینگ دَرگی بؤلمه گنیدن  خاله نینگ جانی ایچیگه سیغمه یپدی .

 دُرتاش خاله شو کونی  اؤغلی هاشمدن خط آلیب ، یوره گی سیوینچدن تاشگندی .

او قؤلیده خطنی توتیب،اؤغیلچه سی بیلن کتته کؤچه گه خبر آلیشگه چیقدی .

خیالییده«ایری کیله بیرسه- ده منه آته سی هاشم جاندن خط کیلدی»-دیب توردی بیک نینگ

 یوره  گینی آلگیسی کیله دی،دردینی  اینگیل لشتیرگیسی کیله دی . معلوم سببلرگه

 کؤره بوگون بونرسه  عملگه آشمیدیگن بؤلدی .

بوتون عایله  اوقات  تاتمسدن  کؤرشام  اوخله شدی . دُرتاش خاله بیر آیاغی ایشیککه

 بیر آیاغی اوییده، اؤشه کیچه سی کؤز یومه آلمه دی .

 ایرته تانگ آتدی ، قؤشنینی نینگ اؤغلی  یوگوریب کیلیب  بؤلگن واقعه نی آته سیدن

 ایشتگن ایکن   خاله گه  ایتیب بیردی . دُرتاش خاله - نی قولاق بیلن ایشیتسین کی،

ایری قماقه آلینگن! قین آغه سی قربانمراد هم زندانده .

اوّلیگه دُرتاش خاله کؤپ اؤکسیب ،ییغلب-  سیقتب ، جورَه ب  کؤز یاشی قیلدی .

بیر یاقدن خوش خبر، ایککنچی تاماندین- شوم  خبر. باله لرنینگ آنه سی شو اؤرته ده

   کؤییب یانردی ،نیمه قیلرینی بیلمیدی ...

هوا بیر آز سلقین تارتدی ،  دَُرتاش خاله جانینی قؤیرده جای تاپمی ، کؤک سفال

 ایشدن تؤرته  غغَلله نی ، آقلیق دیب، ینه بیر کاسه ده تؤلدیریب سوزمه آلیب ،خطنی

 اؤقیتگنی ملا  ایزلب قؤشنی محلله گه   جؤنب کیتدی.

نهایت خطنی ملا گه اؤقیتدی . خط ده منه بولر یازیلگن ایدی  :

« اسلام وعلیکم  آته جانیم ، آنه جانیم ، آپه گینم ، جَجیگینه سینگلیم آیدین!،جاندن عزیز

اوکه لریم  طاهر جان و بای نظر .  قه لیسیزلر؟

مین ساغ- سلامت یوریبمن ، اؤقیشلریم یخشی ، منه ایککینچی کورسگه هم اؤتدیم .

سیزنی کؤپ ساغینه من ، کیچه لری توشیمگه کیریب چیقه سیزلر. تیپه قیشلاقنی 

بیرام ساغیندیم .اونینگ تار کؤچه لریده باله لیگیمنی ایسلب تینگقورلریم بیلن اؤینه گیم

 کیله دی . بابام و بی بیم  نینگ قؤینیگه  گؤدک بؤلیب اؤزیمنی آته ی دیمن .

 خیالیمده اؤرتاقلریم بیلن کؤچه چنگیتیب یورگنیمده، یامغیردن ترقه گن توپراق هیدلری

دماغیمنی قیتیقله یاتگندیک بؤله دی . گاه- ده ، تینگداشلریم بیلن  قیر آدیرلر بؤیلب

جؤرغاشین ، لاله ، قیزغلداق وقؤزی قارین تیریب یوره من . سیگیرلریمنی پاده دن

اجره تیب اویمگه آلیب کیلیشلریم بیر دنیا ایدی ... آه باله لیگیم پاشا لیگیم !!

آته جان  سیز بیلن طرابخان اؤرته سیده گی مساءله لر حل بؤلیب کیتدیمی؟ شوندن کؤپ

 بیزاوته لنه من. ایکین- تیکین ،باغ- راغ لرینگیزنی ییغیب آلدینگیزمی؟ یا نینگ گیزده بؤلیب

 عایله تشویشینی سیزبیلن بیرگه تارتگیم کیله دی ...

آنه جان! سیزنی بی حد سیوه من . مینی دیب تونلری بیدار،عذاب تارتیب کتته قیلگن ینگیز

 اجرینی هیچ نرسه بیلن قیته ره آلمسلیگیم هم عیان .

میندن کؤنگلینگیز تؤق بؤلسین سیزلرنی اویتگه قالدیرمیمن . عایله م نامینی ،

 قدر- قیمتینی کؤز قره چیغیدیک اسره یمن . نصیب بؤلسه سیزلرگه شان- شهرت

کیلتیره من و تیپه قیشلاقنی عالمگه تانیته من. مینی دعادن یؤقله نگ قؤلینگیزدن اؤپیب

خیرله شه من حرمت و ادب ایله اؤغلینگیز هاشم»

اوشبو خطنی ایشیتگچ، دُرتاش خاله نینگ دلی ویران بؤلیب کیتدی . ییغیدن اؤزینی توته آلمه

 دی . او توشیده هم هوشیده هم  «هاشم بؤلسه ،  آته نینگ احوالیدن خبر آلردی ؛

 اونی زنداندن چیقَریب آلرمی ایدی؟ یؤق، یؤق!بالَم ایشیتمه سین بو کونلریمزنی .آه تنگریم!!

- دیگن اؤی وتصورلرایچیده یشه یدی .

دُرتاش خاله خؤرسینیب ، پاکتنی آلیب اؤپیب کؤزیگه سورتدی .

معلوم بؤلدی کی، توردی بیک وقربان مراد اوستیدن محکمه ایشی آچیلگن . اکه- اوکه لر

 قماقدن چیقریله دی  ، محکمه قیلینیب ینه زندانگه سالینه دی . توردی بیک نی کؤریشگه

 هیچکیمگه  ایزن ایتیلمه گن...

چهار شنبه کونی بیش- آلتی آقساقالنی قاضی  قیشلاقدن محکمه گه تیله تدی .

 محکمه اداره سیده ، تؤرده گی چوکیده قاضی نینگ یانیدن  کؤزلری بقره یب طرابخان 

 اؤتیراردی . دبدبه لی کورسیده ایسه قاضی اؤتیریبدی. قاضی نینگ اسمی حضرت گلخان و

 آدملرنینگ ایتیشیچه اصلی وزیرستانلیک . فارسی- درینی غلیظ تلفّظ قیله دی .

پیشانه سیده کؤک خال قازیلگن . هر ایککی گپیده  «نوکه»- دیب قؤیه دی . بو سؤز اونینگ

ایرمه گی بؤلیب قالگن .  قاضی  نینگ شعبه سیده ایککی دانه  چرمگه قاره چققه سالینگن 

 بیلک دیک دَرٌه  آسیلگندی . قاضی نینگ میزی اوستیده ییتی قبت اصل تیکه گه اؤره لگن

«قرآن» قؤییلگندی . دیوارلرده قرآن آیتلری توشیریلگن پلاکارتلر کؤزگه تشلنه رایدی .

ایشیک آلدیده توردی بیک و اکه سی قربانمراد  قؤللری کیشنلنگن بیر احوالده ایاق

 اوستیده تورار، ایککی عسکر محکوملرنینگ ایککی تامانیده قازیقدیک قاتیب قالگن

 شکلده بورچینی اؤته یپدی .

قاضی نینگ اداره گه کیریب کیلیشی بیلن  بیردن آدملر آیاق اوستیده قَلقیب توردیلر.

جمع بؤلیشیب صلواة ایتیب ، الله اکبر دیدیلر.

اوَلیگه قاضی نینگ یاردمچیسی زمانگلخان دوسیه مضمونی یعنی  دعواگرنینگ ادّعاسی

و متهم نینگ جوابینی مجلسده حاضر بؤلگنلرگه اؤقیب بیردی . سؤنگ شریعت حکمنی

اعلان قیلدی :

«بنده  زمانگلخان  شونی عرض قیله منکی، طرابخان و توردی بیک اؤرته سیده گی

 دعوا عریضه سی  حق وعدالت یوزه سیدن  محکمه ده کؤریب چیقدیلدی . آستانقل

 اؤغلی  توردی بیک  طرابخان نینگ  اوچ قؤینی قرض آلیب وقتیده پولینی قیته ریب

 بیرمه گن .  ینه  اوستیگه ییگیرمه سیر (میمنه سیری بیلن) دان محصولاتلری قرض

آلگن اونی هم قیته ریب بیرمه گن .سهل کم تؤرت ییلچه   قؤی نینگ اقچه سینی، بیش

 ییل هم بوغدای،ارپه، تریق و جوگاری قرضینی بیرمه ی کیلگن .

محکمه نینگ حکمی بیلن بیرلک قیرق مینگ دن آشیقراق پولنی تؤله شگه قادر

بؤلمه گنی اوچون تؤردی بیک نینگ تؤرت طنابلیک باغی، بَرچه مال- مُلکینی  تارتیب آلیب

  طرابخانگه بیریشگه مجبورمیزو شریعتمیز  شونده ی حَکم قیله دی . طرابخان

نینگ بؤنینی بؤغیب دیققه نفس قیلگنی اوچون  آستانقل  اؤغیلی قربانمراد گه هم تؤقیز

 ییل قماق جزاسی تعیین قیلیندی» ایندی ایککی آغیز سؤزرشته سینی شاهد ،واقعه گه

حاضر وناظر بؤلگن  ملایوسف جنابلریگه گه بیره میز .

ملا یوسف چاغله نیب اؤرنیدن توردی:

- الحمدالله ،-  قَخیله تیب تاماغینی قاقدی،- برادریمز توردی بیک قرض مساءله سیده

گردیککینه غفلت قیلیب قؤیبدیلر. دَیننی آخرتگه کؤتریب کیتمسلیگی اوچون شریعتمیز اونگه 

 رحم قیلدی . توردی ! ایندی سیزگه  آتش دوزخ حرامدیر. بونینگ صوابینی ینه

 زیاده قیلسین. چین دنیاگه الله نینگ حضوریگه قیزیل یوزبیلن باره جکسیز.

بو بابتدن بهشت نینگ حوری و غلمانی سیز نینگ خذمتینگیزده بؤلغی انشالله.

بو حکومدن راضی بؤلیشیز کیره ک توردی بیک!

وقاضی حضرتلریگه چیقرگن عدالتلی حُکمی اوچون الله اولوغ  اجرعطا قیلسین ، دین

وشریعتیمیز برقرارو دولتیمیز پایدار بؤلسین آمین یا رب العلمین!!

اؤتیرگنلر فاتحه گه  قؤل کؤتریشدی . محکمه حکمی جریانیده متهم و محکوملرگه 

سؤزبیریلمه دی. مجلس ترقلدی- ده ، توردی بیک  قؤلینی منگله ییگه توتیب ،کؤک

 تؤنینی بیر قاقیب ایلکه سیگه تشلب  اوییگه جؤنب کیتدی .  بیر یریم ساعت دیگنده

 باله -چقه سی نینگ قاشیگه  خسته- کوفته ، هارغین  بیر کؤرینیشده ییتیب باردی .

 توردی بیک باشی تنغیب باغلنگن؛ قؤلی بؤینیگه آسیلگن؛ سؤلغین بیر قیافه و پریشان

 احوالده ایدی . خاتین- باله

ایزی چو قیلیشیب، آته نینگ بغریگه باسیلیب ، قوچاقله گنچه ییغله ی باشلشدی.

 توردی بیککه  اؤن  کون زندان و شکنجه بیریاققه  بؤلدی - یو، باله لرنینگ

بیزیللب داد- وای سالیشلری بیر یاققه .  اؤن کون قماقده  بؤلیب اؤتگن نرسه لرنی

 توردی بیک هلی خاتینیگه  ایتگنی یؤق

توردی بیک بیتاب، بوتون تنه سی شکنجه دن زیزقیره دی. اوستیگه اوستک ایستمه سی

 هم بار . او  خاموشگینه تؤشب قؤیلگن کؤرپه چه اوستیده اوزه له توشدی .

 گپیریشگه مداری، مجالی  یؤق. باله- چقه بیلمسلیگی اوچون باشیدن کیچیرگنلرینی

 سیر بیرمه یپدی. دُرتاش خاله آله  توریب  ایری نینگ آیاق- قؤلی ، ایلکه لَرینی آوقه لی 

 باشله دی . بو نگه هم توردی بیک نینگ طاقتی یؤق . گؤزه لگینه آیدین کفتلری بیلن 

آته سی نینگ  یوزلرینی  بیر سیله دی . ساغیگنیدن چؤلپیلله تیب اؤپیب هم قؤییدی  .

بیر پیت دُر تاش خاله ییرینی گپگه توتدی .

- نیمه لر بؤلدی آته جانیسی؟  شونچه کوندن بیری سیزدن بیزگه هیچ کیم احوال

 کیلتیر مه دی . اؤن کوندیر کی اویده  قان یؤتیب اؤتیریبمیز .  یؤلیزده کؤز توتیب .

- نیمه لر بؤلدی ؟ بو قنده ی کؤرگولیک؟ توشونتیرینگ بیر باشدن آته جانیسی!!

توردی بیک نینگ تیلی درد شدتیدن  زؤرغه سؤزگه باردی :

- آی خاتین!- سیکین کؤیله گینی کؤتریب ، بیقینیده گی  قاره یگن یره  و ماه مه تلاقنی

کؤرستدی،- بولرنی کؤره سنمی ؟ اوچ قبیرغه م سینگن، اؤپکه جگریم ییزیلگن .

 قماقخانه ده بیرهفته شکنجه قیلدیلر،  اوریشدیلر . قیلمه گن عیبیم اوچون جزا آلدیم . 

 قربانمراد  هلی -  یم قماقده . اونی کو کؤمکؤک لتته دیک قیلیب تشله دی ظالملر...

 شو احوالیمده قاضی خانه گه  آلیب باراردیلر.  اوی کویگور   قاضی باغنی ، ییرلرنی

 بَرینی  حسابلب قؤلیمدن آلبیب  طرابخانگه بیردی . ایندی منه شو جزیره مه قیشلاقده،اؤز

دولتیمیزدن اجره لیب یششگه محکوم میز آنه سی ،- دیه چقور آه تارتدی توردی بیک . 

- آه اویینگ کویسین طرابخان، اوروغینگ قوریسین اوغان، آخر اؤچینگنی آلدینگمی ؟!

یورتیمیزده زمین قالمه دی بو اوغانلر قؤلیدن، قنده ی بهانه تاپمه سین شو اوزبیکلرنی اؤز

یورتیدن سوروب چیقرگنی- چیقرگن ،- ایزاس تارتیب ایککی قؤلینی ییرگه اوریب

 قرغه دی و هوشیدن کیتیب ییقیلدی دُرتاش خاله  ... بیرآزدن کیین او اؤزیگه کیلدی ،

 کؤزینی آچیب تیوره ک- تاشگه بیر قَره دی .

توردی بیک خاتینی نینگ قؤلتیغیدن کؤتریب، بیر پیاله ساوق سو ایچیردی .

کؤنگلینی کؤتردی ، سؤنگره :

- ای خاتین نیمه قیله سن خونابه قیلیب، فایده سی یؤق

« زمان زؤرنیکی، تماشا کؤرنیکی»- دیگن نقل بار. قدرت اؤز قؤللریده. شونی توشوندیم کی،

 اوغانلر تورکستانگه ایگه  تورماقچی . شونده ی هم قطغن زمین ، سنمگان، بغلان،

بلخ،جوزجان، سرپل وفاریابدن مینگلب جریب یخشی حاصلخیز ییرلر

اؤزبیکلردن تارتیب آلیندی .

اؤزبیکلرکیندیک قانی تامگن آنه یورتیدن اجره لیب بارماقده . بو نرسه آلدین لری

 باشقه لرنینگ  باشیگه کیلگن بؤلسه ، بوگون مینینگ باشیمگه کیلدی . تؤغری،

ایتگنلری راست  اؤزبیک باشسیز، ایگه سیز- ده . «ایتسم تیلیم ، ایتمسه م دلیم کؤیر»

اؤزبیکلرنینگ تیلیگه تمغه باسیلگن . هاشم راست ایته ردی ،

«اؤجک نینگ قاچیب بارگن جایی 

سامان خانه»- دیگنلری دیک، اؤزبیکلر باله توغدیریب کؤپه یش ، تؤی قیلش، خدایی

قیلیش، مهماندارچیلیکدن باشقه نرسه نی هضم  قیلمیدیلر. وتاپگنینی  انه شونده ی

 یؤللرگه ساوریشدن باشقه نرسه نی توشونیشنی خواهله میدیلر. اؤز – حق وحقوقلرینی

 توشونمسلیک نینگ عاقبتی منه کؤریب توریبسن .پیشانه م تق ایتیب دیوارگه تیکندن

کیین بو گپلرنی توشونیب ایتدیم،- دیب اوزاق گپیردی  ایچی کویب تورگن توردی بیک . 

آیدین قیز بیرجام موزدیک  سونی آته سیگه توتدی و آته نینگ بؤینیدن قوچاقلب،

یوزلریدن اؤپه بیردی . قیزچه باشیده گی  گل شفتالو رومالی نینگ بیر اوچی بیلن

 آته سی نینگ تیر باسگن یوزینی اریتیب آلدی . توردی بیک اؤزیگه کیلیب :

- خاتین بو گپ هلی تؤله حل بؤلگنیچه  یؤق . اؤؤؤؤ نیچه ییل آلدین تؤرت سیردن

 بوغدای، ارپه، مککه جوگاری و تریقنی همّه قطاری ، طرابخان  بیزگه هم تقاوی

 بیرگن ایدی . مین شو تقاوینی اؤشه ییل طرابخان نینگ ناظری آرقه لی

 شوردریاگه یوبار بیدیم .

- هه ایسیمده ، نیمه او بونگه منکرمی ؟ سؤره دی خاله .

- هه تانمه  یپدی  نا مرد.

- شو ارپه - تریققه اؤلیب یاتیب ایدیک می ؟ یا بسم الله !!- شونده ی دیدی دَرتاش خاله .

- گپ اونده ایمس خاتین ! او نینگ مقصد ومدّعا سی  شو تیپه قیشلاقده مینی  سیندیریش .

 باشقه لرنینگ هم آغزیگه یوگن سالیب، اوی وقیشلاقلرینی سیکین- استه 

 تارتیب آلماقچی  او  خاتین طلاق .

قاضی خانه ده ،طرابخان نینگ حسابچیسی تقاوی دره گیدن مینی ینه قرضدارگه چیقردی.

 - گؤری کویگور ملا یوسف همّه سینی بیلردی- کو، نان وتوزیم حرمتی قاضیگه 

ایککی آغیز حق  گپنی ایتمه دیمی ؟- سؤره دی خاله ایریدن .

 -اوایمانسیزنینگ وقت تاماغینی یاغلب قؤیگن ایکن طرابخان . قاضی خانه ده ملا یوسف

« دینیمیز،شریعتیمیز قوم و مللت تنیمیدی . الحمدالله دارالاسلامده یشه یمیز،حق الله نینگ

اسمیدیر،بیز فقط حقنی ایته میز»- دیب قاضی نینگ آلدیده عیبدار چیقردی مینی .

او نینگ  «قرضینی وقتیده تؤله مه گن»- دیب ایتگن سؤزلری قاضیگه دستک بؤلدی ،

طرابخان نینگ آشیغی آلچی توردی، پیچاغی یاققه باتدی،آمدی چاپدی .

- هه! بیله من مُلله لرنینگ  ایمانی پول ویاغلیققینه پَلاو،شولرنی بیرسنگیز بلبلدیک

سیره ی بیره دی.- دیب اؤیگه تالدی،- بیزدن هم کؤپ ییگن- کو اوچوچیک تاماغ،

حرام اؤلگور.- دیدی دَرتاش خاله .

شو قرض طفیلی توردی بیک لکّی دیگن نامنی آلدی یعنی اونینگ قرضی یوز مینگدن

 آشیق ایدی. بیک بو قرضنی ایککی دنیاده هم اوزه آلمیدی. بیرایککی دؤستلریگه باریب،

مصلحت قیلدی. کیمگه بارمَسین «اوی وجایینگنی تشلب، یورتدن چیق، باشینگنی آلیب

کیت بیر یاققه!!» . بوگپلر بیککه یره اوستیگه توز سیپگندیک بؤلدی. او وهیمه اؤپقانیگه

 غرق ایدی . هر کَس و ناکسگه قؤل اوزه تیب،امیدسیزلیکدن باشقه نرسه گه ایریشمه دی .

توردی بیک همّه نرسه نی ایچیدن بیر- بیر  اؤتکزدی حتا اؤزینی اؤلدیرماقچی هم بؤلیب

کؤردی خیالیده .«ننگ-ناموس وایل- یورتینی تشلب قاچیب کیتیشدن کؤره آغریق جزایؤق»

- دیگن خلاصه گه کیلیب، باله- چقه نینگ باشیده ، ننگ وناموس اوچون اؤلیشنی افضل

تاپدی و همتینی یوز برابر یوکسک توتدی .  تؤقینه یشب یورگن عایله ، بیردنیگه 

مال ودولتیدن اجره لیب، قشاقلشه باشله دی . ایندی ییتتی جاننی باقیش توردی بیک اوچون

 آسان ایمس ،امرمحال بؤلیب قالدی .اونی کؤچه- کؤیده  کؤرگن آدم «لککی»- دیب

 چَقیره یاتگن بؤلیب قالیشدی. بوطعنه تاشی هرگَل اونینگ یوره گینی پرچه لب،

قان ققشه تردی .آره دن ایککی هفته اؤتیشی بیلن  ینه طرابخان قرضینی قیستب دروازه نینگ

آرقه سیگه کیلیب توردی . هرمرته کیلیب،« توردی، توردی» - دیب قیچقیریشدن قولاغی

قامتگه کیلیب طرابخاننی  چه وغلب تشله گیسی کیله دی . دُرتاش خاله اونی آسایشته لیککه

 چقیره دی ، «اؤزیزدی باسینگ- اؤزیزدی باسینگ» دیب اچچیقدن توشیره دی .

 توردی بیک باشیده شوردریالیکلرگه  جواب بیرگنی کؤچه گه چیقمه ی   یوردی  . 

 اولر هم توردی بیک  نینگ آرتیدن کیلرینی تؤخته تمی، کونده کیلیشدن قالمه دی .

توردی بیک عایله سی هم نجات ایزلب بارمه گن ایشیگی قالمه دی.

آخری، بیر تؤده قوراللنگن قومنی  توردی بیک نینگ اوییگه ییتکلب کیلدی .

طرابخان نینگ کیشیلری توردی بیکنی«اگر پولنی اوزمه سنگ جانینگدن اُمید قیلمه...»- دیه

پؤپیسه قیلدیلر. اولر اؤز تیللریده الّه نیمه لرنی کینگه شه یاتگن ایدی .

تیپه قیشلاقلیکلر توردی بیک نینگ یقینلری هم بو احوالنی کؤزلری بیلن کؤریب توریشیبدی .

بیرار چاره قیلیشه گه  اولر نینگ عقلی ییتمه یپدی . طرف- طرف بؤلیب

جنگ قیلیش آسان ایش ایمس اولر اوچون، طرابخان نینگ نفرلری قوراللنگن ؛حکومت

هم اولرنینگ آرقه سیده توریبدی . هر حالده بوگون ماجراسیز اؤتدی . وضعیت بوندن

بیش بدتر بؤلمسلیگیگه کفالت قیلیب بؤلمیدی . طرابخان نینگ تهدید ودغدغه لری

عایله باشیگه کؤلنکه سالیب تورگنی شونده ی بیلینیب تورردی .

 

مطلب ادامه سی

 

 

                                    بیر قیشلاق نینگ کؤز یاشلری

                                                            (قصّه)

                                                   (۲)

-بسم الله...روزه توتدیم ناز اوچون ، نازو نعمت بار اوچون ، یره تگن قبول قیلسین ،

آخرت ایمان اوچون .

بیر پیاله موزدیک سونی ایچه یاتیب ،توردی بیک :

- بلا ایکنسن اوو،خاتین،- دیب جیلمه یب قوییدی...

قؤیلر سیمریب کیتدی . طرابخاندن هیچ درک یبؤلمه دی .

توردی بیک وخاتینی دُرتاش خاله«باله-چقه لرنینگ اؤنیب اؤسیشی،بلا-قضالردن سقلله شی،

یامان کؤزوسوخدن اسره لیشی اوچون قان چیقریب خدایی قیلسیک می ایکن»- دیگن خیالگه

باریشدی .شونده دُرتاش خاله« یا پیریم بهاالدین بلاگردان»- دیه پیرلرروحیدن مدد سؤره ب

 آمین قیلدی .

طرابخاندن؛آلینگن قؤی نینگ بیری رؤزه نینگ بیرینچی هفته سیده سؤییلدی . ملا امام وینه

اؤن کیشی هم قیشلاق خداییگه ایتلدی .اؤشه کونی مهمانلرگه آوقت تارتیلدی.افطارگه کیلگنلر

توردی بیک عایله سیگه خیر وبرکت،تؤکین- ساچینلیک، تؤی- تاماشالر تیله شدی .

 قیته- قیته آمین قیلدیلر.

    بیرآی رؤزه ،اوچ کون هیت هم اؤتدی ،عادتده گی دیک، یقین قرینداش،قؤنی-قؤشنی

هیتنی بیر- بیریگه  تبریکلشدی . ینه اؤشه،همیشه گی،تیریک چیلیک دوام ایته بیردی .

باققه باریش- قیشلاققه کیلیش ،محنت ومحنت  توردی بیک نینگ حیات طرزیگه ایله نیب

قالگن،بوندن هیچ چرچه می، ذوق آله دی .هاشم جان هنوز اؤقیدی ،اؤن سککیز یاشده

بیر- ایککی هفته دن سؤنگ مکتبنی بیتیره دی .

او،خوش کونلرنی جوده هم  یاقتیرار،عایله نینک بوتونلیگی،تاتیولیگی و اؤزیگه تؤقلیگیدن

بی حد سیوینه دی .امّا،آته- آنه سینینگ اِیریم- سیریملرگه موککه سیدن کیتگنیگه کؤپ

رنجیب قالدی . دُرتاش خاله فال آچتیریش،ملاگه باریشدن،جهرگه کیریش، قاقیمچیلیک،

بی بی سه شنبه وبی بی مشکل قیلیش،ارواحلرنی ایسلش، قبرستانگه باریش و ایس

چیقه ریشدن هیچ پیت چرچه میدی. بونده ی اِیریمچیلیکلرانچه-مونچه چیقیم وصرف-خرَجت

طلب قیله دی .هاشم جان بواحوالنی کؤریب کؤپ اچینه دی . آخری بیر کون صبری چیده می،

توریش بیراره آلمی مینگ یوره کنی  بیریوره ک  قیلیب آته- آنه سیگه شونده ی دیدی :

- مونچه مرده پرست بؤلمه سنگیز ایدی! خفه بؤمنگیزلر-او،شواؤزبیکلرنینگ آمین قیلیشی

جانیمگه تیگیب کیتگن .نیمه!بولر،اقّللی،اؤزبیکچه گپ توزیب،اؤزارا فکرلشه آلمیدیلرمی؟

هرتؤکیسده بیرآمین،گپ-سؤزیؤق ،آمین آمین آمین.ای اؤرگیلدیم بو چله مسلمانلردن!- دیدی

هاشم .^{هاشم نی قیشلاق ملا امامی یاقتیر مس،دایم،« اونی باش یلنگ ،کافرو بیتگه چاپر»- دیب}

^{اوستیدن کولیب یورارایدی. مسجد امامی ملا یوسف نینگ جیغیگه تیککن نرسه ،مکتب باله لرنینگ}

^{پتلون ،شلوارکییشیلری ایدی . اؤقوچیلرنی بو احوالده  کؤریشی بیلن «استغفرالله، استغفرالله»}

^{- دیب در حال ایککی رکعت استغفار نمازینی اؤقیب آلردی.}

هاشم هم تینیب تینچیمس بیر باله - ده .مکتبده اؤقیب کیلگن کمیا،فزیک،جغرافیه وبیالوژی

درسلرینی اؤشه کونی- یؤق، آته - آنه سی، مسجدّه ایتیب بیردی .اونینگ بیرکونی مسجدّه

ایتگن گپلری ملا یوسف نینگ تابینی قاچیردی .اوشنده هاشم تیوَره گده گیلرگه  منه بولرنی

 ایتیب بیرگن ایدی :

- ییر سیاره سی  ایله نه دی، کاینات بغریدن بیزگه مُلتیللب کؤرینه دیگن یولدوزلر اصلیده

جوده- جوده کتته و بیزده جوده اوزاقده دیر. یولدوزوسیاره لرهم خودّی تیریک موجودات

 کبی توغیله دی ، اولغه یه دی وقریب اؤله دی؛چیکسیزلیکده ساچیلیب کیته دی .

اولرنینگ اؤرنیده باشقه سی توغیله دی .منه آی هم کؤریمسیزبیرجزیره؛او نورینی قویاشدن

آله دی .او،ییر سیاره سی نینگ یؤلداشیدیر. بو گپلرنی بیزگه علم شونده ی دیب اؤقیته دی .

هاشم نینگ ایته یاتگن طبی معلوماتی کؤپچیلیککه معقول ومنظورایدی .شونی هم ملا یوسف

هضم  قیله آلمه دی . بیر کونی هاشم :

- انسان اعضاسی ویتامینلرگه محتاج . بیز استعمال قیله دیغان آوقتلرده فایده لی ویتامین لر

و پروتین گه بای بؤله دی،اینیقسه،کؤکت ومیوه لرده،مثلاً! گوشتده تیمیرمادّه سی بؤله دی

- دیدی او آدملرگه  قره ب. بو گپلرنی ایشیتگن ملا یوسف  قیزَریب ، بؤزه ریب :

-توبه توبه توبه،برادرلرقیامت قایم بؤلمی نیمه بؤلسین؟ بوتیرانچه نینگ گپلریگه قره نگ.

بوگپلرنی ایشیتگن آدم نینگ باشیدن ایمانی اوچیب کیته دی . هه بو قیپ- قیز یل یالغان نینگ

اؤزی- کو!- تسبیحنی تؤرته- تؤرته آغدره یاتیب،-اؤزینگیز ایتینگلرمومن مسلمان لربرادرار !

مینگ ییللردن بیری آته بابه لریمیزو بو گون اؤزی میز الحمدالله مال سؤییب گوشتینی تناول

قیلیب کیلماقده میز.ایشیتگنمیزسیز،بیرارمال گوشتیدن تیمیرپرچه سی یاکی بیرارته میخ چیققه

 نینی ! اهه ایتینگلر؟   

هاشم ملا امام نینگ قؤلیدن قیشلاقنی ترک قیلی دی دیب توریبدی . بو وضعیتلرده هرقه لی

آته- آنه « مونچه شکاک بؤلمه گین بالم »-دیب هاشیمگه نصیحت قیله باشله یدی .

هاشم هم سادّه گینه آته- آنه سیگه  کؤپ یوره ک کویدیره دی .

هاشم  بیر کونی مکتبدن قیتیب کیلرکن آته-آنه سیگه :

- مال-حال دیسیز،اطرافده نیمه بؤله دیگنیدن بی خبرسیز.اؤزینگیزعلم-معرفت لی

 بؤلمه دینگیر،باله -چقه لرنی اؤیله سنگیز یخشی بؤلردی،- دییدی .

- اؤزبیکدن هم حاکم ،منصبدار بؤلیبتمی اؤزی ؟ - دییدی توردی بیک اؤغیلگه قره ب .

- مین اؤزبیک بؤلیب توغیلگنیمدن فخرلنه من آته جان ،مینینگ اؤتمیشم پارلاق بؤلگن؛ بونی

مین یخشی بیله من.امّا،بوگونیمزچتاق،ایرتمیز ینه اؤشه بخت سیزلیک!سواد سیزکتابدن بیزار

ایل ایکنیمیزگه  اچینه من- ده،مییه میزگه تؤی،خدایی  وآمین قیلیشدن اؤزگه نرسه  سیغمیدی .

بیز قاره خلق میز اخیر!!- دیب  چقور آه تارتدی هاشم .

 

مطلب ادامه سی

 

                          

                                     بیرقیشلاق نینگ کؤزیاشلری

                                                  (قصّه)

                                                    (۱) 

     بوجاینی تیپه قیشلاق دیب اته یدیلر.بو ییرده مدنی حیاتدن کوزنی  قوانتیرگودیدیک،

بیرعلامتنی کؤرمی سیز. بو ییرلرگه هلی برق، تیمیر یؤل، سینما،تیاتر،کلوب،تلیفون،

تلویزیون و باشقه لردن نشانه هم یؤق . تیپه قیشلاقده همّه سی بؤلیب ییگیرمه چاغلیک

عایله یشه یدی .  اولرآره سیده - اینگ بایی، به دولتی   توردی بیک . او کتته گینه به هوا

حویلیده یشه یدی، بیش طناب چه لیک باغی ، ییگیرمه  جریب دَیمه ییری واؤن بیشته چه

قاره باش مال، قؤی- قؤزی سی بار . توردی بیک نینگ  سککیز کیشیلیک بیر جملغه نی

  باقرگه  کوچی هم دولتی هم ییترلی . دُرتاش خاله توردی بیک عایله سی نینگ

کؤرکی- جمالی؛ یؤقینی بار، بارینی کؤپ ایلب کیلگن هم انه شو عیال بؤله دی .

«ییر- خاتین بیرقؤش هؤکیز»دیگنلریدیک، تیریک چیلک تشویشلری–انه شوایککی انسان

بؤینیده . هاشم جان شوعایله نینگ  کتته اؤغلی،سویَگی قاتمه گن بؤلسه هم  اونچه- مونچه

  نرسه لر  حقیده اؤیلی آله دی . کؤپ نرسه لرگه فراستی ییته دی .

 تیپّه قیشلاق  نینگ آلدیدن کتته یؤل اؤته دی؛ یؤل هلیگه چه  اسفلت قیلینمه گن .

شو قیشلاق نینگ آرقه تامانی  کیتگن جرلیک ، بو ییردن کتته گینه  نهر اؤته دی .

ایککی تیگیرمان سو آقه دی  اوشبو نهردن . نهرنینگ ایککی یاقی  تال و تیره ک زار .

  بهار.آبی ییرلردانلی ایکینلرگه  یاسته نیب یاتیبدی .یم- یشیل اؤت-اؤلنلردن کؤزقوانه دی .

 سیکین ایسه یاتگن شمالدن میین میسه لر شوخگینه جلوه لنردی .  داو- درختلر اوستیده 

قوشلرنینگ چوغورلشلری کؤنگیلنی ییره تر؛ قمیشزار آره لب قوربقه لرنینگ

 وَق- وَق لشی بو جیلغه ده حیات موج  اوریب توره یاتگنیدن دلالت ایدی .

کیچقورونلری،جرنینگ قوله گن ویرانه لریده ساوّقینه بای قوش نینگ کؤزلری اجل شمع

چراغیدیک ،  یانیب تورار؛ قلدیرغاچلرتینیم سیز اوچیب قؤنردی .

قویاش باتریگه هلی بیر ساعتچه بار ایدی .

    جَر تیپّه سیده گی یؤلدن گَله- گَله پاده لرچنگیب اؤته یاتگندی .اؤشنده  قیشلاق باله لری

 تؤپ یسه ش مقصدیده، جرنی کیچیب اؤتیب ، آپل- توپیل  قاره مال توکینی  یولیشه کیتدیلرو

بیر زومده دؤمه لاقینه قاره تؤپلرنی یسَه دیلر.

       شو کونی  هاشم جان ایککی سریق اِینه گینی اوییگه وقتلیراق هیده ب کیلدی. کؤز

 تیکیب تورگن دُرتاش خاله آله سالیب گاودوشه سینی یودی- ده، سیگیری نینگ  ایلینیگه 

 توتیب، گاه  اؤجگینی یمیزیب، گاه  شؤریله تیب سوت ساغه بیردی . دُرتاش خاله نینگ

ایککینچی اؤغلی  طاهربیک بؤلسه ، سوت سَبت  تگیده گی قیماق تباغیگه قؤل

 اؤزه تدی - ده،بیراق، قیماق ایدیشینی تارتیب آله آلمی، پنجه سی باتگن حالده  قیماق

 کاسه سینی تؤکیب  یوباردی . دُرتاش خاله بی قید باله سی نینگ  شوملیگیدن «وای

دادلب!!!»- قالدی.طاهر قارانغی توشگنیگه قره می،دُمینی توگیب کؤچه گه راسته بؤلدی .

 شو آره ده توردی بیک هم باغ ایشلریدن بؤشَب،ایندی،عایله بغریگه قیتیب  کیلگندی .

حیات نینگ ایسیقینه تفتیدن توردی بیک عایله سی آرام آلردی . کیله جککه اُمید

یالقینلری -هیچ هم سؤنمس ایدی بو عایله ده . تؤکین- ساچینلیک، شؤخ- شادیانه کونلر

سیره  اریمسدی . زمانه وی حیات وسواد معرفتنی حسابگه آلمه گنده جنتده یشه گندیک،

کون کیچیره دیلر. ییش، ایچیش و کیینیش اوچون کمچیلیک یؤق .  

یامغیریاغیشیدن بیزاوته له نگن،دُرتاش خاله چققانراق اورونیب ایشلرینی توگه تیب آلدی.

عایله- ده، بقیر- شقیر بؤلیشیب همّه ییغیلیشدی . طاهر عیب قیلیب قؤیگنیدن ، حویلیگه

کیرمی،تامگه چیقیب آلیب مؤریدن مؤره لب توراردی. توردی بیک عایله سی بیرکونلیک

 محنت کونینی اؤتکزیب اوخله شدی .تانگ آتدی .

توردی بیک و دُرتاش خاله  ینه  عاتده گی حیات یومیشلری بیلن بند.

شو کونی  آسمان تؤلیشیب هوا بیتدی . کؤک  اوزره  ینه قویوق بولوتلر سوزه یاتگندی .

بیردن گولدراس کؤتریلیب،چقماق چقه باشله دی .تیز، یاغه یاتگن یامغیرسهل اؤتیب تیندی .

قیشلاق باله لری قؤزی قارین تیریش اوچون یقین قیر-آدیرلرآشه یوگوره کیتدیلر.بیرساعت 

اؤتر- اؤتمس باله لر ییتک- ییتک  قؤزی قارین کؤتریب ، فاتحلرگه اؤخشب قیشلاققه 

 یینیب کیلدیلر. هاشم باشقه باله لرگه قره گنده ایپچیلراق- ده،بیردسته قیپ- قیزیل لاله نی

باغلب،قؤلتیغیگه  قیسیب  اوییگه  قیته  یاتگندی .

- آنه جان، آنه جان !- دیدی هاشم مهم بیر گپنی ایتماقچی بؤلیب.

- نیمه؟ قییرده ایدینگ ؟ توپراقلرگه اوست- باشینگنی بؤلب سن هه بالم!شوتینیب- تینچیمه

دینگ- ده، تینچیمه دینگ! ایرته مکتبگه نیمه کییب کیته  سن؟- تندیرنی قیزیتیب توریب،-

 مال- حاللرینگه قَره دینگمی؟ بیرآزدن کیین  آتنگ کیله دیلر دیدی دُرتاش خاله .

- منه بولاله گُللرنی شهرگه آلیب باریب ساته من آنه!- کویله گینینگ توپراغینی قاقه یاتیب،

- بو قؤزی قاریننی قاورینگ ،- دییدی هاشم .

ایندی ایشدن قیتیب کیلگن توردی بیک دمینی راستلب، یلنگ باشیگه  قؤلینی قؤیگنچه بیر

تباق چلابنی سیمیریب ایچدی و «اؤزینگه شکور» - دیب قؤیدی . شو پیت

دُرتاش خاله قیپ- قیزیل قیلیب جییده دیک  نانلرنی پیشیریب بؤلیب، کشت- کشتلب تاوق و

جؤجه لرینی کتکّه سالدی . ییر- خاتین آی یاغدو سیده عایله، تیریک چیلیک حقیده اوزاق 

 گپیره کیتدیلر. اولرنی  کیچگه  چه اؤیقو ایلتمه دی ...

ایرته سی  پنجشنبه بازاری ایدی . توردی بیک ایرته لب  بروقت توریب نماز- نیازینی

هم قیلیب آلدی . دُرتاش  خاله  بیر پیاله چای اوستیده   ییریگه  روزغارگه کیره ک نرسه

 لرنی بازاردن ساتیب آلیب   کیلیشینی التماس  قیلدی و  برماقلریگه هر تور رنگلی 

ایپلرنی اؤره ب   تاءکیدلب هم  قؤیدی .

    توردی بیک نرسه لرنی خرید قیلیب اوییگه ایرته راق قیتیب کیلدی وقؤلیده گی

 تؤربه- خلته لردن  سودالرنی بیرمه - بیر چیقه ره یاتیب :

منه بو گؤشت،منه بویاغ خاتین جان، منه بو چای ، منه بونیسی گوگرد،منه بو هم ییریاغی،

-  دیه برماغیده گی رنگلی   ایپلرنی ییچیب تشله دی . سلله سیده قیستیریلگن چراغ

 شیشه سینی احتیاط لب دُرتاش خاله گه اوزه تدی .

- ایبی آته سی! قؤشنی نینگ اَیتگنینی اونیتیب سیز شیکیللی بیچاره قؤشنیم دستیاری یؤق

 ایدی- یه،- دیدی دُرتاش خاله ییریگه قره ب.

- ای خاتین! اؤقیمسلیک قورسین ایکن ؛ اؤقیش- بیتیشنی بیلگنیمده، آله - قوله ایپلرنی

 برماغیمگه بایلب بازارگه بارارمی  ایدیم ؟

باشده چرخ  فلک  ایله نر بیرخیل،

کیمگه تاتلی اؤتر کیمگه   قرنفیل .                          

بیر قیشلاقده گی - حیات منظره لری چیزگی سی منه شونده ی .

امّا،تیپّه قیشلاق آدملری ایناق، بیر- بیریگه مهربان،آره لریگه قیل سیغمیدی .

فاتحه-مراسم،معرکه- مَورد ، تؤی-عزالربیر- بیری نینگ اشتراکیسیز اؤتمیدی ایدی .

نیمه بؤلدی - یو،عبدالصمد  قیشلاق نینگ قاق اؤرته سیده گی دَرنگیلْه گن حویلیسینی 

طرابخانگه  ساتدی . بو ایشینی او هوسدن قیلمه دی ؛سببینی قیشلاقده گیلرگه هم ایتمه یپدی .

بوندن  قیشلاقداشلر ایچیگه غلغله توشدی . «قیشلاغیمیزگه اوغان داریدی ،اوغان !!»

 - دیگن گپ تیز- تیز قولاقه چَلینه باشله دی . بیری- بیریگه یوزلنگن   قیشلاقداشلر بو

ایشدن  قنچه لیک  ناراضی بؤلیشمه سین«گپ گپدن اؤتدی»- دییشدن نریگه بارمه  دیلر.

 گپ نینگ آچیغی ، قیشلاقداشلر بو واقعه نی  ساوّق قبول قیلدیلر.

     طرابخان حویلینی ساتیب آلگنیگه قره می، تیپه قیشلاققه اؤزی کؤچیب کیلمه دی، بلکی،

 یان قیشلاقدن کیمنیدیر کؤچیریب  کیلتیردی . اؤنغه یلیک جایی شونده ایدیکی، بوحویلینی

 ساتیب آلیش بیلن طرابخان شواطرفده گی  باغ وزمینلریگه  خؤاجه لیک  قیلیشگه  قؤلی

  امکانیت تاپدی . ینه الّه قنده ی ریجه لری هم بؤلیشی ممکن ، اونیسی حاضرچه

کؤپچیلیککه  قارانغی .

طرابخان اؤزینی یقین توتیب ،قنچه لیک تیل یاغلمه لیک قیلمه سین، قیشلاققه کیلربؤلسه،

 تیپه قیشلاقلیکلر اوندن ایمیقیب  توره دیلر.تیز- تیزخیرات،مهماندارچیلیک قیلیب تورسه

 هم، اوبَری- بیر ییرلیک اهالیگه قؤشیله آلمیدی . انیقراغی، اونی شو جمعیت قبول

 قیلماقچی ایمس .  

    طرابخان  قاره آت اوستیده یورار،قمچی سینی ایککی بوکیب قؤلیده اوشلب، قیشلاقنی

دماغیگه تارتگودیگ،بَقیریب سیاستلی سؤزلرایدی.او،آق سَلله نی اوزون پیچ قیلیب اؤرار،

 یوزلرینی ساقال باسیب ، کؤزلری کیرتَییب؛بلند تاوّش بیلن گپراردی.حویلی ساتیب آلگندن

سؤنگ، تیپه قیشلاققه تیز- تیز کیله دیگن بؤلیب قالدی طرابخان. اوهرکیلگَنیده توردی بیکنی

 بیر کؤره دی، باغی - یو زمینلریگه آلیب باریب ایلنتیره اردی .ایریم پیتلرده اونی مهمانلیککه

 هم  چقیریب تورار ایدی .

 

 

مطلب ادامه سی

 

 

---

اؤزبیک تیلی                                           (۳۳)                                                صرف

---

   قیسقچه سؤزلیک

اوشبو کیچیک سؤزلیک،اؤزبیک تیلیشناسلیگیده کینگ قؤلّه نیب کیلینه یاتگن

اینگ ضروری اتمه وسؤزلرنی اؤز ایچیگه آله دی .

آ

آت -  نرسه نینگ ،واقعه- حادثه نینگ نامی ،اسمی.

آت کیسیم –جمله ده ایگه افاده قیله دیگن   ایش -حرکت.

آت باشقرو- ایکّی سؤزنینگ ایگه - تابعلیک اساسیده کیلیشی .

آت کمکچیلر- آتنینگ باشقه سؤزلرگه مناسبتینی افاده قیلیوچی یاردمچی سؤزلر.

آلینمه سؤز - باشقه تیللردن قبول قیلینگن سؤزلر.

آلماش -آت،سان ،صفت کیبی سؤز اؤزنیده  قوله نوچی مستقل  سؤز تورکومی .

آلد قؤشیمچه - سؤزنینگ آلدیگه قؤییلیب گرماتیک معنا حاصل قیلیشده قؤلّنه دیگن افیکس.

آرت قؤشیمچه- سؤزنینگ آخریده قؤلّه نوچی  افیکس.

آغزه کی نطق-  یازوده ایمس ، آغیزده ایتیله دیگن گپ. 

الف

اتمه – اصطلاح،  تیرمینالوژی

اتاقلی آت – ( اسم عام) بیر تورد ه گی نرسه لرنامیگه نسبتاً قؤلّه نوچی سؤز.

ادبی تیل -  بیر معیارگه سالینگن ،یازوده افاده لنگن نطق ، برقرار نطق شکلی.

ادبی معیار - ستندرد لشتیریلگن تیل.

اؤز سؤز – بیرار تیلدن  آلینمه گن سؤز.بیر تیلگه خاص سؤزلر.

اؤزلشمه سؤز- باشقه تیلدن آلینگن سؤز.

اؤزه ک- اینگ کیچیک معنا بیلدیروچی نطق بیرلیگی.

اؤلیک تیل- معامله دن چیقیب کیتگن ایشله تیلمیدیگن تیل.

اورغو- سؤز وگپنینگ  بیرار بؤله گینی علحیده اونداو – حس- هیجان افاده لاوچی سؤز.

اونداش- اؤپکه دن چیقه دیگن تاوشنینگ تؤسیقّه اوچره شی نتیجه سیده حاصل قیلینگن تاوّش.

ایگه – حرکتنی بجروچی شخص، نرسه – حادثه.

ب

باش سؤز- لغت مقا له لریده  ایضاحلنگن سؤز.

باغلاوچی -  سؤز و جمله نی بیر-بیریگه باغله دیگن سؤزلر.

باغلاوچی سوز- باغلاوچیلر .

باغلمه - سؤز وگپنی بیر- بیریگه باغلاوچی سؤز.

بیرینچی شخص- ایش- حرکتنینگ بجروچیسی(مین، سین، او).

بیریکمه – بیر دن آرتیق سؤزلرنیگ  اؤز ارا بیریکیشی.

بیرکتیرو – بیریکتیرش، قؤشیش.

بؤغیز تاوشی- بوغیز بؤشلیغیده حاصل بؤله دیگن تاوش. مثلاً، ح،ه

بویروق میل -  بویوریش یؤلی بیلن افاده لنگن فکر.

بؤغین – نطقده سؤزنینگ  علیحده اجره تیب تلفظ قیلینه دیگن اینگ کیچیک قسمی. 

بؤیاقلی سؤز- سوزنینگ لغوی معناسیگه قؤشیمچه

معنا ، حس- هیجان بیلدیروچی  سؤزلر.

پ

پیت روشی- ایش، حرکتنینگ پتینی بیلدیروچی سؤز. مثلا.: آدین، ایرته

 ،یازده ، کوزده  وباشقه لر.

پیچه –  تاوش حا صل قیلیشده قتنه شه دیگن نطق اعضالریدن بیری.

 ت

تاوش – تلفّظده سؤزنینگ اینگ کیچیک وساده  قسمی.

تنگلی تاوش- تنگلیده حاصل قیلینه دیگن تاوش ، ی (I).

تیزیم- سیستیم.

تیرمینلر- اصطلاح لر.

ترتیب سانلر- نرسه نینگ ترتیبینی بیلدیروچی سانلر.

تصویری سؤز - بدیعی قیلیب یازیگن سؤز.

تیل- فکر لش وعلاقه واسطه سی ،قورالی .

تیل آلدی تاوشلر – تیل آلدی بیلن ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا: ا، ی،

تیل آرقه تاوشلر- تیل آرقه سیده بیلن ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا.: ک.

تیل اؤرته – فعال تیل اؤرته سی بیلن ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا.: ای .

توشوم کیلیشیگی- کیمنی ؟نیمه نی؟ سؤراغیگه جواب بؤله دیگن کیلیشیک توری.

تورداش آت-( اسم عام) بیر تورده گی نرسه لرنینگ نامی.

تورغون – اؤزگرمس.

ج

جرنگلی- شاوقینگه آواز قؤشیلگن تاوش.

جرنگسیز- فقط شاوقیدن توزیلگن اونداش.

جؤنه لیش کیلیشگی- حرکت یونه لگن نقطه نی بیلدیروچی کیلیشیک توری.

چ

چقور تیل آرقه تاوش- چقور تیل ارقه سیده ایتیله دیگن تاوشلر.مثلا.: غ ،ع .

ح

حرکت نامی- فعلنینگ آتگه یقینله شوی یاکی فعلنینگ آتگکه تامان سیلجیشینی

افاده قیلوچی سؤز. مثلا.: قیلیش، باریش، اؤقیش وباشقه لر.

خ

خلق ارا تیل- دنیا مقیاسیده ملتلر ارا قبول قیلینگن تیللر. مثلا.: انگلس، فرانسوی،

چینی،اسپن، روس وعرب تیللری خلق ارا تیللرگه کیره دی.

خلق ایتیمالوژیسی- بیرار سؤزنینگ کیلیب چیقیشینی علمی ایمس،

 تخمینی قیلیب ایتیش، توشونتیریش. 

خصوصی تیلشناسلیک- انیق بیراربیر تیلینی اؤرگنوچی تیل ساحه سی.

د

دیالیکت- عینا لهحه.

دانه سان- نرسه لرنی سنشده دانه لب افاده لنه یاتگن سانلر.

ر

روش- حرکتنیگ بیلگیسینی بیلدیروچی سؤز تورکومی

ژ

ژرگون- اؤز ازا مناسبتلرنی یشیریش مقصدیده تورلی طایفه آدملرآره سیده

 قؤللنیله یاتگن  سؤز یشرین تیل.

س

سان- نرسه لرنینگ مقدارینی بیلدیروچی،ترتیبلرنی انگله توچی سؤز.

سناق سان- نرسه لرنینگ سنا غینی بیلدیروچی ،مقدار سانلر.

ساده سان- بیرته سؤزدن بیلن افاده لنگن سان.

سؤز- کلمه ،لغوی معناگه ایگه بؤلگنن اینگ کیچیک نطق بیرلیگی.

سؤز بیریکمه سی- ایکّی سؤزنیگ اؤز ارا باغله نگن  بیردن آرتیق سؤز.

سونگ قوشیمچه- سؤز آخریده ایشله تیلوچی قؤشیمچه.

ش

شیوه-  لهجه

ص

صفت – نرسه ، واقعه –حادثه لر نینگ بیلگیسینی افا ده قیلوچی مستقل سؤز تورکومی.

صفتداش- صفتگه یقین توره دیگن سؤز.

ق

 قؤشیمچه – سؤزنینگ آلدی یاکی سؤنگیده ایشله   تیلوچی  اینگ کیچیک نطق بؤله گی.

قره تقیچ – بیرار نرسه نینگ کیمگه ، نیمه گه قره شلیلیگی .

قریداش تیلر- بیر تیل عایله سیگه منسوب تیللر.

قسقرتمه آت- سؤزلرنینگ مخففیدن توزیلگن آتلر.

قؤشمه سوز- ایکی واوندن آرتیق سؤزدن تشکیل تاپگن سؤزلر.

ک

کؤرسه تگیچ-  کؤرسه توچی او،بو،شو کبی سؤزلربیلن افاده قیلینوچی سؤز.  

کرچمه معنا- مجازی معنا. 

گ

گپ- (جمله) ایگه وکیسیمدن انگله شیلگن فکرنینگ یازوده گی افاده سی.

گمان آلماش- الّه کمکچی سی بیلن گمان بیلدیریب نرسه ،شخص، حادثه –واقعه

اؤرنیده قؤله نیله دیگن سؤز، آلماش توری.

ل

لب- لب اونداشلری- لب- یاردمیده ایتیله دیگن دیگن تاوشلر. او، ای،ی.

 لب- تیش تاوشلری- لب- تیش یاردمیده ایتیله دیگن دیگن تاوشلر. و، ف.

لب اونلیلری- لب بیلن تلفظ قیلینه دیگن اونلیلر.

لبنگن اونلیلر- لبلر اشتراکیده ایتیله دیگن اونلیلر

لبنمه گن اونلیلر- لبلر سیز ایتیله دیگن اونلیلر.

م

مقدار سان – نرسه لرنینگ مقدارینی بیلدیروچی سانلر.

موهوم آت- موهوم نرسه لرنینگ نامینی بیلدیروچی آتلر..مثلا.:جن،پری،فکر، خيال وباشقه لر.

ن

نطق- فکرنینگ سؤز وگپده افاده قیلینیشی.

نسبت- ایش- حرکت بیلن بحروچی آره سیده گی مناسبتنی کؤرسه ته دیگن فعل شکلی.

ی

یوکلمه- گپده قؤشیمچه معنا افاده لش اوچون قیله دیگن یاردمچی سؤز.

یسه مه سؤز- بیرار قؤشیمچه یاردمیده  حا صل قیلینگن سؤز.

 

                       فایده لنیلگن ادبیّاتلررویخطی

1. اؤزبیک تیل گراماتیکه سی . تاشکینت.،«فن»،  1975 .1- قسم.

2. اؤزبیک تیلی گراماتیکه سی . تاشکینت.،«فن»،  1976. 2- قسم.

3. تورسون اف،ع.،محموداف ج.،رحمت الله یف ش.حاضرگی

 اؤزبیک ادبی تیلی . تشکینت.،«اوقیتوچی» .1999 ییل.

4. کریم نظر اف.خوجن اوه. اؤزبیک تیلی . تاشکینت- 2003.

4. ایرس قو ل اف م. تیلشناسلیککه کیریش.«اوقیتوچی»  تاشکینت -1992.

5.غلام اف الف.،اسقروه  م.،حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی.

 «اوقیتوچی». تشکینت- 1978 ییل.

6. شاه عبدالرحمن اف  ش.،اسقروه م.،حاحیف ع.،رسول افای.، دانیار اف خ.

حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلی.،«اوقیتوچی» .، تاشکینت- 1998 ییل.

7.میزا حکیم توختا میر زایف ، عبدالرزق رفیع یف.جمعه علی شبان اف.

 اؤزبیک تیلینی بیله سیز می؟  تاشکینت - 2004.

8. اؤزبیک تیلینینگ ایضاحلی لغتی . مسکوه « روس تیلی» نشریاتی.

 تاشکینت-1981 ییلی. 1- توم.

9. اؤزبیک تیلینینگ ایضاحلی لغتی. - توم.مسکوه « روس تیلی»

 نشریاتی. تاشکینت1981 ییلی.

10 اؤزبیکستان مل اسکلاوپیدیه سی. 13توملیک.2000 تاشکینت- 200ییللر.

11. دکتر محمّد معین .فرهنگ معین . شش جلدی. تهران -1382.

12. پولت اف ع.مومینوه ت.،پولتوه ای. دنیاوی اوزبیک تیلی.

1- جلد. تاشکینت 2003 ییل.

14. حاجییف ع.تیلشناسلیک تیرمینلرینینگ ایضاحلی لغتی .تاشکینت-2002 .

  

 

---

اؤزبیک تیلی گرامری                          (۳۲)                                      صرف

---

 

                                           ییتینچی فصل

                                            یا ردمچی سؤزلر  

یاردمچی سؤزلر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمی، بلکی باشقه سؤز  ایریم گپلرآره سیده گی

مناسبتنی افاده لشگه خدمت قیله یدی. یعنی  یاردمچی سؤزلرسؤزو گپگه قؤشیمچه گراماتیک

 معناقؤشه دی. اولر معنا و وظیفه سیگه کؤره اوچ تورگه اجره تیله دی :  

 ۱.کومکچی

2.باغلاوچی

3. یوکلمه.

                                              کمکچیلر

    کمکچی سؤزلرواسطه،مقصد ،سبب،وقت اؤرین،پیت،بیرگه لیک،مکان وشو کبی

منا سبتلرنی افاده قیلیش اوچون قؤله نیله دیگن  سؤز تورکومیگه کیره دی. بیلن ،اوچون

 ،سینگری ، سیین ،کبی ،سری بولر اوز لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن.اما،بعضی 

 کمکچیلرمستقل سؤزتورکومیلریدن(آت، صفت ،روش وفعلدن) کمکچیگه اؤتگن.مثلا.:

تامان،آرقه لی،باشقه،سببلی،طفیلی،قره می،قره ب ،سؤنگ،تشقری،بیر،کؤره،چاغلی،

اؤزره کبیلر انه شونده ی خصوصیتگه ایگه. بوکمکچی سؤزلر ازگرؤمیدی، توسلنمیدی،

آتدن کیین کیله دی. وکیلیشیکلرنی باشقه ره دی. سینگری ،اوچون کمکچیلری کیلیشیکلرنی

باشقه روچی  سؤزلر دیر. کمکچیی آت و فعلدن کیلیب چیققن بؤلیشی ممکن. شونگه

 کؤره کمچیلر:

1) اصل کمکچی(بوتونلی معناسینی یوقاتگن)

 2) آت کمکچی (آت یاکی روشدن یسه لگن) ایلگری طرف ،آل،اوست،آرقه ،یوزه ،

اؤرنیده ،بورون ،ایچیده ،سؤنگ،کیین، تامان کب ی.

3) فعل کمکچیلر(فعلنینگ روشداش،صفتداش) شکللریدن حاصل قیلینگن بؤله دی. بؤیلب،

کؤره ،یره شه ،قره ب ، باشله ب،تارتیب ،قره گنده کبیلر. کمکچیلرکیلیشیکلرنی باشقه ریب

 کیله دی . اولر توسلنمیدی، تورلنه میدی. کمکچیلر گپ ایچیده ،هم یکّه ، جفت و تکرار  

   ایشله تیلیشی ممکن .

                                               باغلاوچی

        مستقل سؤزلر و ساده گپلرنی بیر- بریگه باغلش اوچون خدمت قیله دیگن سؤزلرگه

  باغلاوچیلر دییله دی. مثلا.: و ،هم ،اما ،بیراق ،یاکی ،شونینگ اوچون ،یاخود ، دم ،گاه ،

بعضاً ،خواه ،لیکین ،بیراق ،گویاکی ،مبادا ،اگر، گرچی،چونکی ،شونینگ اوچون ،یا ،

بعضا کبیلر.باغلاوچیلر وظیفه سیگه کؤره ،ایکّیکه بؤلینه دی.

الف) تینگ باغلاوچی.

گپ بؤلکلری وایریم ساده گپلر آره سیده گی منا سبتلرنی افاده لیدی. باغلاوچیلرمعنا

وگراماتیک خصوصیتیگه کؤره تؤرت گه بؤلینه دی:

 الف) بیریکتیروچی باغلاوچیلر :و،هم، همده؛

  ب) ایروچی باغلاوچیلر:یا،یاکی،یاخود،گاه،دم ،بعضا،خواه؛

  ج) ضد لاوچی باغلاوچیلر:اما،بیراق،بلکی، لیکین؛انکار باغلاوچیلر،نه. 

  د) انکار باغلاوچیلر: نه

                                              یوکلمه لر

ایریم سؤزوگپ مضمونیگه قؤشیمچه معنا یوکلاوچی  یاردمچی سؤزلرگه یوکلمه دییله دی .

یوکلمه لرسؤزوگپلرگه تاءکید،کوچیتیرو،سؤراق، چیگره لش معنا لرینی یوکلیدی.شونگه

کؤره  اولر قوییده گیلرگه بؤلینه دی.

  الف) سؤراق یوکلمه لری: - می، - چی،- ا،- چی،- یه.(سؤراق گپلرنی حاصل قیلیشده

 اشتراک ایته دی)؛ ب) تاءکید یوکلمه لری : - کو،- ده ،- یو،- آق؛

  ج) کوچیتیریش یوکلمه لری: - اخر ،- نا خواتکی ،- حتی؛

  چ) ایرو یوکلمه لری:- فقط،- فقط ،- گینه ؛

  ح) انیقلاو یوکلمه لری: - خودّی؛

  خ) گمان یوکلمه لری:دیر؛

 د) انکار یوکلمه لی: نه ؛

  یوکلمه لری توزیلیشیگه کؤره ایکْیگه بؤلینه دی:

1) سوز یوکلمه لری:  - اخر ،- نا خواتکی ،- حتا، خودّی؛

 2) قوشیمچه یوکلمه لری: می، - چی،- ا،- چی،- یه. بو یوکلمه لر آلدیدن چیزیقچه

«-» قؤییب یازیله دی.

                                            اونداو سوزلر

       حس- هیجان ،اونداو ، بیروق ،ایستک ،تبریک،چقیریق،هیداش،معنالرینی بیلدیروچی

 سؤزلرگه اونداو دییله دی: آه،وای، بی،  هی- هی،اوره، هی، بی.اونداو سؤزلر مستقل

سؤز تورکومیگه هم یاردمچی سؤز تورکومیگه هم کیرمیدی. اونداو سؤزلر اؤز معنا

خصوصیتیگه کؤره ایکّیگه بؤلینه دی:

 1)حس- هیجان اونداولری.قویده گی معنالرنی بیلدیره دی:

  الف) سیوینیش اونداولری:آه ،اهی،بی- بی؛

ب‌)               اؤکینیش و قیغوریش اونداولری:وایی،وای- وای،ای وای؛

ت‌)               چرچش افاده قبلبوچی اونداولر: اوف،هو،وایی؛

ث‌)               نفرتنی بیلدیروچی اونداولر: ای یه، تف،یی،فیی؛

ج‌)                 تعجب انگله تیوچی اونداولری: اوهو،اهه،اهو؛

ح‌)                 قیزغه نیش:آ ها،اوهو،های، هوی؛

خ‌)                 معقوللش رغبت:برکلله،یشنگ،هارمنگ. معنالرنی افاده لیدی.

   2)هیداش - چقیریش اونداولری، دیب،دیگن سوزلری بیلن  بیرگه قّلله نه دی.اونداونینگ

 بو توری اساساً حیوانلرو پرنده لرنی هیداش- چقیریش او چون قؤلْه نیله دی.تو- تو،

بیه- بیه،کوچ- کوچ ، مه- مه،ایخ- ایخ،پیشت ، کیشت و باشقه لر. اونداو سؤزلر گپده

 آتله شیب کیله دی و آت بجره یاتگن وظیفه نی بجره دی.اونداو سؤزلر یکّه ، جفت وتکرار

 ایشله تیله دی.

                                               تقلید سوزلر

      انسان حیوان،  قوش،طبیت حادثه لری تاوشیگه، اولرنینگ حرکت وحالتیگه قره ب 

 تقلید قیلیش بیلن  تقلید سؤزی حاصل قیلینه دی:پیر- پیر، شیرت - شیرت ،تق- تق، داو-داو،

تیک- تیک،گوسور- گوسور، گولدور- گولدور،قرس- قورس،گوپ- گوپ،شیر- شیر ،

زیر- زیر،چی- چی ، یلت- یلت، دوپ- دوپ، پق- پوق ، هنگ- منگ ، لپنگ- لپنگ ،

 لرس- لرس ، وقیر- وقیر، میلت- میلت ، دیرینگ، دیرینگ  وباشقه لر.

    تقلید سؤزلر جمله ده باشقه  مستقل سؤزلرگه اؤخشب ایگه (سالون ده غاور-غورلر

کوته ریلدی)، انیقلاوچی (دله دن غیر-غیر شباده ایسیب توره ردی) ، حال(یازده غرق

 پیشگن اوریکلر داو- داو توکیلدی)  ،کیسیم  (میدانلر پلچ- پلچ) وظیفه سیده کیله دی.

تقلید سؤزلر آتگه اؤخشب تورلنه دی، ایگه لیک قؤشیمچه لرنی قبول قیله دی.گپ ترکیبیده

 آتله شیب کیله دی. تقلید سؤزلربیلدیرگن معنا سیگه کؤره   ایکّیگه اجره تیله دی:

1. تاوشگه تقلید- جرنگ- جورینگ،چیر- چیر،تپ- تپ و باشقه لر. 

2. حرکت وحالتگه تقلید- لؤک- لؤک، قیمیر- قیمیر،لرس- لورس وباشقه لر.

تقلید سؤزلر یکّه ، جفت و تکرار قرلّه نیشی ممکن . شونینگ دیک تقلید سؤزلر

 قسقه پیت ودوامیلیکنی معنا لرینی انگلته دی.

                                       مدل سوزلر

  سؤزلاوچینینگ اؤزی افاده له یاتگن فکر گه؛ بارلیققه،ایشانچ،گمان،ایستک کبی تورلی

مناسبتنی انگله توچی  سؤزلرگه  مدل سؤزلر دییله دی .  بو تورکوم سؤزلر مدل معنا

 افاده لب، اولر گپده(جمله) ده کیریش سؤز ، گپ بؤله گی وظیفه سیده کیله دی.

مدل سؤزلر فکرنی انیقلیگی ،ناانیق لیگینی  قطعیلیگینی،گمان یاکی چمه لی ایکنینی

بیلدیریش اوچون خدمت قیله دی. البته، شبهه سیز، حقیقتا، احتمال ، طبعیی، چمه سی،

 شیکیللی، بار ، کؤپ، مادامیکی و باشقه لر. مدل سؤزلر قویده گی معنالرنی افاده لیدی:

-         ایشانچ وتصدیقنی (توغری،سؤزسیز، درواقع،حقیقتا هم، شکسیز)؛

-          شبهه وگماننی(احتمال، چمه سی ، شکیللی)؛

-          افسوس لنیش واچینیشنی(وا دریغ، ایسیز، اتتنگ ، افسوس، حسره تا)؛

-          قانیقیش و خورسند لیکنی(شکور ، خیریت )

- موجود لیک ، تصدیق و انکارنی(بار ، یو ق خوب، یخشی، درست، توزوک)؛

بیان ایتیلگن فکرنینگ اولگی فکر بیلن مناسبتی و ترتیبینی (خلص، عموماّ، دیمک،

 زیرا، بنابرین، بیرینچیدن و اوّلا).

 مدل سؤزلرجمله ده ، بیرار معنی ته شیمه سه هم  کیریش معناسیده قوله نه دی.

ایریم مدل سؤزلرگه گپ توزیب کؤره یلیک.

 مثلا:

 1.آلدیمده تورگن وجدانی بورچیمنی یوکسک درجه ده  بجره من ،البته.

2.حقیقتاً، پیشانه تیری توکیب نان تاپیش آسان ایمس.

3.ایگمبردی بای 60 یاشده ایدی، چمه سی،اوز سیوکلی کمپیریدن جدا بولدی.

4.آتمنینگ اچیغی چیقسه ،عموماً، آلدلریگه باریب بولمیدی.

5. خلص، بار گپنی ایتدیم،ایشانسنگ هم اوزینگ بیله سن، ایشانمه سنگ هم.

6. بیر نرسه نی قیلماقچی بولسنگ ، بیرینچیدن ، کوچلی اراده نگ ویخشی نیتینگ بولسین.

7. یازگنلریمنینگ همّه سیدن هم قانیقمیمن. بنابراین،حقیقی ایجادنینگ تاشی آ غیر بوله دی. 

8. بالم! بوگون بهالرینگ یخشی ایمس،دیمک،یخشی اوقیمبسن.

یؤلینگده کوزلریم تؤرت،خیریت، کیلیب قالدینگ جگریم.

10. قیله من دیب وعده بیردینگمی ،سوزسیز، بجریشینگ کیره ک.

  اگر مدل سؤز  گپ باشیده کیلسه اوندن کیین ویرگول قؤییله دی. شو سؤز گپ

 اؤرته سیده کیلسه  مدل سؤز نینگ ایکّی تامانیگه ، گپنینگ آخریده قؤلنسه مدل سؤزدن

آلدین ویر گول قؤییله دیی شونده ی قیلیب ،هربیرمدل سؤز یاردمیده ایسته

گنچه گپ توزیش ممکن.

 

 

 

          

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                         (۳۱)                                             صرف

---

                        

                                       ییتینچی فصل

                                      یا ردمچی سؤزلر

     یاردمچی سؤزلر یکّه حالده لغوی معنا بیلدیرمیدی،بلکی، باشقه سؤزوایریم گپلر

 آره سیده گی مناسبتنی افاده لشگه خدمت قیله دی . یعنی،  یاردمچی سؤزلر سؤز

 وگپگه قؤشیمچه گراماتیک معناقؤشه دی . اولرمعنا و وظیفه سیگه کؤره اوچ تورگه

 اجره تیله دی :

1. کمکچی،

2) باغلاوچی،

3) یوکلمه.

                                          کمکچیلر

     کمکچی سؤزلرواسطه،مقصد،سبب،وقت اورین،پیت،بیرگه لیک ،مکان وشوکبی

معنا مناسبتلرینی افاده قیلیش اوچون قؤله نیله دیگن سؤزتورکومیگه کیره دی .بیلن،اوچون

،سینگری ،سیین،کبی،سری کمچیلری اوز لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن.اما،بعضی 

 کمکچیلرمستقل سؤزتورکومیلریدن(آت،صفت،روش وفعلدن)کمکچیگه اؤتگن.مثلا.:

تامان،آرقه لی،باشقه،سببلی،طفیلی،قره می،قره ب،سؤنگ،تشقری،بیر،کؤره،چاغلی،اؤزره

کبیلرانه شونده ی خصوصیتگه ایگه. بوکمکچی سؤزلر اؤزگرمیدی،توسلنمیدی و آتدن کیین

 کیله دی .وکیلیشیکلرنی باشقه ره دی . سینگری،اوچون کمکچیلری ایسه کیلیشیکلرنی باشقه

روچی  سؤزلر دیر.کمکچییلرآت و فعلدن کیلیب چیققن بؤلیشی ممکن. شونگه کؤره کمچیلر:

1) اصل کمکچی(بوتونلی معناسینی یوقاتگن)

 2) آت کمکچی (آت یاکی روشدن یسه لگن) ایلگری طرف ،آلد،اوست،آرقه،یوزه،اؤرنیده

،بورون ،ایچیده ،سؤنگ،کیین، تامان کبی .

3) فعل کمکچیلر(فعلنینگ روشداش،صفتداش) شکللریدن حاصل قیلینگن بؤله دی . بؤیلب،

کؤره ،یره شه ،قره ب ، باشله ب،تارتیب ،قره گنده کبیلر. کمکچیلرکیلیشیکلرنی   

 باشقه ریب کیله دی . اولر توسلنمیدی، تورلنه میدی . کمکچیلر گپ ایچیده ،هم یکّه ،

 جفت و تکرار  ایشله تیلیشی ممکن .

                                           باغلاوچی

        مستقل سؤزلر و ساده گپلرنی بیر- بریگه باغلش اوچون خدمت قیله دیگن سؤزلرگه

  باغلاوچیلر دییله دی . مثلا.:

 و،هم ،اما،بیراق،یاکی،شونینگ اوچون ،یاخود،دم،گاه،بعضاً،خواه،لیکین،بیراق،گویاکی،

مبادا ،اگر،گرچی،چونکی ،شونینگ اوچون ،یا ،بعضا کبیلر. باغلاوچیلروظیفه سیگه

کؤره  ایکّیکه بؤلینه دی .

الف) تینگ باغلاوچی.

گپ بؤلکلری وایریم ساده گپلرآره سیده گی مناسبتلرنی افاده لیدی . باغلاوچیلرمعناو

گراماتیک خصوصیتیگه کؤره تؤرت گه بؤلینه دی :

 الف) بیریکتیروچی باغلاوچیلر : و،هم، همده؛

  ب) ایروچی باغلاوچیلر: یا،یاکی،یاخود،گاه،دم ،بعضا،خواه؛

  ج) ضد لاوچی باغلاوچیلر: اما،بیراق،بلکی، لیکین؛انکار باغلاوچیلر،نه. 

  د) انکار باغلاوچیلر: نه

                                        یوکلمه لر

    ایریم سؤزوگپ مضمونیگه قؤشیمچه معنا یوکلاوچی یاردمچی سؤزلرگه یوکلمه دییله دی.

 یوکلمه لرسؤزوگپلرگه تاءکید،کوچیتیرو،سؤراق، چیگره لش معنا لرینی یوکلیدی. شونگه

کؤره، اولر قوییده گیلرگه بؤلینه دی .

  الف)سؤراق یوکلمه لری:- می،- چی،- ا،- چی،- یه(سؤراق گپلرنی حاصل قیلیشده

اشتراک ایته دی)؛

  ب) تاءکید یوکلمه لری : - کو،- ده ،- یو،- آق؛

  ج) کوچیتیریش یوکلمه لری : - اخر،- نا خواتکی ،-حتی؛

  چ) ایرو یوکلمه لری:- فقط،- فقط ،- گینه ؛

  ح) انیقلاو یوکلمه لری : - خودّی؛

  خ) گمان یوکلمه لری : دیر؛

 د) انکار یوکلمه لری : نه ؛

  یوکلمه لری توزیلیشیگه کؤره ایکْیگه بؤلینه دی :

1) سؤز یوکلمه لری : - اخر،- نا خواتکی ،- حتا، خودّی؛

 2) قؤشیمچه یوکلمه لری : - می،-چی،-ا،-چی،-یه. بو یوکلمه لر آلدیدن چیزیقچه «-»

قؤییب یازیله دی .

                                        اونداو سوزلر

       حس- هیجان ،اونداو ،بیروق،ایستک،تبریک،چقیریق،هیداش،معنالرینی بیلدیروچی

سؤزلرگه اونداو دییله دی : آه،وای، بی،  هی- هی،اوره، هی، بی.اونداو سؤزلر مستقل سؤز

 تورکومیگه هم یاردمچی سؤز تورکومیگه هم کیرمیدی . اونداو سؤزلراؤز معنا خصوصیتیگه

 کؤره  ایکّیگه بؤلینه دی :

 1)حس- هیجان اونداولری. قوییده گی معنالرنی بیلدیره دی:

  الف) سیوینیش اونداولری: آه ،اهی،بی- بی؛

ب‌)               اؤکینیش و قیغوریش اونداولری: وایی،وای- وای،ای وای؛

ت‌)               چرچش افاده قبلبوچی اونداولر: اوف،هو،وایی؛

ث‌)               نفرتنی بیلدیروچی اونداولر: ای یه، تف،یی،فیی؛

ج‌)                 تعجب انگله تیوچی اونداولری : اوهو،اهه،اهو؛

ح‌)                 قیزغه نیش : آ ها،اوهو،های، هوی؛

خ‌)                 معقوللش رغبت: برکلله،یشنگ،هارمنگ. معنالرنی افاده لیدی .

   2)هیداش - چقیریش اونداولری، دیب،دیگن سوزلری بیلن  بیرگه قّلله نه دی.اونداونینگ ب

و توری اساساً حیوانلرو پرنده لرنی هیداش- چقیریش او چون قؤلْه نیله دی.تو- تو،بیه- بیه،

کوچ- کوچ ، مه- مه،ایخ- ایخ،پیشت ، کیشت و باشقه لر. اونداو سؤزلر گپده آتله شیب کیله دی

 و آت بجره یاتگن وظیفه نی بجره دی.اونداو سؤزلر یکّه ، جفت وتکرار ایشله تیله دی .

                                          تقلید سوزلر

      انسان حیوان،  قوش،طبعیت حادثه لری تاوّشیگه، اولرنینگ حرکت وحالتیگه قره ب تقلید

 قیلیش بیلن  تقلید سؤزی حاصل قیلینه دی : پیر- پیر، شیرت - شیرت ،تق- تق، داو- داو، 

تیک- تیک،گوسور- گوسور، گولدور- گولدور،قرس- قورس،گوپ- گوپ،شیر- شیر ،    

 زیر- زیر،چی- چی ، یلت- یلت، دوپ- دوپ، پق- پوق ، هنگ- منگ ، لپنگ- لپنگ ،   

 لرس- لرس ، وقیر- وقیر، میلت- میلت ، دیرینگ، دیرینگ  وباشقه لر.

     تقلید سؤزلر جمله ده باشقه  مستقل سؤزلرگه اؤخشب ایگه (سالون ده غاور-غورلر

 کوته ریلدی)، انیقلاوچی (دله دن غیر-غیر شبّاده ایسیب توره ردی) ، حال(یازده غرق

 پیشگن اوریکلر داو- داو توکیلدی)  ،کیسیم  (میدانلر پلچ- پلچ) وظیفه سیده کیله دی .

تقلید سؤزلرآتگه اؤخشب تورلنه دی،ایگه لیک قؤشیمچه لرنی قبول قیله دی . گپ ترکیبیده

 آتله شیب     کیله دی . تقلید سؤزلربیلدیرگن معنا سیگه کؤره ایکّیگه اجره تیله دی :

1.         تاوّشگه تقلید- جرنگ- جورینگ،چیر- چیر،تپ- تپ و باشقه لر. 

2.         حرکت وحالتگه تقلید- لؤک- لؤک، قیمیر- قیمیر،لرس- لورس وباشقه لر.

 تقلید سؤزلر یکّه ، جفت و تکرار قرلّه نیشی ممکن . شونینگ دیک، تقلید سؤزلر   

    قسقه پیت ودوامیلیکنی معنا لرینی ا نگلته دی .

                                         مدل سوزلر

      سؤزلاوچی نینگ اؤزی افاده له یاتگن فکرگه؛ بارلیققه، ایشانچ،گمان،ایستک کبی تورلی

مناسبتنی انگله توچی  سؤزلرگه  مدل سؤزلردییله دی . بو تورکوم سؤزلرمدل معنا افاده لب،

اولرگپده(جمله)ده کیریش سؤز،گپ بؤله گی وظیفه سیده کیله دی. مدل سؤزلرفکرنی

انیقلیگی ،ناانیق لیگینی  قطعیلیگینی،گمان یاکی چمه لی ایکنینی بیلدیریش اوچون خدمت 

    قیله دی. البته، شبهه سیز، حقیقتاً، احتمال،طبعیی،چمه سی، شیکیللی،بار،کؤپ،

مادامیکی و باشقه لر. مدل سؤزلر قویده گی معنالرنی افاده لیدی:

-         ایشانچ وتصدیقنی (تؤغری،سؤزسیز، درواقع،حقیقتا هم، شکسیز)؛

-          شبهه وگماننی(احتمال، چمه سی ، شکیللی)؛

-          افسوس لنیش واچینیشنی(وا دریغ، ایسیز، اتتنگ ، افسوس، حسره تا)؛

-          قانیقیش و خورسند لیکنی(شکور،خیریت)

- موجود لیک ، تصدیق و انکارنی(بار، یؤ ق خوب، یخشی، درست، توزوک)؛

    بیان ایتیلگن فکرنینگ اولگی فکر بیلن مناسبتی و ترتیبینی (خلص،عموماّ، دیمک،زیرا،

بنابرین، بیرینچیدن و اوّلا)

 مدل سؤزلرجمله ده،بیرار معنا ته شیمه سه هم  کیریش معناسیده قؤله نه دی.

ایریم مدل سؤزلرگه گپ توزیب کؤره یلیک .

  مثلا: 1

1.آلدیمده تورگن وجدانی بورچیمنی یوکسک درجه ده  بجره من ،البته.

2.حقیقتاً، پیشانه تیری تؤکیب نان تاپیش آسان ایمس.

3.ایگمبردی بای 60 یاشده ایدی، چمه سی،اوز سیوکلی کمپیریدن جدا بؤلدی .

4.آتمنینگ اچیغی چیقسه ،عموماً، آلدلریگه باریب بؤلمیدی.

5. خلص، بار گپنی ایتدیم،ایشانسنگ هم اؤزینگ بیله سن، ایشانمه سنگ هم.

6. بیر نرسه نی قیلماقچی بؤلسنگ ، بیرینچیدن ، کوچلی اراده نگ ویخشی نیتینگ بؤلسین.

7. یازگنلریمنینگ همّه سیدن هم قانیقمیمن. بنابراین،حقیقی ایجادنینگ تاشی آغیر بؤله دی. 

8. بالم! بوگون بهالرینگ یخشی ایمس،دیمک،یخشی اوقیمبسن.

9. یؤلینگده کوزلریم تؤرت،خیریت، کیلیب قالدینگ جگریم.

10. قیله من دیب وعده بیردینگمی ،سوزسیز، بجریشینگ کیره ک.

  اگر مدل سؤز  گپ باشیده کیلسه اوندن کیین ویرگول قؤییله دی. شو سؤز گپ

اؤرته سیده کیلسه  مدل سؤز نینگ ایکّی تامانیگه ، گپنینگ آخریده قؤلنسه مدل سؤزدن

آلدین ویر گول قؤییله دی.شونده ی قیلیب ،  هر بیر مدل سؤز یاردمیده ایسته گنچه

 گپ توزیش ممکن .

 

 

 

         

---

اؤزبیک تیلی پرامری                                         (۳۱)                                                  صرف 

---

            

                                   روش

       روش حرکت نینگ بیلگسینی بیلدیروچی مستقل سؤزتورکومیدیر. روش ایش

حرکتنینگ صادر بولیشی بیلن باغلیق وضعیت ،پیت، سبب،مقصد،درجه- مقدار واورین

معنالرینی بیلدیره دی یاکی،حرکت وحالتنینگ بیلگیسینی،شونینگدیک،بیلگنینگ بیلگیسینی

بیلدیره دی.  روش فعل افاده لگن حرکتنینگ بیلگیسینی،صفت افاده له گن بیلگی نینگ

 بیلگیسینی انگله ته دی .سیرتدن قره گنده روش صفتگه اؤخشب کیته دی ، او عادی،

 قیاسی وآرتیرمه درجه گه ایگه بؤلیشیگه قره می  صفتدن بوتونلی فرق قیله دی .

مثلاً.: گؤزه ل قیز  بیریکمه سیده گؤزه ل سؤزی صفتدیر، چونکی،اوقیزنینگ بیلگیسینی

 بیلدیره یپدی . سیکین یور بیریکمه سیده سیکین سؤزی روشدیر، چونکی،اوحرکت یعنی،

یورماق نینگ بیلگیسی سنله دی . دیمک، صفت آت- نرسه نینگ بیلگیسینی،روش حرکت

 نینگ بیلگیسینی انگله ته دی .روش مستقل سؤز تورکومی صفتیده قوییده گی مورفولوژیک

 خصوصیتلری بیلن اجرلیب توره دی :

1. روش هم درجه کتگوریه سیگه ایگه : سیکین،مؤل(عادی درجه)،کؤپراق،چقانراق

 (قیاسی درجه) ،اینگ کؤپ، جوده تیز(آرتیرمه درجه)کبی؛

2. روش اؤزگرمس بؤلیب،کؤپینچه فعللرگه باغله نیب کیله دی : کؤرگزمه ده تورکستان

 نینگ قالینلری قت- قن، اوستمه- اوست تؤشه لگن؛

3.روش ایریم پیتلرده  صفتگه، آتگه باغله نیب  کیله دی : بونده ی پیتده روش بیلگی نینگ

بیلگیسینی ایمس ، بلکی، اؤزی باغله نیب کیلگن یاخود آتدن انگله شیلگن  حرکت وحالتنینگ

بیگیسینی بیلدیره دی : حاضر - کؤچه  تؤله آدم .

4. روش علیحده یسه وچی قؤشیمچه گه ایگه ایمس. روش یساوچی قؤشیمچه لرآت، صفت،

آلماش قؤشیلیب کؤپینپه ، حالت روشی یسه یدی :

 لب،لرچه ،چه، آنه کبیلر . بوقؤشیمچه  بیلن باشقه سؤز تورکوملری هم یسه لدی.

5. آتلشگن سؤزلرنی مثتثنا قیلگنده روشلر توسلنمید، تورلنمیدی .

روش ،اساساً، قنده ای؟ قنده ای قیلیب؟ کیمده ای؟ قنچه؟ قی طرزده؟ کبی سؤراقرگه جواب

 بؤله دی . مثلا.: تیز(یوگیر ماق)،سیکین(گپیرماق)،بیردن( سکره ماق) ،توستدن(کیلماق)،

 کؤپ(یوگریماق)،آز(اوخله ماق)،تصادفاً،(اوچره شماق)،قهرمانلرچه(جنگ قیلماق)،ایرته

(بارماق)،یشیرینچه(کیلیشماق)،بوتونلی(اونیتماق) خاملیگیچه(ییماق) سیرتدن (قره ماق)،

دوستانه(اوچره شماق)،تاغده(قار یاغماق)،یشیرین(بیتیم توزماق)،اتیلب(قیلماق)  

،مجبوراًً(ایشله ماق)،تؤختاوسیز(یازماق)،یخشیلب (اؤقیماق)،اوزبیکچه(سؤزلشماق)،   

 بوتونله ین(توگتماق) وباشقه لر روش سنه له دی . یؤقاریده تاءکید لنیمیزدیک،

بیرقره گنده،روشلرعادی،قیاسی وآرتیرمه درجه لرگه ایگه بولیشی بیلن

 صفتگه اؤخشب کیته دی . تو شو نیش کیره کی، صفت نرسه واقعه- حادثه لرنینگ

بیلگیسینی بیلدیرسه،روش فعلنینگ بیلگیسینی بیلدیلره دی.مثلا.:

 اوچقیر آت ، تیز اوچر طیاره بیریکمه سینی آلیب قره سک بیرینچی عباره ده اوچقیر

سؤزی آتنینگ صفتیدیر . ایکنچی عباره ده ایسه  تیز سؤزی روشدیر. چونکی،او فعلنینگ

بیلگیسینی یعنی اوچماقنینگ  درجه سینی بیلدیره دی ،صفتدن روشنی فرقلش کیره ک .

روش فعلگه(بیردن اویغنماق)، ،صفتگه (اؤزبیکا نه اودوملر)بعضی پیتلرده آتگه  باغله نیب

 کیله دی.روشلر  آت وفعلرگه اؤخشب تورلنمیدی، توسلنمیدی .  روشلر قؤییده گی

 قؤشیمچه لر یاردمیده یسه لدی.

-         ان  (اساساً، طبیتاً)

-         سیز (چیکسیز،  اوزلیکسیز)

-         لب  (ایرته لب)

-         چه  (اؤزبکچه )

-         لرچه  (قهرمانلرچه)

-         اینچه  (کوپینچه)

-          لیگیچه  (چله لیگیچه)

-          انه  (مردانه)

-           دی  (تیمیر دی)

-          لی  (بوتونلی)

-          لیین (بوتون لیین)

 روشلر توزیلیشیگه کؤره اوچ تورگه اجره تیله دی :

1.ساده روش

ساده روشلر توب(آز،کوپ،تیز)ویسمه(ایسکیچه،مردانه،ساده گینه)سؤزدن توزیلگن بؤله دی.

2.قؤشمه روش

قؤشمه روشلر ایکّی مستقل سؤزلر دن تشکیل تاپگن بؤله دی : او یاقده ، بوکیچه،الّه قچان،

 قی کونی . یسه مه روشلر توب روشلرگه قؤشیمجه قؤشیلیشی آرقه لی حاصل قیلینه دی:

دوستانه ،یشیرینچه،مجبوراً،چیکسیز،آن،اؤشه کونی،هیچ وقت،بیر پیت،بیرمونچه،الّه قچان

 ،هرسفر و باشقه لر.

3.جفت روش

جفت روشلر بیر- بیریگه یقین ضد و تکراری  سؤزلردن توزیله دی : سل- پل،

کیتمه- کیت،یانمه- یان،کم- کم . ایرته- کیچ،سیکین-استه،آچیق-آیدین،آز- ماز،

توله- تؤکیس،قیشین- یازین، کیچه- کوندوز.

 

اؤزبیک تیلیده روش معنا تورلریگه قره ب  قؤییده گی لرگه بؤلینه دی :

 1.حالت روشی

ایش- حرکتنینگ قی طرزده،قی اصولده بجریلیشینی بیلدیره ی : سیکین،آهسته،توستدن،

 کورگنده ای،بیردنگه،مرد لرچه،درّو،بیرمه- بیر،یاپه سیگه ،جیم ایلدم،پیاده، یه یاو ،آتلیق،

اره وده تصادفاً،تیز،مردانه و باشقه لر.حالت روشلر قنده ای؟ قنده ی قیلیب؟ کیمدا ی؟ نیمه دا

ی؟ قی طرزده ؟ سؤراقلریدن بیریگه جواب بیره دی . حالت روش گپده حال وظیفه سیده

کیله دی . قوییداگی  مثاللرده  حالت روشی بؤیچه  گپ توزیلگن:

1. تؤستدن یوره گیم سنچدی،

2. اؤ- شه نرسه درّو ایسیگه کیلدی،

3. بیز تصادفاً اوچره شدیک،

4. تیز بوریب ییتیب آلدیک،

5. اؤغیلچه ام جیمگینه اوخله دی،

6. آدملر بیر جایگه بایشلری اوچون ،آتلیق ، یه یاو وعرابده  ده  سفر قیلله دیلر.

7. منزلگه ییته ی دیسنگ ایلدم یور.

8.   قؤیلرینگنی بیرمه - بیر سنب چیق.

9.   سکین- استه(آهسته) ایشینگنی قیله ویر.

10. 40 ییل اؤتگن بؤلسه هم کؤر گند ای تانیدیم.

2. پیت روشی

ایش- حرکتنینگ بجریلیش پیتینی بیلدیره دی .  بایه، کیچه ،آلدین ،ایرته لب،هلی بیری،کیین

 ،ایلگری،حاضر،آنده - سانده،بورون،سؤنگ وباشقه لر. پیت روش  قچاندن

بیری؟قچانگچه؟قچاندن بویان؟ قی طرزده ؟ قنچه ؟ کبی سؤراقلرگه جواب بؤله دی. 

۳.اورین روشی

ایش- حرکتنینگ بجریلیش اؤرنینی بیلدیره دی . پستده ،یوقاریده، آلدینده ،نریده ، بیریده ،

تؤغریگه ، اونده – بونده،ایلگریگه ،اله قنده ی، قویی،ایچکری،تشقری ،اله قی ییرده،اله قی

ییرلرگه کبیلر.اؤرین روش قی ییرگه ؟ قی ییرده ؟ قی ییردن ؟ قی ییرگچه ؟ کبی

سؤراقلردن بیریگه جواب بیره دی .

4.درجه- مقدار روشی

ایش- حرکتنینگ مقداری ،درجه سینی ، بیلگینینگ درجه سینی بیلدیره دی . کؤپ، آز،

جوده، نهایتده ،بیر آز،بیر مونچه ،هر قنچه ،سیره ، اصلا ،سهل ،غایت پیت روشلر 

 قنچه ؟قی درجه ده؟ کبی سؤراقلرگه جواب بیره دی .

5.سبب روشی

ایش- حرکتنیگ بجریلیش سببینی بیلدیره دی ناچار،ناعلاج،ناعلاجلیکدن ،چاره سیز لیکدن،

قصدن،  اته یلب ، بیلمسدن کبیلر. سبب روش نیمه سببدن ؟ نیمه اوچون کبی سؤراقلردن

بیریگه جواب بؤله دی.

    6. مقصد روشی

ایش- حرکتنینی قیسی مقصده بجریلیشینی بیلدیره دی . اته ین ،جورته که ،اته یلب،بیلمسدن،

قصدن وباشقه لر. مقصد روش او نیمه اوچون؟ ، نیمه سببدن؟ نیمه مقصده کبی سؤراقلردن

 بیریگه جواب بیره دی .

                                         روشلرده درجه

      صفتلرده بؤلگنی کبی،روشلرده هم درجه بار. روش درجه لری حرکتنینگ

بیلگیسینی،مقدارینی وکم ، آرتیقلیگینی درجه لب کؤرسه تدی . تیز،سهل ،بؤشراق جوده

سیکین وها کذا لر. صفتده درجه قنده ی افاده لنسه ،روشده هم خودّی شوندای افاده لنه دی.

 حالت،پیت ومقدار روشلرده درجه اوچره میدی. اؤزبیک تیلیده

 روش درجه لرنیگ قوییده گی تورلری فرقلنه دی:

.1 عادی درجه

  روشنینگ بو درجه سیده مخصوص گراماتیک کورستگیچی- یؤق. او حرکتنینگ

 بیلگیسینی  عادی بیلکی ایکنینی بیلدیره دی. آهسته(یورماق) ،سیکین (کؤتریلماق)، یؤقاری،

 قویی ،بلند ،ایلدم.

2.قیاسی درجه

حرکتنینگ بیلگیسینی قیاس لب ،کورسه تدی . بو درجه، (– راق) قؤشیمچه سی بیلن

افاده لنه دی:ایرته راق ، کیچراق ، آلدینراق .

3.آرتیرمه درجه

بیلگی نینگ معیاریدن آرتیق  درجه ده ایکنینی افاده لیدی . اؤزبیک تیلیده بو درجه  اینگ

 ،جوده،انچه غایت ،نهایتده ،اؤته ،کبی سؤزلر یاردمیده افاده لندی . جوده خورسند ،اؤته

بیلیمدان،نهایتده تیز ،غایت مهم .

                                فعلنینگ خاصلنگن شکلی

       فعللر اؤز وظیفه سیدن تشقری صفت ، روش وآتلرگه هم یقینله شیشی ممکن. اؤزبیک

 تیلیده بیر تورکومده گی سؤزلرباشقه تورکوم سؤزلرگه ایله نیب، اؤشه سؤز وظیفه سینی 

   بجره دی . بونده ی فعللر شکلی فعلنینگ وظیفه داش یاکی  خاصلنگن شکللری دییله دی.

اولر قویده گیلردن عبارتدیر:1.صفتداش2. روشداش 3. حرکت نامی  

صفتداش

نرسه نینگ بیلگیسی بؤلگن ایش- حرکتنی انگله ته دی . صفتداش فعلنینگ صفتگه تامان

سیلجیشینی  بیلدیره دی . او عیناً، صفت ایمس، چونکی، اونده هم بیلگی هم حرکت 

 معنالری بار. فعللرده هم فعللیک همده صفتلیک بیلگیلری بؤله دی . صفتداش گپده آتگه

باغله نیب کیله دی وانیقلاوچی وظیفه سینی بجره دی . صفتداشده هم حرکت هم بیلگی

معنالری بار. صفداش قنده ی؟ قیسی ؟ سؤراقلریدن کبی سؤراغلردن  بیریگه جواب بیره دی.

 یخشی باله،اوخله یاتگن باله . بیرینچی بیریکمه ده یخشی سؤزی صفت ، باله نینگ صفتی

،ایکینچی بیریکمه ده اوخله یاتگن سؤزی صفت ، او بیلگیدن تشقری حرکتنی هم بیلدیریب 

 کیله یپدی. یاکی منه بو مقالده : ایتگن جایگه ایرینمه، ایتمه گن جایگه کؤرینمه. «ایتگن»

 سؤزی قنده ای جایگه (صفت) «ایت» نیمه قیل؟(فعل) بؤلیشیگه قره می، او صفداش

سنه له دی.  صفتداشلر قویده گی قؤشیمچه لر یاردمیده یسه له دی.

-         گن (اؤقیگن ، کیله یاتگن ، موزله گن

-         دیگن (گپره دیگن ،کوله دیگن ،اؤیلیدیگن)

-         یاتگن (تینگله یاتگن ،سیره یاتگن ،اینتیله یاتگن)

-         وچی (کوره شوچی، حرکله نوچی)

-         ار (بارارجاینگ، اؤتر کؤچنگ ،قیتر دنیا)     

-         جک (بؤله جک ،باره جک ،کیله جک)

-          اوچی  (اوچوچی ،کؤروچی ،اؤتگوچی)

-         اسی  (کیله سی ،بؤله سی ،ایله نسی،ایتگیسی)

-         گوسی  (کیلگوسی ،قالگوسی،بؤلگوسی)

-         گولیک  (کؤرگولیک،ییگولیک ،کؤرستگولیک)

-         غیلیک  (قیلغیلیک)

-         گلیک  (کؤرگیلیک)

-         میش  (قیلمیش- قیدیرمیش،بؤلمیش)

کبی قؤشیمچه لری بیلن یسه له دی . صفتداشلر هم فعللر کبی شخص- سانلر ده توسله نه دی.

شونینگدیک، صفتداش آت اؤرنیده قؤله نیب ،آت وظیفه سید ه ایشله تیلیشی ممکن. مثلا.:

 یینکی گنگه اوتین ،  قنقی گنگه خاتین.

صفتداشلرده فعللرگه اؤخشب زمان موجود.صفداشلرآتلشگنده،آتلرگه خاس وظیفه نی بجره دی.

                                          روشداش

     ایش- حرکتنینگ بیلگیسینی، اونینگ مقصدی، پیتینی بیلدیره دی . روشداش فعلنینگ

 روشگه یقن شکلی بؤلیب، اونده هم روش همده فعللیک خصوصیتلری مو جودیر. باره - باره،

کیلگچ. تیرمولیب قالدی، قره ی کیتدی. گپلریده، باره ،تیرملیب، قره ی سوزلری هم فعلیلیک 

همده  روشلیک خصوصیتیگه  ایگه.

آت کؤرمه گن چاپه- چاپه اولدیرار...(مقال) چاپه – چاپه روشداشی  اؤزیدن کیینگی فعلنینگ

 بیلگیسینی بیلدیریب کیله یپدی .روشلر قوییده گی قؤشیمچه لر یار دمیده یسه لدی.

-         اب  (بیر قره ب قؤینگ )

-         یب  (کیلیب  کیتینگ)

-         گچ 

 حسنی آرتر یوزده زلفین عنبر افشان ایله گچ،

 شمع روشنراق بولور ،تارین پریشان ایله گچ.  

                                         (نوایی)                                                                       

-         ا   (اؤله – اؤلگونچه )

-         ی  (یا سیز کیلینگ یا مین باره ی)

-         گنی (حضرتیم آچلیکدن اؤلدیم ییگنی نان بیر مینگه.

                                                   (گلخنی)

-          گونچه (بارنینگ رایی توتگونچه ، یوقنینگ جانی چیقه دی) (مقال)

-         کونچه (ایکّونچه )

-          قونچه (چیققونچه)

-         گودیک (ایشله گودیک)

-         راق    (کولیمسیره براق قرب قویدی)

-         گنیچه (میدن ایسته گنیچه  دولت السین- ده! )

                                            حرکت نامی

      فعل شکللریدن بیری، او بیواسطه شخص زمان معناسینی بیلدیرمی،آت کبی

تورله نه دی وایگه لیک قؤشیمچه سینی آله دی . شو سببدن بو فعل شکلیگه حرکت نامی

 دییله دی . یعنی فعل آتگه یقین توره دی . اوحرکتنینگ نامینیگینه بیلدیره دی. آتگه خاص

وظیفه نی بجره دی . حرکت نامی توسلنمیدی ، آتگه اؤخشب تورلنه دی، ایگه لیک، کؤپلیک

قؤ شیمچه لرینی آله دی : ایشلریم زور ،اؤقیشگه باره من . حرکت نامی  فعلنینگ

بؤلیشسیزلیک(- مه) قؤشیمچه سینی قبول قیلمیدی حرکت نامی قوییده گی قؤشیمچه لر بیلن

 یسه لدی :

-         ایش (اؤقیش، اؤرگنیش،کیتیش)

-         ماق (قیلماق، جؤنه ماق،آلماق)

-         او   (تیکو،اؤقو،کیلیشیو، اوچره شیو)

-         ار  (بارار، کیلر)

 

 

 

                       

---

اوؤزبیک تیلی گرامری                       (۳۰)                                   صرف

---

                                          تؤلیقسیز فعل

     تؤلیقسیزفعل اؤزی نینگ لغوی معناسینی بوتونلی یوقاتگن یعنی، ایش- حرکتی معنالریگه

 ایگه ایمس . فقط گراماتیک  معنالرنی افاده لشگه خدمت قیله دی . بوفعل باشقه مستقل سؤز

تورکوملریگه  قؤشیلیب،تورلی معنا تشیدی .(-ایدی) ،(-ایکن)،(-ایمیش) ،(-ایسه)،     

(-ایرور)،(-ایمس) سوزلری  تؤلیقسیز فعلگه کیره دی . بو سؤزلر اصلیده

«ایماق» (بؤلماق) سؤزیدن یسه لگن . تیلشناسلرنینگ . تولیقسز فعل یکّه حالده ایشله

تیلمیدی،باشقه فعل شکللربیلن بیرگه لیکده بریکیب،گراماتیک معنا وظیفه سیده کیله دی .

 سؤزلگن ایدی، ایشلر ایکن،قیلرایمیش،گپیرگن ایمیش،سین ایسه بیریکمه لریده کؤریب

تورگنینگیزدیک،  تؤلیقسیز فعل گراماتیک معنا  وظیفه سیده کیله یپدی . شو بیریکمه لرسیز

 اولر هیچ قنده ی معنا انگلتمیدی . تؤلیقسیزفعل باشقه قاعده لی فعللر گه اؤخشب، بیراؤزی

 توسلنمیدی. بیراق،اؤزیدن آلدینگی سؤزبیلن قؤشیلیب کیلگنده،فعللرگه اؤخشب توسله دی و

اؤشه سؤز بیلدیر گن معنا بیلن باغلنه دی.  ایگه لیک شخص- سان قؤشیمچه لرینی قبول

قیلگنده هم شونده ی بؤله دی . شونینگدیک،تؤلیقسشزفعل یکّه حالده زمان،نسبت،میل،

اؤتیملی-اؤتیمسیز کتگوریه لریگه کیر میدی .او ،دایما، اؤزیدن آلدینگی سؤز بیلن بیرگه

لیکده معنا افاده لمیدی . تؤلیقسیزفعل آت(اؤقتیوچی ایدیم)،صفتداش(ایشله گن ایسه) و

روشداشلر(یوگوریب ایدیم) بیلن بیریکیب کیله دی. تؤلیقسیزفعل صفداش بیلن کیلکنده

بؤلیشلیلک- بؤلیشسیزلیک شکللرینی اؤزیگه آله دی. مثلا، اؤزاق اؤتگن زمان معنا سیده  :

بارگن ایدیم ،بارگن ایمس من.

                               فعللر نینگ یسه لیشی 

    اؤزبیک تیلیده فعللرباشقه سؤز تورکوملریدن هم حاصل قیلینه دی. آت ، آلماش ،روش

 وصفتدن هم فعل یسه لیشی ممکن . فعللر هم آت و صفت کبی مارفو لوگیک و سینتکتیک

اصولده حا صل قیلینه دی .

مارفولوژیک اصول

بو اصولده سؤزنینیگ نیگیزیگه قؤشیمچه لرقؤشیله دی وینگی سؤز یسه له دی .

قؤییده گی قؤشیمچه لر یاردمیده فعللر یسه لگن دیر:

-         له (سؤزله، توشله، بیلله)

-         ا  (سنه،بوره ، اؤره ،سکره)

-         ای  (ساغه ای ،کوچه ای،کیچره ی)

-         سه  (قومسه،سوسه )

-         ر   (قیز، بؤزر،کؤکر)

-         ایک  (کیچیک ، بیریک ، اؤچیک)

-         یق  (یرلیق ،آشیق)

-         ی  (تینچی،سیمری،یاری)

-         الن   (باغلن ، اولن ،سیلن)

سینتکتیک  اصول(سؤزلرنی بیر – بیریگه قؤشیش)

بواؤصول بیلن جفت وقؤشمه فعللر حا صل   قیلینه دی .

 

                                          

 

        

---

اؤزبیک تیلی گرامری                      (۲۹)                                       صرف    

---

                               

                                        فعل زمانلری

 حرکت نینگ نطق پیتیگه مناسبتی فعل زمانلری آرقه لی افاده لنه دی یاکی، فعلدن انگلشیلگن

ایش-حرکتینینگ نطق پیتیگه مناسبتینی بیلدیره دیگن شکلگه زمان دییله دی.

سؤزله شه یاتگنیمیزده یِاکی،بیرار- بیرفکرنی یازه یاتگنیمیزده معلوم بیرزمان آره لیغیده اوچ

زماندن بیریده (اؤتگن، حاضرگی وکیله سی زمانده) شو حرکتیمیز بجریلگن بؤله دی . بولر

نطق پیتیگه باغلیق بؤله دی . ایش- حرکت قیسی زمانده بجریلگنینی  تیل قاعده لریدن

انیقلب آله میز. اؤزبیک تیلیده اوچ زمان فرقلنه دی :

1.حاضرگی زمان ،2. کیله سی زمان، 3. اؤتگن زمان.

1.حاضرگی زمان    

حرکت نینک نطق پیتیده بجریلیشی،دوام ایتیشیگه حاضرگی زمان شکلی دییله دی . مثلا.:

ایشله یپمن،قیله یاتیر بجرماقده کبیلر فعلنینگ حاضرگی زمان شکلیدیر. فعلنینگ حاضرگی

 زمان شکلی (– یپ)، (- ماقده)، (- یاتیر)  قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی.

حاضرگی زمان فعلی نینگ ایکّی توری فرقلنه دی.

الف)حاضرگی زمان دوام فعلی

حاضرگی زمان دوام فعلی نطق سؤزله نیب تورگن بیر پیتده، انیق  دوام ایتیب تورگنی  

افاده لنه دی . بوزمان (- یپ)،(- ماقده)،(- یاتیر) قؤشیمچه لری آرقه لی یسه له دی .

 باره یپمن، کیلماقده سن، اؤیله یاتیر. باشقه تاماندن(- یپ)قؤشیمچه سی،کیله سی اؤتگن

زمان معنالرینی هم انگله ته دی :

مین سرویسده کابلگه جونب کیته یپگن ایدیم .

ب) حاضرگی – کیله سی زمان فعلی

نطق سؤزله ب تورگن پیتده ،اوندن کیین هم یوز بیره دیگن ایش حرکتینی بیلدیره دی .

 بو زمان شکلی (- ا / A) ، (ی/ I -) قؤشیمچه لری آرقه لی  یسه له دی :

ایشله یمنishlayman

یازه من/yozaman

حاضرگی کیله سی زمان فعلینیگ شخص- سانلرده توسله نیشی :

- ا) –a ) قؤشیمچه سی بیلن قیتماق فعلینینگ شخص- سانده توسله نیشی :

شخص- سان        بیرلیک              کؤپلیک

1- شخص            قیته من              قیته میز

2- شخص            قیته سن              قیته سیز

3- شخص            قیته دی              قیته دیلر

- ی(i)قؤشیمچه سی بیلن قیتماق فعلی نینگ شخص سانده توسله نیشی:

شخص  سان        بیرلیک             کؤپلیک

1- شخص           اؤقیمن              اؤقیمیز

2- شخص           اؤقیسن             اؤقیسیز

3- شخص           اؤقیدی              اؤقیدیلر

اؤتگن زمان  

ایش- حرکت نینگ نطق پیتیدن آلدین بجریلیشینی یاکی، بجریلمه گنینی بیلدیره دی .

ا ؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان  فعلی نینگ بیشته توری بار:

 الف) اوزاق اؤتگن زمان

اوزاق اؤتگن زمان فعلی ایش حرکتنینگ نطق سؤزله ب تورگن پیتدن آلدین بجریلگنی یاکی

بجریلمه گنینی بیلدیره دی .اوزاق اؤتگن زمان صفتداشنینگ –گن،- کن،- قن قؤشیمچه لری

 بیلن یسه له دی .اؤتگن زمان فعلی نیگ شخص-سانلرده توسلنیشی: 

شخص- سان         بیرلیک           کؤپلیک 

1- شخص            اؤقیگنمن          اؤقیگنمیز

2- شخص            اؤقیگنسن         اؤقیگنسیز

3- شخص            اؤقیگن            اؤقیگنلر    

ب) یقین اؤتگن زمان

یقین اؤتگن زمان فعلی سؤزلب تورگن پیتدن بیر آز آلدینراق  سؤزلاوچی نینگ کؤز اؤنگیده 

 بجریلیشی یاکی، بجریلمسلیگنی بیلدیره دی . یقین اؤتگن زمان

 (- دی)  قؤشیمچه سی بیلن یسه له دی .

یقین اؤتگن زمان فعلی نینگ شخص – سانده توسله نیشی :

شخص- سان          بیرلیک     کؤپلیک 

 1- شخص            ایتدیم        ایتدیک

  2- شخص            ایدینگ     ایتدینگیز     

  3- شخص            ایتدی       ایتدیلر

ج).اؤتگن زمان دوام فعلی

اؤتگن زمان دوام فعلی  گپلب تورگن پیتدن اوّل بجریلگنی یاکی بجریلمه گنینی بیلدیریب

 صفتداش نینگ –ر(-ار)  قؤشیمچه شینی آله دی وتؤلیقسیز فعلی نینگ (- یدی) فعلی

 کیلتیریله دی .

اؤتگن زمان دوام فعلی نینگ شخص – سانده توسله نیشی:

کیتماق فعلی

شخص- سان    بیرلیک         کؤپلیک 

1- شخص       کیتر ایدیم       کیتیر ایدیک       

2- شخص       کیترایدینگ     کیتراینگیز

3- شخص       کیترایدی        کیترایدیلر

چ).اؤتگن زمان حکایه فعلی

 اؤتگن زمان حکایه  فعلی، کوتیلمه گنده قیسقه وقت آره سیده نطق سؤزله نیب تورگن پیتدن

آلدین بجریلگنی یاکی بجریلمه گنینی بیلدیره دی . اؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان حکایه فعلی   

(– ب)،(- یب) قؤشیمچه لری یاردمیده حاصل قیلینه دی . اؤتگن زمان حکایه فعلی نینگ

شخص-سانلرده توسله نیشی.

 قیتماق فعلی              

شخص- سان            بیرلیک     کؤپلیک 

بیرینچی  شخص       قیتیبمن      قیتیبمیز 

ایکینچی  شخص       قیتیبسن      قیتیبسیز   

اوچینچی شخص        قیتیبدی      قیتیبدیلر

ح)اؤتگن زمان مقصد فعلی

اؤتگن زمان مقصد فعلی نطق سؤزله نیب تورگن پیتدن آلدین بجیریلگنینی یاکی،

بجریلمه گنینی  مقصد قیلیب قؤیه دی .

اؤزبیک تیلیده اؤتگن زمان مقصد فعلی (– ماقچی)،(-دیگن)،قؤشیمچه لری

 واسیطه سیده یسه له دی .

اؤتگن زمان مقصد فعلی نینگ  شخص- سانلرده توسله نیشی.

  قیلماق فعلی              

 شخص- سان   بیرلیک       کؤپلیک

1- شخص       قیلماقچیمن     قیلماقچیمیز

2- شخص       قیلماقچیسن    قیلماقچیسیز

3- شخص       قیلماقچی       قیلماقچیلر

 (-دیگن)   قؤشیمچه سی بیلن کؤرماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی:

شخص- سان    بیرلیک            کؤپلیک  

1- شخص       کؤره دیگنمن      کؤره دیگنمیز

 2- شخص      کؤره دیگنسن      کؤره دیگنسیز           

3- شخص       کؤره دیگن         کؤره دیگنلر

 2.کیله سی زمان

ایش- حرکتنینگ نطق پیتیدن سؤنگ بجریلیشی یاکی بجریلمسلیگینی گمان،تخمین یؤلی بیلن

 افاده لیدی . کیله سی زمان فعلی نیگ ایکّی توری موجود:

الف)  کیله سی زمان مقصد فعلی

بوزمان توریده ایش- حرکت نطق سؤله نیب تورگن پیتدن سؤنگ بجریلگن یاکی

 بجریلمه گنی مقصد قیلیب قؤیلگن بؤله دی .

اؤزبیک تیلیده کیله سی زمان مقصد فعلی   (– ماقچی) (-دیگن) قؤشیمچه سینی قؤشیش

 بیلن یسه له دی.  کیله سی زمان مقصد فعلی نینگ شخص- سانده  توسله نیشی .

(- ماقچی) قؤشیمچه سی بیلن اؤتماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی.

شخص- سان    بیرلیک         کؤپلیک

1- شخص      اؤتماقچیمن     اؤتماقچمیز            

2- شخص      اؤتماقچیسن     اؤتماقچسیز          

3- شخص      اؤتماقچی ایدی اؤتماقچی ایدیلر

(- دیگن) قؤشیمچه سی بیلن ایشیتماق فعلی نینگ شخص- سانده توسله نیشی : 

شخص- سان   بیرلیک                کؤپلیک

1- شخص       ایشیته دیگن ایدیم    ایشیته دیگن ایدیک

  2- شخص     ایشیته دیگنسن       ایشته دیگن ایدینگیز

  3- شخص     ایشیته دیگن           ایشیته دیگن ایدیلر

زمان کتگوریه سی تورلی ادبیّاتلر تورلیچه بیریلگن . ایریم منبعلرده زمان فعل نینگ میل

کتگوریه سی ایچیده بیریلگندیر. بیز ایسه تعریفگه بناً، فعلنینگ زمان گتگوریه سینی میلدن

 تشقری علیحده بیردیک . مقصد، میل وزمانن کتگوریه لرینی بیر- بیریدن فرقلشدیر.

جدولده فعللر نینگ زمانلرده توس له نیشی

 

 

 

---

اؤزبیک تیلی گرماتیکه سی                                 (۲۸)                                             صرف 

---

 

                                          فعل مَیللری

      حرکتنینگ واقعیلیکّه بؤلگن مناستینی سؤزلاوچی نقطه ی نظریدن بیلگیلاوچی فعل

شکللری یاکی فعل کتگوریه سیگه  مَیل دییله دی . دیمک،فعل میللریده  سؤزلاوچینینگ

ایش-حرکتگه مناسبتی افاده لنه دی . فعل میللری ایش- حرکتنینگ بجریلیشی یاکی

بجریلمسلیگی یاکی، شو حرکتنی بجریشگه دعوت،ایستک،التماس،بویروق کبی معنالرافاده

قیلینه دی . باشقچه ایتگنده، فعل نینگ  مَیل گراماتیک خصوصیتیده معلوم ایش- حرکتنینگ

 یوزه گه چیقیشی اوچون بجریلیشی شرط بؤلگن ایکّنچی بیر ایش- حرکت انگله شیله دی .

 شونده ی قیلیب،میل کتگوریه سیده فعلدن انگلشیلگن ایش- حرکتنینگ

خصوصیتی، امکانیتی افاده   قیلینه دی .مثلا.:

ؤقیدیم،فعلی ایش- حرکت ،حقیقتا،ً بجریلگنلیگی؛اؤقیسنگ ایش- حرکتنی بجریش حقیده

شرط – ایستک ؛ اؤقی فعلیده ایسه، ایش- حرکتنینگ بجرییش حقیده بویروقنی بیلدیره دی.

 شؤنگه کؤره، اؤزبیک تیلیده مَیلنینگ اوچته توری فرقلنه دی :

 1.اجرا(انیق) میلی 2. بویروق - ایستک میلی3. شرط میلی .

اجرا میلی

ایش- حرکتنیگ اوچ زماندن(اؤتگن،حاضرگی وکیله سی)بیریده انیق بجریلیشی یاکی

بجریلمسلیگینی انگلته دی . اجرامَیلی ایش - حرکت نینگ بجریلیشی،بجریلمسلیگی بیلن

 باغلیق معنا نی افاده لیدی . بومَیلنینگ مخصوص یسه وچیسی   بؤلمه ی، اوفعلنینگ زمان

 وشخص- سان شکللری آرقه لی یوزه گه کیله دی . ایشله دی،ایشله یپدی،ایشلیدی فعللری

 اجرامَیلیده هراوچله زمان معنالرینی انگله ته دی .

 شرط میلی  

بیرارایش- حرکتنینگ یوزه گه چیقیشی اوچون اوندن آلدین بجریلیشی شرط بؤلگن   

ایش- حرکتنی بیلدیره دی و قطعی بؤلمه گن ایستک،فرض،مصلحت چقیریش،بویوریش،

 التماس معنی لرینی افاده لیدی . شرط مَیلی بیرینچی شخص بیرلیکده :

-«سه» قؤشیمچه سی یاردمیده یسله دی .ایشله سه، اؤقیسه،بجرسه - ده کبیلر.

 شرط مَیلی ایکّینچی شخص بیرلیکده :

اؤقیسینگ، ایشله سنگ،   بجرسنگ کبی .

بیروق- ایستک میلی

بیروق-ایستک مَیلیده گی فعللرایش- حرکتنی بجریش- بجرمسلیک حقیده گی بویوریش،

اونده اش،ایستک،مصلحت،التماس،دعوت کبی معنا لرنی انگله ته دی .بیروق-ایستک مَیلی،

اساسا،ً (-ی)،(-این)،(-ای)،(-گین)،(- سین)،(-  لیک)قؤشیمچه لری،آرقه لی یسه له دی . 

بومَیلده حرکت هراوچه شخصگه قره تیلگن بؤله دی .  مثلاً.:

 بارای،باره یلیک،بارگین،بارسین،بارسینلر. هر اوچه مَیل هم بؤلیشلی،بؤلیشسیز،اؤتیملی،

اؤتیمسیز شکللریگه ایگه بؤله  دی .

                           فعل میللرینینگ جدولده گی کؤرینیشی                           

 

 

---

---

اؤزبیک تیلی گراماتیکه سی                              (۲۷)                                          صرف 

---

 

 

 

                          فعللرده بؤلیشلی وبؤلیشسیزلیک

بؤلیشلی فعللر

ایش- حرکتنینگ بجریلگنی،عملگه آشگنینی افاده لیدی .کیم؟،نیمه؟ نی بجرگنی حقیده درک

بیره دی . بؤلیشلیلیک فعلینینگ مخصوص گرامتیک کؤرستگیچی یؤق . مثلا.:

 کیلدی،اؤقیگن ایدی، باشله ماقچی،باشقره یپتدی،ایشله دی وایلندی . بابرکتاب اؤقیدی .

 جمله سیده فعل بجریلگنینی کؤره میز یعنی کیم نیمه قیلگنی حقیده  معلومات تاپه میز.

 بؤلیشسیزلیک

ایش-حرکتنینگ بجریلمه گننینی، عملگه آشمه گنینی افاده لاوچی فعللرگه ایتیله دی .

 فعلنینگ بو کتگوریه سی- مه   قؤشیمچه سی آرقه لی یسله دی . مثلا.:

 کیلمه دی، قره مه دی، اؤقیمه دی، بارمه دی، اؤیله مه دی، سیله مه دی و باشقه لر.

آته بیک  کابلگه بارمیدی .- گپیده ایسه کیم نیمه نی بجرمه گنی باره سیده تصورگه ایگه

بؤله میز. کؤریب تورگه نینگیزدیک بؤلیشلیلیکده ایش-حرکتنینگ عملگه آشگه نی

 تصدیقلنسه،بؤلیشسیزلیک فعلیده  ایسه ایش- حرکت نینگ بجریلمگنلیگینی افاده ایتیله دی. اؤزبیک  

   تیلیده بؤلیشسیزلیک فعللری حاصل قیلیوچی قؤشیمچه لر:

 - (- مه)  تورغون ایشله مه دی.

- (- نه ) مین نه باردیم ، نه کؤردیم .

- (- ایمس) 

                آسان ایر مس بو میدان ایچرا تورماک،

                 نظامی   پنجه   سیغه  ،  پنجه اورکاک .

- (- مس)

                غربتدا غریب شادمان بؤلمس ایمش ،

                 ایل انگا شفیق و مهربان بؤلمس ایمش.

                 آلتین قفس ایچرا گرقیزیل گل بیتسه  ،

                 بلبل گا تیکاندیک آشیان بؤلمس ایمیش.

                                                  نوایی

- (- یوق)او بیراوگه یامانلیک قیلگنی یؤق . نطق پیتیده  ایش- حرکتی بجریلگنلیگینی

 تصدیقلش معنا سیده  فعلّر آلدیگه آرتیگه  ایکّی انکار قؤشیمچه سینی قولّه لش حادثه سی

تیز- تیز اوچره ب توره دی . لیکن،بو ناتؤغری دیر. نه بارمه دیم ،نه اوقیمه دی کبی

بیریکمه لرترکیبیده ایکّته انکار قؤشیمچه : «نه»و«مه» اشتراک ایته یپدی. منطق، ریاضی

و تیلده هم ایکّی منفی بیر مثبتگه تینگ بؤله دی . ایکّی انکار بیر تصدیقنی بیلدیره دی .  

 نه بارمه دی(باردی) ، نه کیلمه دی(کیلدی) بیریکمه لری اصلیده ایش حرکت

 بجریلگنینی بیلدیره دی .بولردن تشقری بؤلیشسیز فعللری بیرسؤزنی تکرارلش واونگه

 یوکلمه   قؤشیش آرقه لی هم حاصل قیلینه دی .مثال:اوقیمن–ا!،یازه من-!،قیله من– ه!

یوکلمه لی فعللری  بیراوگه ایش بویوریلگنده ،اؤشه شخص تامانیدن قیلمسلیگینی

 بیلدیریش معناسیده  یؤ قاریده گی یوکلمه لی فعللرنی قؤلّه یدی .

اؤتیملی و اؤتیمسیز فعللر

اؤزبیک تیلیده ایریم فعللر بارکی اولر آت یاکی آتلشگن سؤزلرگه بیواسطه اؤته دی . 

شونده ای فعللر هم بارکی، اولر آت یاکی آتلشگن سؤزلرگه اؤتمیدی .  شونگه کؤره 

فعللر ایکّیگه بؤلینه دی:

اؤتیملی فعللر

حرکتنی بیرار نرسه و حادثه گه اؤتگنینی بیلدیروچی فعلگه اؤتیملی فعل دییله دی . یاکی،

حرکتنینگ توشوم کیلیشیگیده آت،آتلشگن فعلگه اؤتیشینی انگله ته دی.اؤتیملی فعللرکیمنی؟ 

،کیملرنی؟، نیمه نی؟، نیمه لرنی؟ کبی سؤراقلردن بیریگه جواب بیره دی . اؤتیملی فعللر ،

دایما، توشیم کیلیشیگی بیلن قؤللنه دی . مثلا.:

کتابنی آلدیم . گللرنی تیردیم. قولنی اوزه تدیم .- ساده جمله لرده آتلرنی(کتاب، گل وقول)

 آلدیم، تیردیم،اوزه تدیم فعللری نی  توشیم کیلیشیگی آرقه لی باشقه ریب کیله یپتدی.

 یعنی فعل(ایش- حرکت) تاثیری نرسه گه یاکی،آتگه توشیم کیلیشیگی آرقه لی اؤته یپتدی .

مثلا.:قوییده گی فعللر اؤتیملی فعللر دن سنله دی : اؤقیماق ،آلماق ،تیرماق ،سنه ماق ،

اوشله ماق، اوزه تماق،کؤرماق،کییماق،ایتماق،بجرماق،سیوماق وباشقه لر.

 چونکی،بوفعللرنینگ تاثیری بیرار نرسه یاکی حادثه گه اؤتیشی اوچون توشیم کیلیشیگی

 کیره ک بؤله دی .اؤزبیک تیلیده گی همّه فعللر هم اؤتیملی یاکی،اؤتیمیسز بؤله ویرمیدی.

فعلی اؤتیملی بؤلیش اوچ توشوم گکیلیشیگینی آلیب کیله دی .

اؤتیمسیز فعللر

ایش-حرکت نینگ تاثیری بیرار- بیرنرسه وحادثه گه اؤتمه گنینی بیلدروچی فعللر گه

اؤتیمسیز فعللر دییله دی . مثلا.:

 یوردی،اوخله دی،توردی،باردی،کیله یپتدی،خورسند بؤلماق،کولدی،ایغله دی،ایشانگن

 ایدی ،قوانه یپتدی ، اویغاندی ، سیسکنماق ،سویندی ، ته یندی ،اییقیلدی و باشقه لر.

 یؤقاریده گی فعللرده حرکتنینگ تاثیری کیم یاکی نرسه نینگ اوزیده قاله یپتدی.

اؤتیملی فعللر اؤتیمسیزگه ، اؤتیمسیزفعللر ایسه اؤتیملیگه اییله نیشی ممکن .

بوجریانگه بیواسطه نسبت یساوچی قؤشیمچه لراشتراک ایته دی. اوتیملی فعلنینیگ

اوتیمسیزگه ایله نیشی : کییدی (نیمه نی- اؤتیملی) ،کییندی( کیم- اؤتیمسیز)،

آلدی(نیمه نی - اوتیملی)،آلیندی(نیمه-اؤتیمسیز) بعضی اؤتیسمز فعللر اؤتیملیگه هم

ایله نیشی ممکن. مثلاً.:

 کیله یپتدی(اؤتیمسیز)– کیلتیره یپدی (اؤتیملی)،کولدی (اوتیمسیز)- کولدیردی(اوتیملی)

 ایغله دی (اؤتیمسز)-ییغله تدی(اؤتیملی)،ایشانگن ایدی(اؤتیمسیز)-ایشانتیردی(اؤتیمسیز)

قوانه یپتدی(اؤتیمسیز)،قوانتیره یپدی(اؤتیملی)،سیوینماق (اؤتیمسیز) سیوینتیرماق (اؤتیملی)

بیرارفعلنینگ اؤتیملی یاکی اؤتیمسیز نی فرقلش اوچون ایسته لگن فعل دن سؤنگ توشوم

کیلیشیگی«نی» قؤشیمچه سینی قؤیب کؤریش کیره ک. اگر اؤشه فعل توشوم کیلیشیگینی

 قبول قیلسه ، دیمک، شوفعل اؤتیملی حسابانه دی. یؤق ایسه  اؤتیملی سنه لمیدی.

 

                                          فعل نسبتلری

    فعل نسبتی ایش- حرکت بیلن بجروچی اؤرته سیده گی (فعل+فاعل) مناسبتنی

 کؤرسته دیگن فعل شکللریدیر.دیمک،ایش- حرکت بیرارشخص تامانیدن بیراربیرنرسه،

جای یاکی، حادثه اوستیده عملگه آشیریله دی . حرکت ،عادتاً، کیشی نینگ اؤزی

تامانیدن،اؤزگه  بیرشخص، کؤپچیلیک، یاکی شخصی ناانیق کیشی آرقه لی بجریله دی .

 تیلده انه شو مناسبتلرنی افاده لیدیگن  فعلننیگ گراماتیک شکللری بار. مثلاًً.:

یاپما ق فعلینی یؤقاریده گی مناسبتلر نقطه ی نظریدن آلیب کؤریلیک.- یاپیلدی فعلی

حرکتنینگ بجروچیسی نا انیق ایکنینی بیلدیریله یپدی (مجهول نسبت)،یاپدی-حرکت ایگه

تامانیدن بحریله یاتگنی افاده لنماقده (انیق نسبت) یاپتیردی- حرکتنینگ بجروچیسی باشقه

بیرشخص ایکنینی بیلدیریب توریپدی (آرتیرمه نسبت)،- یاپیندی بوفعل شکلیده حرکتنینگ

بجریوچیسی  شخص نینگ اؤزی ایکنی افاده لنه یپدی(اؤزلیک نسبت).شونگه کؤره،

اؤزبیک تیلیده فعل نسبتلری  بیشگه اجره تیله دی: 1. باش نسبت 2. اوزلیک نسبتی

3. آرتیرمه نسبت ۴. مجهول نسبت 5. بیرگه لیک نسبتی .

 باش نسبت    

فعلنینگ باش(انیق) نسبتیده حرکت ایگه تامانیدن بجریلگن لیگی انگله نه دی .بونسبت نینگ

مخصوص گراماتیک بیلگیسی یاکی مخصوص کؤرستگیچی یؤق .مثلا، گؤزه ل اوکه سیگه

قره دی، باتیر درس اؤقیدی ، تورسون اوی وظیفه سینی بجره یپدی. گپلرده فعلنینگ بو

 شکللریده حرکت ایگه تامانیدن بجریلگنی افاد لنماقده .هراوچله گپ (جمله) ده هم حرکت

ایگه یعنی (گوزه ل،باتیر وتورسون) تامانیدن عملگه آشیریلگنی انیقدیر. فعلنینگ انه شو

 شکلینی باش نسبت دییمیز.

اؤزلیک نسبتی  

فعلنینگ بونسبتیده حرکت بیرار نرسه گه اؤتمی،بیواسطه ایگه نینگ اؤزیده قاله دی یعنی

        حرکت فاعلنینگ اؤزی  اوزاوستدیده عملگه آشیرگنینی بیلدیره دی . اؤزلیک نسبتی

فعل نیگیزیگه – ن (این) ،- ل( ایل)،-لن  قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن یسله دی .اگرفعللر

     اونلی بیلن توگه گن بؤلسه «ن»،«ل» ، اونداش بیلن توگه گن بولسه «ان»، «ایل»

قؤشیمچه لرینی  قؤشیب،اؤزلیک نسبتی یسه له دی . مثلا.:

فاطمه تؤیده یسندی(اؤزی یسندی)،احمد آتدن ایقلدی(اؤزی ایقیلدی). بؤری بای ایشگه آتلندی

(اؤزی آتلندی) هراوچله مثال ده هم حرکت بیواسطه ایگه (سیور،احمد وبوری بای) ده

 قاله یپدی . اؤزبیک تیلی نینگ اؤزبیکستان ورینتیده ش(-ایش) قؤشیمچه لری بیلن هم

 اؤزلیک نسبتی یسه له دی . مثلاً.:

نصیبه آهسته گینه سوره شدی . (کریم نظراف.اوزبیک تیلی 155 بیت) ،امّا، اوزلیک

نسبتنی یساوچی بوندای قؤشیمچه افغانستان اؤزبیکلری اوچون اونیملی ایمس.وهم افغانستان

اؤزبیکلری آره سیده نثر ترقّی قیلمه گنیدن دلالت قیلسه کیره ک .

 مجهول نسبت

فعلنینگ مجهول نسبتیده ایش-حرکتنینگ بجروچیسی ناانیقدیر.یعنی کیم تامانیدن

بجریلگنلیگی نامعلوم بؤله دی . مجهول نسبت – ل (ایل)، - ن (این) -  ش (ایش)

 قؤشیمچه لری بیلن یسله دی . مثلا.:

انجمنده نوایی شعرلری اوقیلدی. تویدن آلدین تماشا باشلندی. قوشنیمیزنی اؤز یورتید

ن کوچیریشدی . ساده گپلریده حرکت کیم یاکی کیملرتامانیدن بجریلگنی معلوم ایمس.کؤریب

 تورگنینگیز دیک، اؤزلیک نسبتی ده هم عین قؤشیمچه لرقتنشماقده .بیراق،اؤزلیک نسبتی

 بیلن مجهول نسبتینی فرق لماق کیره ک. اولرنینگ فرقی شونده کی، اؤزلیک نسبتده

 بجروچی یعنی ایگه انیق، مجهول نسبتده ایسه حرکتنینگ بجروچیسی نا معلوم دیر.

انیقراق بؤلسین اوچون، بو ایکًی نسبت فرقینی قؤییده گی مثاللرده  قره ب  چیقسک :

یؤلداش یوکسک مرتبه لرگه کوتریلدی . (اؤزلیک نسبت) کوچه لرده بیردن شوقین

کوتریلدی. (مجهول نسبت) بیرینچی گپده، یؤلداش بلند منصبگه کؤتریگنی، ایکًینچی

 گپده ایسه شاوقین کیم یاکی کیملر تامانیدن کؤتریلگنی نا انیق دیر.

بیرگه لیک نسبت

بونسبتده ایش- حرکت بیرنیچه شخص تامانیدن بیرکه لیگده بجریله دی .بیرگه لیک نسبتیده

 فعل نیگیزیگه -ش(ایش)،-لش،قؤشیمچه لرینی قؤشیش بیلن یسله دی . هنرمندلرکویلشدی

 (بیرگه لیکده)، سپورتچیلر یوگریشدی(بیرگه لیده). بو اؤرینده حرکت بیر نیچه شخص

 تامانیدن بجریلگنی افاده قیلینگن. بیرگه لیک نسبتیده حرکت کوپ چیلیک تامانیدن بیرشخص

اوستیده هم  بجریلیشی ممکن .مثال : جوره نی باله لرکلتکلشدی ( بیر کیشینی کؤپچیلیک

دوپّاسلشدی) ینه بیرگه لیک نسبتیده کؤپچیلیک کؤپچیلیک بیلن

(گروه- گروه بؤلیب تارتیشدیک بیر کیشی یالغیز بیر کیشی بیلن ایش- حرکتینی

 بجریشی هم  ممکن (مین واو سؤزله شدیک).صنفداشلر اوستادلری بیلن اوچره شیشدی .

 اوچره شیشدی(فاعل ایکّی گروه )،ایکّی (کومیش وآته بیک) سیویشگن آخردیدارلشدی

(فاعل ایکّی شخص) بیرگه لیک نسبتی یسه شده دقت قیلماق کیره ک .

 چونکی،فعللر حرکت نامی بیلدیریوچی 

 «ایش» قؤشیمچه سینی آلگنده  ینه بیر «ایش»قوشیمچه سی طلب قیلینه دی . مثال :

کوره شدی(انیق نسبت) ، کؤره شیشدی (بیرگه لیک نسبت) یسه له دی.

 آرتیرمه نسبت  

فعلنینگ آرتیرمه نسبتیده ،بجروچی اؤز حرکتینی باشقه بیر بجروچی گه بویوریش و تاثیر

 قیلیش آرقه لی عملگه آشیره دی . بو نسبتده فعلنینگ نیگیزیگه – ت،-دیر،-تیر،-گز-کز،

 - قز ، -گیز،-کیز،-قیز،-غیز،- ار،-ایر،- ایز قؤشیمچه لری قؤشیش بیلن ایش- حرکت

 یوزه گه کیله دی.  مثلا.:

- باله نی اؤقیشگه اؤرگت.

-         تیمور ساعتینی کؤرستدی.

-         تؤخته مرادنی  مکتبگه یازدیر.

-         بار گپنی، چین سؤزنی اوکنگه ایتتیر.

-         همتینگنی عبرت اوچون برچه گه کؤرگز.

-         توردی قؤیلرینی  قؤتنگه کیرگزدی.

-         ییقیلگننی اورنیدن تورغیز.

-         بیر یشر باله نی اتک- چیچک قیله یورغزدی.

-         بیگنظر وقتینی بیکارکه کیتگیزدی.

-         همراه قل  کوچتلرنی ییرگه اوتگیزدی .

-         یولداش قلمینی دوستیگه توتقیزدی .

-         ادشگننی یولیدن قیتر.

-         طاهرقوشلرنی ایکینزاردن اوچیردی.

-         قولداش  کوزیگه داری تامیزدی.  

     اؤزبیک تیلیده  بیر فعلنینگ اؤزیگه  بیریوله  نیچه  نسبت  قؤشیمچه لری کیتمه- کیت قؤشیلیشی  هم  ممکن . مثلا.:

 آدملرنی تؤیگه ایتتیرگیزدی . کؤریب تورگنینگیزدیک، یوقاریده گی مثاللرده  فعلنینگ

 نیگیزیگه تورلی قؤشیمچه لرنی قؤشیب،آرتیرمه نسبت حاصل قیلینماقده.

               

                     فعل نسبتلری آلگن قؤشیمچه لرنینگ جدولده کؤرینی                         

 

 

 

 

                                              

                                     فعل

    حرکت وحالت معنالرینی بیلدیروچی سؤزلرگه فعل دییله دی . قیلماق،چاپماق، ایشله ماق،

 سؤزله ماق،سکره ماق،اؤیله ماق،ییگیلماق،اؤقیماق،تؤخته ماق،قره ماق،کؤرماق فعللری،

عموماًً،ایش- حرکتی،حالت وحادثه معنالرینی بیلدیریب،شخص- سانده توسلنه دیگن سؤز

تورکومیدیر. انسانینگ هر بیر حرکتی معلوم بیر فعل آرقه لی نمایان بؤله دی .

شونینگدیک، فعللرصفتداش،روشداش و حرکت نامی کبی شکللرگه هم  ایگه  دیر.

 بونگه فعلنینگ خاصلنگن شکلی  دیب یوریتیله دی .

فعللر قنده ی دیر حرکت وحالت  آرتیدن یوزه گه کیله دی . فعللرگپده ،اساسا،ً کیسیم وظیفه

 سیده کیله دی . مثلاً، ایخان درسلرینی اؤقیدی . بو ییرده حرکت نینگ خبری اؤقیماقدیر . 

 فعللرلغتلرده حرکت نامینینگ «ماق» شکلیده بیریله دی .

فعللرفعلنینگ خاصلنگن شکلی آرقه لی(صفتداش،روشداش وحرکت نامی)گپده تولدیروچی

 وایگه بولیب کیله دی . فعل بحثی تیلشاسلیکده انچه مرکب مسله لر سیره سیگه کیره دی .

فعلنینگ اینگ مهم خصوصیتلریدن بیری،عمومیلیکنی بیلدیروچی کتگوریه لرگه

 ایگه لیگیدیردیر.

 اؤزبیک تیلیده فعلنینگ زمان، میل،نسبت، بؤلیشلی- بؤلیشسیز، اؤتیملی- اؤتیمسیز

 کبی   کتگوریه  لری بار.

                              اؤزبیک تیلیده حرکت سیز فعللر 

همه فعل هم حرکت آرقه لی نمایان بؤله ویرمیدی،شونینگ اوچون هم فعلنی تعریف قیلگنده

فعلگه ،نسبتا،ً حرکت وحالتنی بیلدیروچی سؤز عباره سینی قؤلّه دیک . شوسببدن،بو تور

فعللربیلن ته نیشماق فایده دن خالی بؤلمیدی .ایندی موضوعنی دوام ایتتیرسک،تیلیمیزده

 شونده ی سؤزلر بارکی اولرنی افاده قیلگنده حرکت نظرده توتیلمیدی .اوفعللراؤزحالیچه

طبعیتده موجود بؤله دی .بوفعللر باشقه فعللرگه اؤخشب معلوم بیرمعناوتوشونچه نی

 بیلدیریب کیله دی. مثلا،ایماق(بودن- بولماق)، یشه ماق،اؤلماق،تورماق(استقامت قیلیش)

،سیزماق،یلتیره ماق،قالماق کبی فعللرده کؤزگه تشلنمه یدی، یعنی اونده حرکت کؤزگه

تشلنمیدی .شونینگ اوچون بوتورفعللرنی حرکت سیز فعللر دیب ناملش انچه مقصدگه 

مواق کیله دی .اؤزبیک تیلیده بونده ی فعللردن نیچیته بارلیگی وقنده ی خصوصیتگه ایگه

ایکنی اؤرگنیلمه گن.یاخود بومساله،تیلده معمّا صفتیده کؤتریلمه گن.اولرنینگ سیمنتیک(معنا)

میدانی انیقلنمه گن . یؤقاریده کیلتیریگن فعللر(«ایماق») دن تشقری بیرخیل توسله نیش،میل

نسبت،ایگه لیک، شخص- سان ،بؤلیشلی ، بؤلیشسیزلیک خصوصیتیگه ایگه. بیراق،بو

فعللر آره سیده فقط گینه سیزماق فعلی اؤتیملی فعل حسابلنه دی . قالگنلری ایسه اؤتیمسیز

فعللردیر.اؤزبیک تیلیده بیرته گینه «ایماق» فعلی قاعده سیز فعل سنله دی ؛عمومی قاعده گه

بؤیین ایگمیدی یعنی،او  یالغیز حالده توسلنمیدی،ایگه لیک ، شخص- سان قؤشیمچه لرینی 

 قبول قیلمیدی . فارس- دری تیلیده بونده ی فعللر انچه گینه. انگلیس تیلیده 100دن آشیق

 فرانسوس تیلیده ایسه 300  اطرافیده انه

شونده ی قاعده سیز فعللر بار.  شوجهتی بیلن عموم تورکی جمله دن اؤزبیک تیلینی

دنیاده گی اینگ قاعده لی تیل قطاریگه کیریتیله دیر.

                           فعللرنینگ توزیلیشیگه کؤره

                               تورلری

فعللر توزیلیشیگه کؤره اوچ تورگه بؤلینه دی : ساده ، قؤشمه و جفت فعللر.

ساده فعل

ساده فعللربیراؤزگدن تشکیل تاپگن بؤله دی. بوفعللراؤزنوبتیده توب ویسمه

 فعللردن توزیلگنیر.     

1. ساده توب فعللر : بونده ی فعللرده یساوچی قؤشیمچه لر قتنشمیدی.

مثلاً.: تور، کور،یاز،اؤقی،بیروباشقه لر. 

2.  ساده یسمه فعللر:بونده ی فعللر یسه وچی قؤشیمچه لرآرقه لی حاصل قیلینه دی :

- ا(بؤشه، تونه ، آشه، اوچره ، ایشله ،باغله)

- ر (ار) (کؤکر، ایسکیر، قیسقر)

- سه  (سوسه)  

- سیره ( سنسیره، گمانسیره، سوسیره)

- ی  ( تینچی ، ییری،چنگی)

- ایله ( چیرقیلله، چیریلله)

- له  (آقله، سیله،بیله)

- لن  (عجبلن ، باغلن)

- لش ( اولش ، گپلش)

 قؤشمه فعللر  

بونده ی فعللرتورلی معنالی ایکّی اؤزه ک بیریکویدن توزیله دی. یاکی ایککی فعل

بیر- بیریگه قؤشیلیب، ینگی لغوی معنا گه ایگه بؤلگن باشقه بیرسؤزنی یسه یدی .

قؤشمه فعللر،اساساً، فعل و فعل بؤلمه گن سؤزلردن یسه لدی . اولر:

 الف)فعلوفعل بؤلمه گن سؤزلرنینگ قؤشیلیشیدن حاصل بؤله دی(آت+فعل)کؤرینیشیده

بؤله دی:تعظیم+قیلماق>تعظیم قیلماق،سلام +بیرماق>سلام بیرماق،قول+اوشله ماق>

 قؤل اوشله ماق  وباشقه لر.

ب) فعل وفعلدن حاصل بؤلگن قؤشمه فعللر (فعل+فعل) کؤرینیشیده : آلدی + بیردی>

آلدی بیردی(سودا)،کیلیب+کیتماق>کیلیب کیتماق(اوچره شو)، ساتیب+ آلماق>ساتیب آلماق

(خرید)،آشیب+توشدی(آرتیقلیک)،کیلیب+قالماق>کیلیب قالماق(پیدا بؤلیش)،قؤل+اوردی>

 قؤل اوردی(اقدام قیلماق)،کؤریب+قالدی> کؤریب قالدی(تؤستدن)، قیلیب +قؤیدی>

 قیلیب قؤیدی(بیلمسدن بیر ایش قیلیش) .

جفت فعللر

جفت فعللرزمان وشخص جهتیدن بیرخیل شکلگه ایگه بؤلگن فعلرنینگ قؤشیلیشیدن یسه لدی.

اولریتکچی وکؤمکچی فعللردن توزیله دی و ینگی معنا انگله ته دی . مثلا، آلدی- قاچدی،

کیلدی- کیتدی ،باره دی- کیله دی،ایتدی- قؤیدی، یاپدی-آلدی و باشقه لر. جفت فعللر آره سیده

،دایما،چیزیقچه قؤله نیله دی .اگر،جفت فعللریوکلمه لربیلن قؤله نیلگن بؤلسه،اونده چیزیقچه

بیرینچی فعل بیلن یوکلمه آره سیده ایشله تیله دی . ایتدی- یو قویدی، کؤردی- یو کیتدی،

تولدی - یو  قالدی کبیلر .

                      فعللرنینگ معنا وگرامری خصوصیتیگه

                                 کؤره تورلری

 مستقل فعللر

باشقه مستقل سؤزتورکملریگه اؤخشب اؤزمعناسیگه ایگه بؤله دی. یعنی،ایش-حرکتی،حالت

معنالرینی مستقل روشده افاده لیدی ولغوی معناانگله تدی .مثلا،یوگورماق، تؤخته ماق،سکره

ماق،تاپماق،اؤقیماق،قیزغنماق،سیوماق، گپیرماق، اؤیله ماق و باشقه لر.

 کمکچی فعللر

بونده ی فعللر یکّه حالتده بیرار-بیر لغوی معناگه ایگه بؤلمیدی. بوفعللر یاردمچی وظیفه سیده

باشقه مستقل معنالی فعللرگه بیریکیب کیله دی .تورلی قؤشیمچه معنالرافاده لش اوچون

 خذمت قیله دی . یعنی، اولرفعللرنی یسشده قتنه شه دی .مثلایل،ایله،ایت،بول،قال،یات،

چق،یوبار(قبول قیل،بارایله،رخصت ایت،کیتیب قال،یخشی بؤل،ییب یات،اؤقیب چیق،ایتیب

یوباروبا شقه لر) یوقاریده گی فعلر اؤزحالیچه هیچ قنده ی لغوی معنا ته شمیدی .بیرارگپ

 بؤله گی وظیفه سیده هم کیلمیدی.تیلشناسلرنینگ انیقله شیچه اؤزبیک تیلیده 30 ته

اطرافیده یاردمچی فعل بار. ایندی انه شو فعللرنینگ ساننینی کیلتیره میز.

                                         کمکچی فعللررویخطی

      گراماتیک ومدل معنا انگله تیوچی سؤزلر، یاردمچی فعللردن توزیلگن بؤله دی .

اؤزبیک تیلیده 30 گه یقین کؤمچی فعللر بار:

1.         بؤلماق   (باریب بؤلیب سن )

2.         بیرماق   (ایتیب  بیردی)

3.         بارماق   (ایشلب   باردی)

4.         کیلماق   ( اؤقیب کیلدی)

5.         کیتماق   (ایشگه توشیب کیتدی)

6.         ییتماق    (گپنینگ ته گیگه  ییتدی)

7.         کورماق  (آلمه نی تیشلب کؤردی)

8.         چیقماق   (کتابنی اؤقیب  چیقدی)

9.         چیقرماق (اچیغیم   چیقدی)

10.آلماق    (گپمنی  یوره گیگه  آلدی)

11.قویماق  (تیرجه  یب ، کولیب  قؤیدی )

12. یورماق (سن – سنله ب یوره ویردی!)

13. تورماق (بیزره  یب  توردی )

14. یاتماق   ( تینمَی یامغیر یاغیب یاتیبدی)

15. بیتماق   ( هوا   بیتدی)

16. قالماق   (کوچه دن اؤتیب  قالدی)

17. باشله ماق ( او ایشله ی  باشله دی )

18.اؤتیرماق   (اؤر تاغی بیلن گپریب اؤتیردی)

19. یوباراق (بیچاره خورلیگیدن ییغله ب یوباردی)

20. تشله ماق  (او شعر لر بیتیب  تشله دی)

21.سالماق   (دوستیم بار حسرتینی تؤکیب  سالدی)

22. توشماق (اویگه کیلین  توشوردیک)

23.اؤلماق    (اوایشلب  اؤلدی)

24.اؤتماق(صحبتیمیزده بو حقده تؤخته لیب اؤتدیک)

25.قره ماق (گپیرکنده آغزینگه  قره!)

26. باقماق   (شو گپنی اؤقتیوچینگه   ایتیب باق)

27. یازماق  (مین ایشیمنی توگه ته یازدیم)

28. بیلماق  (اؤرتاغیم کمپیوتیردن فایده لنه بیلدی)

 بو فعلر اوزیچه معنا بیلدیرمی،مستقل فعللرگه بیریکیب کیله دی . یاردمچی وظیفه سیده

قؤلّه نیب قؤشمه فعل حاصل قیله دی . مثلا.:

 مهمان ایتماق، اجازه ت  قیلماق، تماشا ایتماق، ایتیب یوبار، قیلیب قوی ، ییب  یات،

یوقاتیب قؤیدی کبی .

فعللراؤزیگه خاص مرکب کتگوریه لر(عمومیلیک) تیزیمگه ایگه دیر. اؤزبیک تیلیده

فعللرنینگ قؤیده گی کتگوریلری بار:

1.نسبت کتگوریه سی 2. بؤلیشلی- بؤلیشسیزلیک کتگوریه سی3.اوتیملیلی واوتیمسیزلیک

 کتگوریه سی 4. میل کتگوریه سی5. زمان کتگوریه سی و 6.شخص- سان کتگوریه سی.  

 

 

---

اؤزبیک تیلی پراماتیکه سی                                      (۲۵)                                           صرف        

---

           

---

اؤزبیک تیلی گرامری                                 (۲۴)                                                  صرف

---

                                                                             سان

 

      نرسه نینگ مقداری، سناغی وترتیبینی بیلدیروچی سؤزلرگه سان دییله دی .سانلر

 

  نیچه؟ ،قنچه؟،نیچنچی؟ کبی سؤراغلردن بیریگه جواب بؤله دی .  سان باشقه سؤز

 

 تورکوملریدن یسه لمیدی . سانلر گپده ،اساساً، صفتلاوچی (کینگش- مصلحت ایکّی

 

 تامانینگ  آغیرینی اینگیل قیله دی)  بؤلیب کیله دی .

 

 سانلرآت بیلن (بیش باله)،فعل(توقیز آتر)،روش(تورته لب) کبی سؤزتورکوملری بیلن

 

 بیرگه کیله دی .سانلرهم صفت کبی آتله شه دی( بیرنیکی مینگّه، مینگنیکی عالمگه).

 

 شونینگدیک،سانلر گپده کیسیم وظیفه سیده هم کیله دی(ایشلر- بیش).سانلررقم وحرفلر

 

 بیلن یازیله دی . اؤزبیک تیلیده 23- ته توب سان بار.(صفر،بیر،ایکّی،اوچ،تؤرت،

 

 بیش ،آلتی ، ییتی ،سککیز، تؤقیز،اؤن ،ییگیرمه ،اؤتیز، قیرق،ایلیک ،آلتمیش،

 

 ییتمیش،سکسان،تؤقسان یوز،میلون،ملیارد وترلیون) .سانلرعرب (1.3.2008)

 

و روم رقملری ( xx - باب ) بیلن  یازیله دی .

 

اؤرته عصرلرده سانلردن تشقری علیحده اؤلچاو بیرلیگی هم بؤلگن،سالیشتیریش

 

اوچون اولرنی هم کیلتیریب اؤتیش فایده دن خالی بؤلمس.اوشبواؤلچاو بیرلیگینی بابر

 

قوییده گی بیتلرده جوده  گؤزه ل افده له گندیر :

 

تؤرت  مینگدور  قدم بیله بیر  میل،

بیر کروه دیر انی هند   ایلی  بیل.

دیدیلر بیر  یریم   قری  بیر  قدم،

هر قری بیلکی، باردیرآلتی توتم.

هرتوتم تؤرت ایلیک،ینه بیرایلیک،

آلتی جو عرضی بؤلدی بیل بو بیلیک.

                                                  «بابرنامه»- 423-بیت .

 

سانلرنینگ توزیلیشیگه کؤره تورلری

 

1. توب (ساده) سانلر

 

 قؤشیمچه سیز سانلرگه توب سان دییله دی .صفر،بیر،ایکی...ؤقیزگه چه بؤلگن

 

 سانلرنی توب سان دیب اتیمیز.

 

2 . یسمه  (مرکب) سانلر

 

بؤ سانلر ایکّی سان نینگ قؤشیلیشدن حاصل بوله دی.مثلا:.

 

 اؤن ایکّی ، ییگیرمه بیش، تؤقسان تؤققیزوباشقه لر.

 

1.    جفت سانلر

ایکیته بیرخیل یاکی هرخیل سان نینگ کیتمه- کیت کیلیشیدن توزیله دی . مثلا:.

 

 بیر- ایکی، تورت- بیش،اوچته- اوچته.

 

بابر نینگ« بابر نامه» سیده قوییده گی تاریخی شخصلرگه یوباریلگن بیرخطده،جفت

 

سانلر اؤرته عصرلرده هم  قؤلّه نیلگنینی کؤره میز:

   

شیخ   و ملا شهاب  و   خواند   امیر،

کیلین اوچ-اوچ،ایککی-ایککی،بیر- بیر.          «بابرنامه»   44-بیت

 

 سانلرنینگ معنا تورلریگه کؤره توزیلیشی

 

معنا توریگه کؤره سانلر دستلب ایکّیگه  بؤلینه دی: الف) سناق سان.ب) ترتیب سان.

 

1. سناق سان

سناق سانلرنرسه نینگ سناغی ومقدارینی بیلدیره دی.سناق سانلراؤزنوبتیده قؤیده گی

 

تورلرگه اجره تیله دی :

 

1. دانه سان

نرسه نینگ مقدارینی دانه لب کؤرسه تیوچی مقدار سانلرگه ایتیله دی.مثلا:.اوچته،

 

 یوزته، بیشته، اؤنته وباشفه لر.

2. چمه سان

 

 چمه سان دیب مقداری انیق بؤلمه گن سانلرگه ایتیله دی. بوسانلرلرچه،-لب،-ته چه،

 

 - ته لب قوشیمچه سی یاردمیده یسه لدی. ،مینگلرچه ، بیشته لب ،بیرته لب،

 

ییگیر مه ته چه.

 

3. تقسیم سان

نرسه نینگ تقسیملنیش مقدارینی بیلدیره دی.او پلر(-ته،-دن)قوشیمچه لرینی آلیش

 

آرقه لی یسه لدی .  مثلا.:

 

25 نی بیشگه بؤلسک بیش  ته دن  ییته دی .

 

3. جملاوچی سان

نرسه نی ییغیب،تؤپله ب کؤرسه ته دیگن سانلرگه جملاوچی سانلر دییله دی.بو تورسانلر

 

 ایکّی دن سکیز گچه بؤلگن سانلر نینگ  آخرییگه – آو،- ته لاو،- اله ،آولان

 

قؤشیمچه لری قؤشیله دی . مثلا.:

 

 تورتاولان ،آلتاو ،ایکّله ، بیش آولان .

 

4. کسر سان

نرسه نینگ قسمینی بیلدیروچیی یاکی بوتون نینگ  بؤله گینی کؤرسه تیوچی سانلرگه

 

 ایتیله دی. بو سانلر چیقیش کیلیشیگی یار دمیده بیریکه دی . مثلا.:

 

 تؤرتدن بیر، سکّیزدن بیر،اوچدن ایکی، بیشدن اوچ کبی

 

5. اره لش سان

بو تون وکسر سان نینگ  قؤشیلیشیدن حا صل بؤله دی .  مثلا.:

 

ییتی یریم(7.5)،اوچ بوتون اؤندن بیر(۳.1)،اؤن بیش بوتون یوزدن

 

 ییگیرمه بیش (15.25) 

 

6. ترتیب سان

نرسه لرنینگ جایله شیش اؤرنی سه ناق جهتیدن گل مه- گلیگینی،سنا قده گی اؤرنینی

 

،ترتیبینی افاده لیدی .بوتورسانلر-ینچی،-لمچی قؤشیمچه سی یاردمیده یسه له دی.مثلا.:

 

بیرینچی،اونینچی یوزینچی.ایکیلمچی وباشقه لر.نطق ومعامله ده سانلربوتون،کسر،اره

 

 لش شکلیده ایشه تیله دی .

 

 سناق سانلر آره سیده« بیر»سؤزی اؤزبیک تیلیده سانلیک معنا سیدن تشقری

 

 قؤششده گی معنالرده   قولّنه دی :

 

-         نا انیقلیکنی بیلدیره دی(بیر قؤش اوچدی)،

 

-         بیر خیللیکنی (بری بیر)

 

-         کوچیتیریش  (خرسندلیکدن بیر کولیب قویدی)

 

-         مؤلجلنگلیکنی (شوسایه ده بیر دم آلسم)

 

-         نوبتمه - نوبتلیکنی (بیر تؤخته ب  ، بیر چاپدی)  بیلدیره دی.

 

 

 

 

 

---

اؤزبیک تیلی گرامری                             (۲۳)                                               صرف

---

                                

                                 صفتلر نینگ آتله شیوی

 

صفتلرنینگ آتله شیشی ممکن،یعنی اولرآتگه ایله نه دی . یخشینی(آت)کؤرماق

 

صواب(مقال)،یاماندن(آت) خدا بیزار.(مقال) گوزه لیک(آت)اوتکینچی نرسه دیر.

 

اؤزبیک تیلیده  آتگه ایلنگن صفتلر ایگه لیک(گوزه لیم)،  کوپلیک(یخشیلر)،

 

کیشیلیک(کیچیکنی،کتّه نینگ،اولوغگه،سیمیزدن،اوزونده)قؤشیمچه لرینی قبول قیله دی.

 

 شونینگدیک ،آتله شگن صفتلر آتگه اؤخشب تورلنه دی 

 

 (شیرینیم ،اکه نگ، سیمیزی،یامانلری ،یخشیلریمیز،بایلرینگز،گؤزه للری کؤپ)

 

آتلشگن صفتلرگپده ،اساساً، ایگه وظیفه سیده کیله دی . کتته گه حرمت،

 

کیچیکّه عزت(مقال)     

                             صفتلر نینگ یسه لیشی

    اؤزبیک تیلیده صفتلر نینگ یسه لیشی انچه اونیملیدیر. صفتلر توزیلیشیگه

 

 کؤره ساده، قؤشمه ویسه مه بؤله دی .

 

1.ساده صفتلر

 

ساده صفتلر: توب سؤزیساوچی قؤشیمچه سی بؤلمیدی  (قیزیل، یشیل، قیرمیزی)

 

ویسه مه: صفت یساوچی قؤشیمچه لر یاردمیده حاصل قیلینه دی. (اؤیچن،ایشچی،  

 

 ملاحضه کار،تینیمسیز) بؤله دی .

 

2.قوشمه صفتلر

 

بیردن آرتیق مستقل معنا بیلدیروچی سؤزلردن توزیلگن بؤله دی : تیز یورار،  

 

ملتسیور، ایش یاقمس،تدبیر کار،اولوغ ایام ،عسل آیی.

 

3.جفت صفتلر

 

ایکّی ساده اؤزه کلی صفتلرنینگ تینگ باغله نیشیدن حاصل قیلینه دی :کتّه- کیچیک،

 

 یخشی- یامان.

 

4.تکراری صفتلر

 

صفت بیلدیروچی بیر خیل سؤزلرنینگ تکرار قؤله نیش دن حاصل بؤله دیگن

 

 سؤزلرگه ایتیله دی. بوندی صفتلرمعنا تاءکیدلش ومعنا کوچیتیریش خدمت قیله دی .

 

مثلاً.: کتّه- کتّه،

 

اوزون- اوزون، پست- پست،کیچیک- کیچیک کبیلر.

 

اؤزبیک تیلیده صفتلر، قویده گی قؤشیمچه لر آرقه لی یسه له دی .

 

 

 آتدن صفت یسه وچی قؤشیمچه لر:

 

- لی (شهرلی )