| تبليغات | X |
یازو اصلاحاتی بابیده سؤز
(۱)
عرب یازوی تورکی تیللراینیقسه،اؤزبیک تیلی اوچون
جوده نابابدیر.چونکی، بوالفبا اؤزبیکچه اونلیلرنی افاده
قیلیشده عاجزلیک قیله دی و یره میدی. ایندی، انه شو
اونلیلرنینگ عرب یازوی بیلن باغلیق معمّالری اوستیده
تؤخته لسک. بیلگنینگیزدیک حاضرگی اؤزبیک ادبی
تیلیده آلتیته اونلی(واول) بار. اولر قوییده گیچه :
(ُO، U, O, A ،E, I)
عرب یازوی تیزیمیده ،
- «A»
انیقراق ایتگنده عرب یازویده شونده ی شکلنینگ اؤزی یؤق.
A تاوشی سؤز باشیده(اکه) ، سؤز اؤرته سیده،(بابا)
سؤزآخریده(اؤرته،کتته، بالته)«ه»طرزیده قؤلّه نه دی.
بعضاً «U» تاوشی اؤرنیده هم کیله دی. مثلاً،
اوزون،اوروش، اون، اول، اورخون سؤزلریده. بوتاوش
ایریم پیتلرده ایسه « ُO» تاوشی اؤرنیده ایشله تیله دی.
مثلاً،اؤزبیک،اؤق،اؤتین،اؤگی،اؤسیملیک سؤزلریده.
ایریم وضعیتلرده سؤز باشیده «I»
تاوشی اؤرنیده افاده ایتیله دی.یاکی،شوحرف بیلن بیرگه
قؤله نه دی.مثلاً،ایش ish سؤزیده گی دیک.
باشقه بیر حالتلرد ه سؤز باشیده
«E» تاوشی اؤرنیده هم قؤلّه نه دی.مثلاً، ایلکه elka
،ایرتک ertak
-«E» تاوشی«ی» حرفی بیلن افاده قیلینه دی.
سؤزآخریده مثلاً،دیماق فعلینیگ بویروق(دی!/ده؟)
شکلینی بوحرف بیلن کؤرسه تیب بؤلمیدی.
بیراق،عرب الفباسیده لبلنمه گن ، آلد قطار،اؤرته کینگ
اونلی تاوشنی عموماْ«؟» عکس ایتتیروچی حرف
یؤقدور.مثلاً،ایرکین،ایلک،ایتک،ایرته،ایکین،
ایکن،ایگر،ایگه، ایرکبی سؤزلرده یازیلگنی کبی.
-«I» تاوشی سؤز باشیده «ای»ایکّی حرف(ا+ی) بیلن
افاده قیلینه دی.مثلاً،ایلدیز،ایلیک،ایلدم،ایلیق کبی سؤزلرده.
سؤزاؤرته سیده بو تاوش،بیرته «ی»حرفی یاردمیده یازیله
مثلاً، تیل، بیل کبی سؤزلرده گیدیک. و سؤز آخریده
(ایلگری)هم خودّی شونده ی قؤلّه نه دی.
-«O» اونلیسینی افاده قیلوچی حرف عرب الفباسیده
موجودایمس.مثلاً،سؤز باشیده اؤرتاق،سؤز اؤرته سیده
گؤزه ل، سؤز آخریده کیلمیدی.
مثلاً، ایگماق، ایلک ،ایم ،ایلچی ،ایسکی سؤزلریده.
-«U» تاوشی هم ایکّیته حرف بیلن بیریله دی.مثلاً،
سؤزباشیده اوچقون،اوست،اولوش،اوکه،اولکه سؤزلریده.
سؤز اؤرته سیده ایسه بیرته«و» بیلن ادا قیلینه دی.
سؤزآخریده هم(بو،شو،کؤزگو،منتو)خودّی شونده افاده قیلینه دی.
-«O» اونلی تاوشی هم برقرار شکلگه ایگه ایمس.
بوتاوش سؤزباشیده «آ»(آته ، آنه)،سؤز اؤرته سیده
«الف»(تاغ، قولاغ، اوزاق) و سؤز آخریده
«ی» (اعلی،حتّی،معنی)سؤزلریده گیدیک.
بولر بیرگینه اونلیلرده اوچره یاتگن مرکبلیکلردیر.
اونداشلر مساءله سیده هم ایریم چلکشلیکلر بار:
1.عرب حرفلری بیلن قؤش اونداشرنی افاده لب بؤلمیدی.
اولریازوده بیر قطار ناقولیلیکلر توغدیره دی.مثلاً،
-الّه ( الله قچان ، الله بالم، الله کیم) کبی سؤزلرنی .
مثلا، ییب تویمس، اصلیده بیته سؤز اونی ایککی سؤز
قیلیب یازه میز. یاکی، قشلاقده گیلرنینگ(بیرسؤز)، اونی
بیرته سؤز قیلیب یازیش ممکن ایمسدیر. کؤرینیشی هم
3.حس-هیجان بیلن ایتیله دیگن سؤزلر نی همده اونداولر
نی افاده قیلیب بولمیدی. اهه،ایهه، ایبی! کبیلرنی.
4.«ء» بیلگیسی مساله سیده
بوبیلگی بیرطرفدن بؤغین اجره تیش اوچون ایشله تیلسه،
مثلا! تاءسیس ، تاءکید کبی سؤزلرده، ینه باشقه تاماندن
«ی»اؤرنیده هم ایشله تیله دی.مثلاً، شوندهء،کبی.بوبیلگی
فارسی اضافه نینگ وظیفه سینی هم بجره دی. مثلاً،
مشرب دیوانه ، امر محال کبی بیریکمه لرده.
5.عرب یازوی سؤزلرنی مورفیم تحلیل قیلیشگه
تؤسقیلیک توغدیره دی.
مثلاً،کؤرگیلیکلرگه،قیشلاقداشلریمزنینگ،ایشچیلریمیز
اؤزبیکچه سیگه کبی سؤزلرنی مورفیم یعنی اینگ
کیچیک معنا لی سوز قسملریگه اجره تیب بؤلمیدی.
اتاقلی آتلر(جای ،کیشیلر ، تشکیلاتلرواثر)لر نامینی
باش بیلن حرف کؤرسه تیشامکانسیزگه اؤخشه یدی.
چونکی،عرب یازوی تیزیمده،
کتته و کیچیک حرفلرنینگ اؤزی یؤقدیر.
6. بؤغین کؤچیریش مساله سیده
عرب یازویده بؤغین کؤچیریش، سؤزلرنی بؤغینلرگه
اجره تیشده کؤپلب نا قؤلیلیکلر کیلیب چیقه دی.سطرنینگ
سؤنگگیده گی سؤز،اؤشه سطرده سیغمه ی قالسه،
اونی بؤغینلرگه اجره تیب، کیینگی سطرگه
کؤچیریب یازیب بؤلمیدی. بولرعرب حرفلری بیلن
باغلیق ایریم مساءله لر ایدی. خؤش،
اصلیده هر قنده ی معیاری تیل برقرار،اؤزگرمس یازو
شکلیگه ایگه بؤلیشی کیره ک ایمسمی؟.البته کیره ک.
شونده ی خصوصیتدن ماسوا بؤلگن تیلنینگ رواجله نیش
پلّه سیگه کیریشی جوده- جوده قیین کیچه دی.
بس شونده ایکن افغانستان اؤزبیکلری
املاسیگه (عرب یازویگه) بیرقطار مهم اصلاحاتلر
کیریتیلیشنی جوده ضرور دیب اؤیلیمیز.
کیینگی صحبتلر شو مساءله گه دایر
اؤزتکلیف(پیشنهاد)لریمیزنی اؤرته گه تشله یمیز.
ذ. ایشانچ
انجیر
ایستکلر سرابیده
بیرآز کیچیکیب،
انجیر گلله یاتیر.
او یپراغ یایب،
توگیلگن تیلک فصللرینی آچیب،
تبسّم و کولگو ساچه یاتیر.
انجیر گلینینگ یاقیملی هیدلری
موزلب یاتگن
تویغولرنی قیتیقلب
اویغتماقده.
انجیر امیدلری بؤلسه،
مودراق سکوت نینگ بؤغزیگه ،
ایوریلیش تامچیلرینی
سیکین- سیکین
تامیزه یاتیر.
انجیر نینگ سایه سی
بؤشلیق و ایریلیق مزاریگه
باریب
یوم- یوم ییغلب
کؤز یاشی تؤکه یاتیر.
ایشانچ
محمود کاشغری تمثالی
محمود کاشغریگه بغیشلاو
سؤز بیلن سؤزلشگن بویوک علامه،
اؤیلرینگ چیچه گی حیاتیم کؤرکی.
تاوشلر جرنگیده توگیلگن،
کوی ، قؤشیقلرینگ.
روحیم نینگ ملکی.
سین آچدینگ –
سؤزدیگن آچون ایشیگین.
معنالرگه قیلدینگ حسلرنی پیوست.
یوقسه غریب ایدیک،
بؤز همده بیتیکسیز،
ایزی یؤق مللت.
مینگ ییللردن کیین،
قیته توغیلدینگ،
بابا کاشغری!
یاشینگنی اؤلچه سه منگولیکّه تینگ
********
آچون - دنیا
بؤز - خام ، ییتیلمه گن، بی حاصل.
ایشانچ
محمود کاشغری تمثالی
سؤز بیلن سؤزلشگن علامه
۱۰۰۰
بیرلشگن مللتلر تشکیلاتی 2008- ییلنی خلق ارا محمود
کاشغری ییلی دیب اعلان قیلدی. محمود کاشغری نینگ
توغیلگنیگه مینگ ییل تؤلر ایکن،اوشبو تکلیف وتشبّثنی
اولوغ انجمنده ، تورکیه دولتی ایلگریگه سورگن. بویوک
کاشغری نینگ بشریت آلدیده گی خدمتی شونده ی قیلیب
کتته منبرده یونوسکو تامانیدن اعتراف ایتله دی.بونینگ
اوچون تورکیه خلقی و تورکیه دولتیگه سایت دوستلری
نامیدن تشکّر بیلدیره میز. واوشبو سنه نی برچه تورکی
خلقلرگه مبارک باد ایته میز.
2008- ییل کاشغری شناسلیک علمیگه فیض وبرکاتلر
آلیب کیلسین. باشقه تورکی خلقلر قطاری (جنوبی تورکستانلیک)
قرداشلریمزهم بو قوتلوغ سنه نی مناسب نشانلشلریگه تیلکداشمیز.
محمود کاشغری حقیده ایککی آغیز سؤز
بویوک متفکّر تورکی شناسلیک علمی نینگ اساس چیسی
کاشغری ابن حسین ابن محمود 1008میلادی ییلی،ایسیق
کؤل یقینیده گی بارسغان (آپل) قیشلاغیده دنیاگه کیلدی.
کاشغری نینگ کیلیب چیقیشی تورکیلردن بؤلمیش،
قاره خانیلرگه باریب تقله دی.عالم نینگ آته سی حسین ابن
محمود بارسغان شهری نینگ امیری بؤلگن . کاشغری اؤز
دوری نینگ متداول علملریدن:الهییات،قران، حدیث، تفسیر،
منطق،فلسفه،تاریخ،جغرافیه، صرف ونحوکبیلرنی پخته
ایگله گن.
اوکمیده 7-8 ته تیلنی یخشی بیلگن.(6 105-1057) ییلرده
مملکتیده یوز بیرگن جنگ وجدللر عاقبتیده کاشغری اؤز
یورتینی ترک ایتیب، تورکی قرداش خلقلر آره سیده 15
یشه یدی. تورکی قوملر آرسیده یشه ب یورگن پیتلریده
کاشغری، اولرنینگ تیلی، لهجه لری، تورکی اوروغلرنینگ
نامله نیشی ، جایله شیش ییرلری، عرف- عادتی، ایتیم
کوی وقؤشیقلرینی اؤرگه نیشگه کیریشه دی. کیینچه لیک
بغدادگه باریب اؤز ایجادینی دوام ایتتیره دی . محمود
کاشغری ( 1072-1074) اؤزی نینگ عالمگه مشهور
اثری «دیوان لغات اترک» (تورکی سؤزلر ترپلمی)
نی یازیب بیتتیره دی. دیوان همّه سی بؤلیب 832 – بیتدن
عباره ت . علامه کاشغری اوشبو کتابیده ینگی معلوماتلرگه
قره گنده ، اؤشه دورده فعال قؤلّه نیلگن 9000 ته صاف
تورکی سؤزنینگ گرامتیک توصیفینی بیره دی. ایریم
سؤزلرنینگ ایتیمالوژی(کیلیب چیقیشی)سینی توشونتیره دی.
شونینگدیک،کاشغری اوشبوکتابیده تورکی قبیله واوروغلر
تیللریده گی ایریم تفاوتلرنی هم ایضاحله یدی.
«دیوان لغات الترک» اثریده عالم تورکی قوملرنینگ
ترقه لیشی وییر یوزیده جایله شیشنی علحیده بیر خریطه
(نقشه) ده کؤرسه تیب هم بیره دی. قیزیق جایی شونده کی
کاشغری بو خریطه ده ییر کرّه سینی دؤمه لاق(دایره وی)
طرزیده تصویر لیدی.
بوندن تشقری محمود کاشغری«جواهرالنحوفی الغات اترک»
(تورکی تیللرنینگ صرف ونحو قاعده لری) اثرینی هم
یره ته دی، بیراق بو نایاب کتاب حاضرگچه تاپیلگن ایمس.
سؤنگ سؤزاؤرنیده شونی ایتماقچیمیزکی،بوکهنه علم نینگ
آته سی حقیده کؤپ هم معلوماتگه ایگه ایسمیز. کاشغری
شناسلیک علمی هلی یاشدیر. او سیز وبیزدن ایزچیل علمی
تدقیقاتلرایشلرینی کوتماقده.
ذ.ایشانچ
مین اوچرشدیم کؤک تنگری بیلن،
اورال- آلتای نینگ بابا تاغیده .
مینگ ییلدن کیین، کؤریشدیک ایلک بار.
کینگشدیک، دردلرنینگ سؤلیم باغیده.
سؤنگ،
او مینگه بیریب یوباردی ،
نجات طومارینی،
اؤزلیک نینگ قوتلوغ یلاوینی (بیراق)،
بؤری نینگ توشینی،
منگولیک نینگ
آلتین
بیلباغینی.
ایندی یؤلگه چقدیم.
حضرتیمدن سیزگه ،
ساغینچ سلاملر...
مین
هلی یؤلده من،
بیرکون آخر یتیب باره من .
تؤیه لرنی تیزیب ،
وبؤینیگه قؤنغیراق آسیب،
منزلگه چیقدیم .
کاروان کتته،
قاپلر تؤله ایتیلمه گن سؤز،
ایشانچ
کیم ؟ نیمه؟
مین کیممن؟
خام دنیا نینگ،
غؤره میوه سی،
تقدیر نینگ کیسیلگن تیلی،
حکم نینگ ایتیلمه گن دردی،
ایریلیق نینگ
اچّیق قسمتی .
توغیلیش نینگ،
آخرگی سؤزی.
ایغی نینگ رنگسیز چقماغی.
آنگ چیگره سین سینیق خط لری.
روح آقشامی نینگ سؤنگن چراغی.
مین،
سکوت نینگ اؤزی.
یره لیش نینگ سوراغ (؟)بیلگیسی.
یه شه شنینگ دوامی...
ذ.ایشانچ
بوگونگی افغانستان اؤزبیک شعریتیگه بیرنظر
تاریخی چیــکیـــــــــنیش
ادبییاتنی نظری اؤرگنه یاتگنده بیز«خراسان ادبی حوزه » سی دیگن توشونچه گه
یوزمه- یوز کیله میز. بوحوزه ده ،اؤتگن مینگ إیللیک دوامیده،کیملر،قه ی یؤنه لیشده،
نیمه لر یازیب قالدیرگنی حقیده هم تصورگه ایگه میز.عیناً، انه شو حوزه محوریده گپره دیگن بؤلسک،اعتراف ایتیش جایزکی،اؤزبیک بدیعی تفککرنینگ آلتین تیزمه(سلسله) لریده کتته اوزیلیش یوز بیرگن. بواوزیلیش بیزنینگ نظریمیزدن خراسانده تیموریلر
سلطنتی یمریلیشی وشایبانلرحکمرانلیگی باشلنگن پیتلرگه تؤغری کیله دی.اگربابا رحیم مشربنی حسابگه آلمه سک،تؤرت یوزییلدیرکی«خراسان ادبی حوزه » سی تام معناده شعرسیزوشاعرسیز یشه ب کیلماقده.بوبؤشلیقده خلق ایجادیدن باشقه یارقینراق شعریتنینگ نینگ ایزلرینی تاپیب بؤلمیدی.بودورده برماق بیلن سنرلی ادیبلرگینه قلم تبره تدیلر. بولرافسوسکی،إیچیمیزنی یاریتیشگه
یره میدی؛کؤزآغریغیمیزودردیمیزگه هم درمان بؤله آلمه یدی.شو معناده بیزجوده معنوی غریب کیلدیک تاریخلرآشه،اویه لیب،یشه ب کیله یپمیزتؤغریسینی ایتگنده.انه شو بؤشلیق آلدیده حاضرگچه سکوت سقلب کیله یاتیرمیز.بیزبوگون بوحقده سؤز یوریتماقچی ایمسمیز. بومعمّا خصوصیده گی فکرلریمیزنی کیینگی صحبتلرده قالدیرسک.خوش!بوگون احوال قنــــــــــــــــــــــــــده ی؟
شاعر کؤپ،شعر یؤق،ایمسمی؟- ادبی احوالیمیزگه بیر بها بیرسک. کریم نزیهی
جلوه شعرلرینی کؤزدن کیچیرارکنمن،منه بوبیت دقتیمنی اؤزیگه قره تگنده ی بؤلدی.
سـوزونگ سحـری بیلان شـور قـیامت چـرخه برپا قـیل،
بوغافـل ایلنی آغـیر اویـقــوسـنـدن ایـمــدی بـیدار ایـت.
سؤزنینگ سحری بیلن شعریت عالمیده بیراولکن بؤریلیش یسه گین.وسؤزلرینگ ایله غفلت اویقوسیده کرخت یاتگن ایل نینگ کؤزینی آچ،-دیماقچی– ده شاعر.شاعرجلوه اؤز وقتیده انه شو باغلب بؤلمس اوزیلیش وبؤشلیق حقیده کؤپ اؤیله گن بؤلسه- احتمال.اؤشه - اؤشه،نه اولوغ شعریت دنیاگه کیلدی ونه او یقوده یاتگن ایلنینگ کؤزی آچیلدی .اصلیده،معلوم دورشعریتی حقیده گپریاتگنده ،اوّلا، اؤشه دورشاعرلرینینگ سؤزلریگه مراجعت قیلیش کیره ک بؤله دی. بو نقطه ی نظردن ته لی گینه قلمکشلرنینگ شعرلری بیلن«بابر»سایتی آرقه لی ته نیشیب آلدیک.اولرنینگ محنتلرینی سیره کمسیتمه گن حالده،حاضرگی افغانستان اؤزبیک شعریتی خصوصیده قوییده گی بها وخلاصه لرنی چیقرماقچی بؤله میز:
۱. حاضرگی کونده شاعرلریمز،قاتیب قالگن عنعنه لر قابغیده،اؤره له شیب قالگنلر.
تکراری ترکیب،تمثال،عباره وسؤزلر،اولرشعریتینی سیم تیکندیک قورشه ب آلگن.
بوقابیق إیچیده اولرخسته لنگن بیماردیک آغیر نفس آله یپدیلر.شاعرلریمیزعروض،قافیه
وردیف چنگلیدن چیقه آلمی،حالسیزله نیب یشه یپدیلر.ایسکی قالیبلرنی سیندیریب چیقیشگه اؤزلریده کوچ وحرکت کؤرمه یپدیلر. اولر،خودّی، دور وزماندن آرقه ده قالیب کیتیشگه محکوم ایتیلگندیک اؤزلرینی حس ایتماقده لر.عنعنه پرستلیک اولرنی زنجیربند قیلیب تشله گن؛سیقه سی چیققن غزل اسکلیتیده اولرعرش اعلنی کؤرماقده لر.شاعرلریمیزقوروق وزن کیفیدن مست الست، ردیف وقافیه لر خماریدن کؤزلرینی آچه آلمه یاتیرلر.
جؤن ویوکی یوق سؤزلرسنگلاخ تاشیدیک اولرنی(شاعرلر)مودره تیب قؤیگن.چقوروتیرنتخیل
کینگلیکلریگه پروازایته آلمه یاتیرلر.احساسلری کؤپ هم لطیف ایمس.بیرخیلآهنگو
موسیقیلیک شعرده گی معنانی ییب،یوتیب یوبارگن.ته نیش آهنگلرشعرخوانگه ذوق وشوق بیره آلمه یپدی،تاءثرقیلمی کیلماقده.آهاری قالمه گن آهنگ،سؤزلرنی قاقشال قیلیب قؤیگن.اولرنینگ شعوریدن نفیس قؤشیــــــــــقلراونمه یپدی.
3. شاعرنینگ باشقه لرگه ییتکیزه یاتگن مژده لری یؤق.
پیاملری کهنه-ایسکی؛سیوگی بابیده،معشوقه لری،ساخته ،بازاری،یلتر- یولتیر، تیمیرته- قیرلرنی زیب وزینت اؤرنیده قولاق،بؤینلریگه آسیب آلیشگنده ی.اولرمعنا
بیزه گیدن محرومدیرلر. بوشاعرلرتصویریده طبعیت هم جوده- جوده غریب،یالانغاچ،اؤز کؤرکی،جمالی،بؤیاغیدن اجره لیب قالگن.شاعرلریمیزکاغذ گللر،پلاستیک یپراغلرو رسمی مراسملرده بیزه تیلگن باغ وبوستانی منظره سینی چیزه یپدیلر.اولر انه شو لرحقیده کویله شیپدی. طبعیتنینگ بیرقسمی بؤلگن وطن تصویری هم اونچه لیک جاذبه دارایمس.وطن توشونچه سی آستیده ینه قنده ارزیگولیک غایه لربارلیگینی پیقه شگه اولرده قنده ی دورعامللرتؤسقیلیک قیلیپ توریبدی .ملت قیافه سی عکسینچه،انچه ین سؤلغین،مآیوس وحتی پریشان .ملامت تاشیدن بدنی افگار.ملت منگله یگه (پیشانه )اؤزگه،یات نام یاپیشتیریب قؤییلگن.بوملت جنگده مغلوب،اؤز یورتیدن قویلگن وبدرغه بؤلگن ایلگه ایله نیب قالگنده ی.شاعرلر اؤزدوریده کیچه یاتگن واقعیلیکدن بیخبردیرلر.بونرسه لرنی خلققه ییتکزیشگه قوّتی ییتمه یتدی بیرقره گنده همه شعرلرنی بیر کیشی یازگنده ی.شاعرلریمیز آق تؤیه کؤردینگمی؟- یؤق.
قبیــــــــلیده إیش توته یتــــــــدیلر.زمان حقیده گپیرگیلری کیلمه دی. بواحوالنی صنعت - صنعت اوچون قره ش دیگن عباره بیلن هم ،آقلب بؤلـــــــــــــــــــــــــمیدی.
اولرعایله سیده،کؤچه – کوی ومحله سیده گپریلیب کیله یاتگن سؤزوعباره لردن
فایده له نیشدن خجالت چیکماقده لر. شاعرلریمزایشله ته یاتگن سؤزلرالّه قچان یشه ب
بؤلگن یاکی آغزه کی سؤزلردیر.«چوخ»،«اؤلمز»«اؤلسون»،«دین»،«نین»«بیرگیل»
«ایمدی» «چقنه بان» «باتور»،«چشم گریانیمغه» ،«اؤدینه »،«بارغیل»،«منگا»
،«سنگا»کبی سؤزلراؤزبیک ادبی تیلیده ایشله تیلمیدی-کو!بوکبی سؤزلرنینگ گپ
له شیوچیلری حاضرگی ازؤبیک خلقی ایمسدیر.بوندن تشقری لیلی ،مجنون،فرهاد،شیرین،
یوسیف ،زلیخا ، وامق وعذرا گه اؤخشه گن شعری قهرمانلر،یشه ب تورگن زمانه میزگه
سینگمه یدی وسیغمیدی هم. بیزبوسؤزلر إیشله تیلمه سن دیماقچی ایمسمیزبواؤرینده .
بلکه هربیردورنینگ قهرمانلری،تمثاللری سؤزوانسانلری بؤله دی دیماقچیمیز.شعربوگون
نینگ تیلی بیلن یازیلیشی معقول. ینگی سؤزبؤله دیمی؟ ایسکی سؤز بؤله دیمی ؟اولرنی
تنلشده شاعرنینگ اؤز اختیاری- ایرکی بار.گپ اولرنی جانلی و حیاتی قیلیب ایشله ته
بیلیشده دیر. سؤزلرشعرگه یوک بؤلمه سین.
نیمه قیلماق کیره ک؟
کپنینگ جانی انه شونده. ایسکی قالبلرنی سیندیریب،ینگی زمانوی ژانرلرنی اؤزلشتیریش
وتجربه قلیش ضرور همده شرط دیر. بوعلیحده موضوع.
.
تورکی تیللی خلقلر جهان مدنیتی نینگ کتته بیر بؤله گینی تشکیل
ایتیب تورگنیگه قره مسدن، اولر ییر یوزیده کؤپ سانلی
(تخمین، 25 میلیون آرتیق؟) بؤلیشیگه قره می ، هنوز اؤز تیللرینی دنیا
مقیاسیگه آلیب چیقه آلمه دیلر. اؤرته تیل غایه سی یوزه گه چیققنیگه
وبوحرکت نینگ باشلنگنیگه انچه بؤلیب قالدی. اورته تیل اوزی نیمه ؟ بو
نظریه نینگ توغولیشیدن مقصد تورکی تیللردن بیرینی خلق ارا تیل درسیکه
آلیب یقیش ایدی.اؤشنده بیرگروه تورکیشناس عالملر اؤرته تیل نظریه سینی
ایلگریگه سوردیلر.اؤرته تیل نظریه سینینگ یانلاوچیلری(طرفدارلری)،
30 گه یقین تورکی خلقلر اوچون بیرده ی خذمت قیله دیگن آره لیق تیلنی
تنله ش یاکی شکللنتیریشلری اوستیده کؤپ باش قاتیریشدیلر. بونده ی حرکتلر
تورلی سببلرگه کؤره هیچ قنده ی نتیجه بیرمه دی. ایسلردن هم اونیتیله یازدی.
نیمه گه شونده ی بؤلدی؟- دیگن طبعی سوال توغیلیشی ممکن. جوابی جوده
عادی. چونکی تورکی دولتلرنی باشقریب کیله یاتگن حکومتلر بو باره دی
انیق بیر مقصد واستراتیژی ایشلب چیقمه دیلر،یاکی قیزیقمه دیلر. بوندن
کیله یاتگن مادی،معنوی منفعتلرنی تن آلمه دیلر چمه سی .انیقراق ایته دیگن
بؤلسک بو تاریخی بورچنی اولر اؤز ایلکه لریگه آلیشگه جر اءت
ایته آلمه دیلر. قیزیق جایی شونده کی ، اؤرته تیل مفکوره سیگه هیچ کیم
قرشی چیققنی هم یؤق .قرشی چیقیشگه تؤسقینلیک قیلیشگه اساس هم
یؤق ایدی. اؤز- اؤزیدن معلوم کی بو غایه دنیا یوزینی کؤره آلمه دی.
اؤشه پیتده تورکی تیللی خلقلردن قی بیرینینگ تیلینی اؤرته تیل
اؤله راق تنلب قبول قیلیش کیره ک دیکن مساءله اؤرته چیقه دی؟
بو اؤرته تیلنینگ بجره دیگن ایشی ومقصدی نیمه ایدی؟ ایندی
انه شولرتیوره گیده فکریوریتسک.اؤرته تیلاؤزآلدیگه قؤیگن
مقصدیگه کؤزه اساساً ،ایککی وظیفه نی بجریشی کیره ک بؤله دی.
بیرینچیدن - تورکی تیللی خلقلردن بیرینیگ تیلی، قالگن
برچه تورکی خلقلر اوچون بیرده ی توشونرلی بؤلیشی، خذمت
قیلیشی پرنسیپیدن کیلیب چیقیب ،تنله نیشی ضروردیر.کیین ایسه
اؤرته تیل اؤز دایره سیده و تشقی دنیاده قنده ی وظیفه بحر یشنی
انیقلب آلینشی کیره ک بؤله دی. بومهم وظیفه بؤله دی. تورک تیلینیمی؟
آزری تیلینیمی؟ قازاق تیلینیمی؟ اؤزبیک یاکی اویغور تیلینی، آره
لیق تیل صفتیده خلق ارا مناسبتگه کیریتیش کیره کمی؟ گپ قیسی تیلنی
تنلشگچه باریب ییتمه دی. غایه تو غیلمسدن اؤلدی.
بوگون ینه شو ضرورتدن کیلیب چیقیب فکر یوریتسک. کیینگی بیشته
تورکی تیلنی کیلتیریشیمیزدن مقصد بولرنینگ سانی باشقه تورکی تیللی
خلقلرنیکیگه قره گنده بیر مونچه کؤپراقدیر.خوش، اؤز نوبتیده
بوتیللردن ینه قیسی بیری اؤرته تیل مقامنی آلیشگه مناسبراق ایدی.
اوشنده، بولر آره سیده تورکلر سان جهتیدن بیر قدر کؤپراق بؤلگنی
سببلی، امریکا وغرب بیلن یقین علاقه ده ایکنی همده خلق ارا
مناسبتلرده باشقه لرگه قره گنده فعالراق بؤلگنی اوچون اؤرته تیل
مقامنی تورک تیلیگه بیریلیشینی یؤقلب چیققنلر. بونده ی یانده شو
حاضر هم موجود. بو مساءله ده باشقه لرهم اؤز قره شلریگه ایگه.
بوگونگی صحبتیمزده بیز بیر ار بیر تورکی تیلنی اؤرته تیل صفتیده
توصیه قیلیش فکریدن دن ا یراقمیز.بو مقاله نی بیر معنا ده تیلداشلر،
ملتداشلر گورینگی دیسه بؤله دی . بیزنینگچه
برچه تورکی تیللر بای و گؤزه لدیر.
ایکینچیدن- تورکی خلقلر خلق ارا تیل اؤرته تیلکه ایکه بؤلیشلری
اوولاُ بو تیل بیرلشگن مللتلرتشکیلاتی قاشیده رسماً اعتراف ایتیلیب،
ایشگه کیریتلیشی کیره ک. بوتون دنیا مقیاسیده بو تیلده ایش یوریتیش
کیره ک بؤله دی . بو هم اساسی وظیفه لردن سنه لدی.
اوچنچیدن- آلتیته تورکی دولت اؤز ارا سیاسی ، اقتصادی
تاماندن همجهتلیک و بیردملیک اتفاقنی توزیشلریشرطه
بؤلردی.قنده ی بولمه سین اؤرته تیل مفکوره سیدن واز
کیچیلمه گنی معقول.بو یؤلده ثابت قدم کوره شیش طلب قیلینه دی.
بیزنینگچه بو ساحه ده ، اساسی قیلینه دیگن ایشلردن بیری، عموم
تورکی تیل لغتینی یره تیشدیر. بو تیپ لغتلر، اؤتگن عصرده مللی
قیافه سی بوزیلگن تورکی تیللرنی اؤز ایلدیزلریگه قیتیب،
یشه شگه امکان بیره دی. بو نرسه اؤز نوبتبده تورکی تیللرگه
نا اؤرین کریب قالگن بیگانه سؤزلرنی چیقریب تشلشگه هم
کمک له شه دی. بوگونگی کونده تورکی تیللرگه فارسیزیم؟
وعربیزیم؟ نینگ تاءثری حددن تشقریدیر. بو تیللرنی ممکن قدر
یات عنصر لردن تازه لش کیره ک دیر.
خوددی شونده ی، دیالیکتال (لهجه) سؤزلیگنی هم توزیش مقصدگه
تؤغری کیله دی. تورکی تیللرنی خلق ارا تیل درجه سیگه آلیب چیقیش
اوچون تیللرنی ستاندرلشتیریش ضرور بؤله دی. اؤزبیک تیلی
مساءله سیکه کیلسک، بو تیلنی ریاضی– لسانی نقطه ی نظر دن
اؤرگنه یاتگن عالملر اوشبو موضوعگه کتته اهمت قره تماقده لر
اولرگه کؤره اؤبیک تیلی خلق ارا استاندرد لشتیریلمه گن .اونده
آرتیقچه نرسه لر(شکللر) کؤپ . باشقه تاماندن اؤزبیک تیلی نینگ
بیقیاس بایلیگینی شوشکللردن هم بیلسه بؤله دی کِی، بیرگینه
«ایشله ماق»فعلی نینگ یوزمینگته شکلی بار. بوجو ده نایاب حادثه.
شو نینگ اوچون اؤزبیکچه متن و فکرلرنی کمپیوتیرترجمه قیله آلمیدی.
استاندرد لشتیریش دیگنده منه شو نرسه لرهم توشینیله دی.
قچانگچه اؤرته تیل غایه سی آرزولیگچه قاله ویرسین ؟ اونی یوزه گه
چیقریش اوچون ینه قنده ی حرکت باشله ش کیره ک ؟ - دیب اؤیله یسیز.
بو کیچیک مقاله ده عملگه آشیریلیشی ضرور بؤلگن بیراق، اونیتیلیب
کیتگن اؤرته تیل غایه سی اطرافیده قسچه گپ لشدیک.
ذ. ایشانچ
تریک سن، اؤلمه گن سن،
سین-ده آدم، سیند-ده انسان سن؛
کیشن کییمه ، بؤین ایگمه ،
کی، سین هم حور توغیلگن سن.
عبدالحمید چولپان
تورکستان نامه
تورکستانیم یوزینی کؤرسه تیب تورگن کؤزگو سن،
عجب سن فاریابیم، اجره لیب بؤلمس تویغو سن.
اؤتر بیر- بیر کؤزیمنینگ اؤنگیدن پالوان چاپاندازینگ،
ضمیریمنی چراغان ایله گن یالقین یاغدو سن،
سه تنگ اؤغلان لرینگ خؤش،جلوه گی،تؤنلرکییب یورسین،
سلام ای جوزجانیم ، برچه گه اولکن آبرو سن.
خرافاتگه کؤمیلدینگ قیته اؤیغان بلخ باستانیم،
یوقاتیب تاج وتختین اویقوو ده یاتگن آرزو سن .
ضیالی ذاتلرینگ بغرینگده اؤستیدی برکمال اؤلگین،
سرپل کوی و قؤشیق، باغ و راغینگ بیرله ایزگو سن.
سمنگان تنتی قیپچاق لرنینگ یورتیسن سلامت بؤل،
ترنم ایله گن هر سؤز تصویریمده منگو سن.
.
صفا قندوز ، بغیر آچگیل جمالیگنی منور ایت،
غمیم کؤپ درد و حسرت شامیدن قالگن قیغو سن
تخارستان سینینگ دورینگ امید سیزلیکنی ترک ایتگین،
سین هم افسانه ایرتکلرده کؤز آچگن گؤر اؤغلو سن .
بوتون بارلیقلرینگ کاندو ر ، زمرد لعل و مرجاندور،
بدخشان لاجورد بیتگن عجایب دّور و اینجو سن.
قوتول بغلان ، سین ایوریل شؤرقسمت چنبریدن چیق،
که ملت ایسته گن آزاده منزللرگه ییتگؤ سن.
معرفت نینگ چراغین قنچه لر یاقسم یاریشمیسن،
وطن ایتگین نی بؤلدی مونچه لر نیگه قرانغو سن؟
شعورینگنی سوغارگین نور بیلن منگو قالر بؤلسنگ،
بیوک قالگؤسی ایشلرگه سرشتینگدن یره لگوسن.
ذ.ایشانچ
۲۰۰۷- کانادا
مینیگ هم بارایدی
شونده ی جیله گیم.
اونی کییب کیتیبدی قاره ارواحلر.
کیین
ایشتدیم ،
یاقمبدی
اولرگه تؤنیمنینگ هیدی(ایسی)،
یؤل- یؤل بؤیاغی،آهاری.
ایشتدیم
تؤنیمنی دیو لر،
ساوق و قاره
حسلرگه اؤره ب تشله بدی.
سؤنگ ، بیریبدی اونی
سا وغه قیلب، تیپه کل بای قوشگه.
هه!
ایشیتگنیم تؤغری ایکن،
وادریغ!
توشیمنینگ عرشیده کؤ ریب قالیبمن بو منظره نی.
الوداع تؤنیم.
ایشانچ
کانادا
27.03.2008
تاج محل جلال الدین اکبر
بابریلرنی نیگه «بوبوک موغللر» یاکی
«مغل اعظم» دیشه دی.
اوروپا،هندوستان، پاکستان ،اوغانستان وباشقه ایریم مملکتلرده
بابریلرنی انه شو نام بیلن اته ب کیلماقده لر.
خؤش!
- «بیوک موغول؟» اؤزی کیم؟
- اؤزبیکلر بیلن موغوللراؤرته سیده قرینداشلیک علاقه لری بارمی؟
- کیملر، قچاندن باشلب بابریلرنی شونده ی دیب ناملشگن ؟
- نیمه اوچون «بیوک موغول؟» آتی اؤزبیکلرنینگ منگله یگه
یاپیشتیریلیب قؤیلدی؟
اولا، بابریلر حقیده ایککی آغیز سؤز.
ظهرالدین محمّد بابر(1483- 1530) اؤزی نینگ 47 ییلیک قیسقه
حیاتی دوامیده ، دولت باشی، حربی سرکرده ،تاریخچی، عالم وشاعر
صفتیده اولوغ ایشلرنی عملگه آشیریب کیتدی.بوخصوصده کؤپ یازیلدی
ویازیلماقده. مقاله میزگه تیگیشلی طرفنی عمومی ایته دیگن بؤلسک، بابر
سمرقندنی ایگللشدن اومیدسیزله نرکن،1504- ییلده 200- 300 عسکری
بیلن حصارتاغلری آرقه لی اوغانستانگه اؤتیشگه قرارقیله دی. بابراوغانستانده
مستحکم دولت قوریب،اولکن آبادانچیلیک ایشلرینی بجریب،سؤنگ هند
سری یوریش باشله یدی . بابر پانیپت اورشیده رقیبی ابراهیم لودینی اینگیب
هندوستانده کتته امپراتورلیک اوستونلرینی قوریشگه کیریشه دی .
بابریلرسلطنتی کتته قوریلیش،ایجادکارلیک وبنیادکارلیکلرعوضیگه
شوند ه ی قیلیب هندوستانده 332ییل دوام ایته دی.
هندوستانده حکمرابنلیک قیلکن بو ثلاله بیلن تنیشیب آله میز:
بابر (1526-1530)،
همایون (1530-1539،1555-1556)،
جلاالدین اکبر(1556-1605)،
جهانگرشاه (1605-1627) ،
شاه جهان (1627-1658) ،
اورنگزیب عالمگیر(1658-1707)،
بهادرشاه 1 (1707- 1712)،
جهاندار شاه (1712-1713)،
فرخ سیر (1713-1719)،
محمد شاه (1719-1748)،
احمد شاه (1748-1754)،
عالمگیر 2 (1754-1759)،
شاه عالم 2 (1759-1806)،
اکبر 2 (1806-1837)،
بهادر شاه 2(1837-1858)،
*** تاریخی منبعلرده بابریلر اؤزلرینی «بابری میرزالر» دیه اته گنلر.
اؤزبیک عالملری نینگ یازیشیچه ،موغول اتمه سی چینگیز خان واوندن کیینگی
موغول قاآنلری(اوکتای خان،گیوک خان،مونکه قاآن) گه تیگشلی بؤلگن (1)
15- 16ینچی عصرلرگه کیلیب موغوللربوتونلی یمریلیب ، مغولستانگه
قیتیب کیتیشگن یاکی اؤتراق له شیب محلی تورکلرگه سینگیب کیتگنلر.
*** بابرنینگ آنه سی قوتلوغ نگار خانم تاشکینت خانی یونس خان نینگ
قیزی ایدی . یونس خان ایسه نسب جهتدن اون تؤرت اولاد آرقه لی چینگیز
خانگه باریب تقه له دی.(2) بونرسه بابر موغول دیگن معنا نی انگله تمیدی.
تؤغری، اؤزبیکلر تورکی قوملرگه کیره دی تورکی قوملربؤلسه اؤز نوبتیده
موغوللر بیلن قرینداش سنه له دی . امّا ، بابرآته تاماندن امیرتیمورگه باریب
توته شه دی . خوددی اؤزبیکلر سینگری شایبانیلرنینگ هم موغوللر بیلن
قانداشلیک پیوندی بار. شایبانیلر ایسه تاریخده اؤز شجره سی بیلن تیلگه
آلینه دی . باشقه تاماندن بابر نینگ اؤزی هم اوغانلردن بؤلمیش یوسوف
زایی نینگ قیزی« افغان آغه چه» گه اؤیلنگن . اؤتمیشده فاتحلرنینگ
باشقه قوملردن قیز آلیشی عات توسینی آلگن بیر حادثه. ایریم بابری شاه زاده لرهم
هندلردن قیز آلگن . مشهور تاریخچی عالم بارتولدی بابریلرگه نسبتاً
«بیوک موغول» عباره سینی قؤله ش خطا ایکنینی شونده ی یازه دی :
«اوروپالیکلرتیمورو اونینگ اؤغیللری همده نبیره لرینی موغوللردن ترقه لگن
دیب حسابلبب،(بابر) سلطنتی اوچون«بیوک موغللر»دیگن نام تؤقیمه دیر»(3)
*** اینگلیسلرنینگ اشغالیدن کیین هندوستانده بهادر 2 توزیمی آغدریلیشی
بیلن بابریلرسلطنتی بوتونلی تنزلگه اوچره یدی . اینگلیسلر بهادرشاه 2 نی اسیر
آلیب برماگه اؤزلری بیلن آلیب کیته دیلر. اینگلیسلر نینگ کؤزینی قمشتیرگن
بابریلر اولوغ سلطنتی ،اؤشنه ده، تشقریگه قاره رنگلر بیلن بؤیب
کؤرسه تیلیشی کیره ک بؤلدی.اینگلیسلر 19- عصرنینگ ایکنچی یریمیدن باشلب،
«هندوستانده اینگیسچه کتابلر واسطه سیده بابریلرنی«بویویک موغوللر» دیب»(4)
یایه باشله دیلر. شوندن کیین اؤزگه لر بوساخته نامنی بیلیب- بیلمی ایشلته
کیریش دیلر.
*** تاریخده چینگیز خانینگ یوریشلری باشقه فاتحلر یؤلگه قؤیگن
اوروشلری سینگری کتته تلفات ویرانگرچیلیکلر بیلن کیچه دی.
چینگیزومغوللرنینگ دشمنلری اؤزعیبلرینی خس پوشلش اوچون اولرنی
دایما ، قاره لب کیلگنلر. اؤزبیکلر، بابریلردن مغلوب بؤلگن طایفه لر.
اولرنی باسقینچیلر اولادی اؤله راق کؤریشگنلر.اؤزبیکلرنینگ تاریخ
آلدیده قیلگن اولکن ایشلری، اؤلمس مادی- معنوی میراثنی ییرگه
اوریش نیتیده اویدیرمه لر تؤقیشگه عادتله نیب قالگنلر.
خلا صه اؤرنیده شونی ایتیش کیره ک کی، اؤزبیکلردن بؤلمیش بابریلر
تاریخی قرینداشلیک علاقه لریدن تشقری هندوستانده اولوغ امپراتورلیک
قوریشده موغوللر بیلن مصلحت له شیب ایش کؤرمه گنلر.اصلیده ،عقل
وذکاوت، آنگ وبیلیم ،تدبیرو داویوره کلیک تیموریلرواولرنینگ اولادلری
سنه لمیش بابریلرنینگ خراسان، تورکستان،ایران وهندوستنده قدرتلی
سلطنت برپا قیلیشیگه اساس بؤلیب خدمت قیلگن .
شونی هم قؤشیب کیتیش کیره ککی، اؤشه پیتده تورکستاندن بابریلربیلن
هندوستانگه کؤچیب بارگن کؤپلب اؤزبیکلر هندله شیب کیتدیلر.بوگونگی
کونده اولر نینگ اولادلری پاکستان وهندوستانده آز ایمس. اؤچیب کیتگن
ایزلرنی قدیریب تاپیش ، شانلی تاریخ بیلن باغله نیش پیتی اله قچان ییتیب
کیلگن ایمسمی؟
منبعلر:
1. « بابرنامه » تاشکینت -1960 ، 66- بیت.
2. «اؤزبیکستان اسکلاپیدیه سی» 2001- تاشکینت،88-89 بیتلر.
3. «روضته السلاطین» و« جواهر العجایب» ، حیدرآباد - 1968.
ذکرالله ایشانچ
ادََیب احمد قچان یشب اؤتگن؟
بومساءله ده ایککی خیل یانده شو بار:
1. علیشیر نوایی ادیب احمدنی 8- ینچی میلادی
عصرده یشب اؤتگن ، دیه معلومات بیره دی.
2.حاضرگی اؤزبیک ادبیّات شناسلیگیده ادیب
احمد یوگنکی (12-13) ینچی میلادی عصرده
ایشب ایجاد ایتگن شاعر صفتیده اؤرگنیله دی.
بیرینچی یاند شو
ادیب احمد حقیده گپرارگن علیشیر نوایی اؤزی
نینگ «نسایم المحبت» («محبت شبّاده لری»)
اثریده شونده ی معلومات بیره دی:«ادیب احمدهم
تورک ایلیدن ایرمیش .انینگ ایشیدا غریب نیمه لر
منقول دور . دیرلرکه، کؤزلری بوتاو(بیتگن)
ایرمیش که اصلا ظاهر ایرمس ایرمیش...امّا
بغایت زیرک وذکی و زاهد ومتقی کیشی ایرمیش
...مسکنی بغداد دین نیچه یاغاچ، بعضی دیب دورلر،
تؤرت یاغاج یؤل ایرکین . بیر کون اما اعظم (ق. ر)
درسیغه حاضر بؤلؤر ایرکندور. و بیر مساءله
اؤرگنیب، بو یؤلنی یه یاق بارور ایرکین دور.
درسدا ییری صفی (اؤتیرار ییری) نعال(بؤساخه)
ایرکندر. نقیدور،امام که دین سوروب دورلرکه،
شاگردلرینگیز آره سیده قیسیدین انداق که
کؤنگلونگگوز تیلار، راضی سیز؟ با وجودی
امام احمد وامام ابو یوسف(ر) والار نینگ ابنای
جنسی و هم سبقلاری . امام (ق. ر) دیب دورلار
باری یخشی دورلار. امّا اول کور ترک که صفّی
نعالده اؤلتورور و بیر مساءله نی مضبوط قیلیب،
تررت یاغاچ یه یاق کیلیب بارور، انداق که کیره ک
اول تحصیل قیلور. و انینگ تیلی ترک الفاظی بیلا
مواعظ ونصاحقه گویا ایرمیش.خیلی ایل نینگ
مقتداسی ایرمیش. بلکه اکثر ترک اولوسیدا حکمت
ونکته لاری شایعی دور. نظم طریقی بیلا ایتور
ایرمیش، انینگ فواید دین دور:
اولوغ لار نی بیرسه ، ایمسمن دیمه ،
ایلیک سؤن آغیز اور ، یمه سنگ ایمه.
یعنی
اولوغلر بیر نرسه بیرسه ، ایمیمن دیمه گین،
قؤلینگنی اوزه ت، ته تیب کؤر، ایمسنگ ایمه.
و هم انینگ دور کیم:
سؤنگک که ، ایلیک دور، ایرنگه بیلیک ،
بیلیک سیز ایرن-اول سؤنگک سیز ایلیک.
یعنی:
ایر کیشی نینگ بیلیمی سویک ده گی ایلیکّه
اؤخشه یدی. بیلیمسیز ایرکیشی خودّی ایلیکسیز
سویک کبیدیر.
علیشیر نوایی .«نسایم المحبت». تاشکینت .
2001 - ینچی ییل .426-بیت.
نوایی نینگ اوشبو سؤزلریده قوییده گی
معلومات یته دی:
1. ادیب احمد تورکی گوی ، ذکی، زاهد ، متقی
شاعر وادیب بؤلگن.
2.ادیب احمد عراقده یشب ، اما ابو حنیفه آلدیده
درس آلگن، شاگر دلیک قیلگن.
3. ادیب احمد نینگ شعرلری اؤز دوریده
تورکی ایللر آره سیده انچه مشهور بؤلگن.
4.ادیب احمد توغمه کور بؤلگن، او دینی
علملری برکتیدن مقتدالیک مقامیگه ایریشگن.
تؤرت یاغاچ (6- 7کیلو میترگه تینگ) یؤل
یوریب باریب امام اعظم آلدیده درس آلگن .
درسخانه ده اینگ آرقه قطارده اؤتیریب
سباق تینگله گن.
نوایی کیلتیرگن معلومات نینگ اینگ اهمیتلی
جایی شونده کی،ادیب احمد امام اعظم گه
شاگرد توشگن.
معلوم که ، امام اعظم ابو حنیفه بن ثابت بن
زوطی میلادی (۷۶۷-۶۹۴) ییلر آره سیده
بغداد ده یشب اؤتگن مشهور فقی عالمدیر.
امام اعظم الهیات ، وحدیث ساحه سیده کؤپلب
شاگردلرنی تربیه لب وایه گه ییتکزگن. شو شاگردلر
آره سیده ادیب احمد هم بؤلگنینی نوایی اؤز
اثریده قید قیلیب اؤته دی. نوایی نینگ قره شیچه
بو بار حقیقت. علیشیر نوایی کیلتیرگن معلوماتلر
اؤز وقتیده عبداروف فطرت کبی ادبیّات شناس
عالملرنینگ هم دقتینی جلب قیلگن. فطرت دامله نوایی
معلوماتلریگه شبهه قیلمیدی. عینی مساءله گه جدیراق
تدقیقات ایشلری آلیب بارگن ادبیّات شناس عالم
محمّد جان امام نظراف نوایی کیلتیرگن معلوماتلرنی
اساسلشگه اینتیله دی. و ادیب احمد نی (8) میلادی
عصرده توغیلگن دیب خلاصه چیقه ره دی.
بوعالملر اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نمونه لری بوندن اؤن
ایکّی عصر الدین هم موجود بؤلگن ، دیگن فکرنی
ایلگری گریگه سوره دیلر.
ایککینچی یانده شو
باشقه بیر گروه عالملر ادیب احمد یوگنکی اؤن
ایکّینچی عصر نینگ سؤنگی اؤن اوچینچی
عصرنینگ ایکینچی یریمیده سمرقنده یشب ایجاد
ایتگن، دیگن فکر طرفداری دیرلر. بو گروه عالملر
ارسلا ن خواجه ترخان (تیموری عملدار) کیلتیرگن
معلوماتگه سویه نیب شونده ی خلاصه گه کیلگنلر.
ارسلان ترخان ادیب احمد نینگ «هبت الحقایق»
اثری باشیده اؤن مصرعلیک شعرنی قؤشیب،شاعر
یوگنگده یشب اؤتگن لیگیگه اشاره قیله دی. بوندن
تشقری تاریخچی عالم عبدالکریم سمعانی(12-عصر)
اؤزی نینگ «انصاب»(«نسبنامه») کتابیده ادیب احمدنی
یوگنکده یشه گنی حقیده معلومات قالدیره دی.ادیب بیلن
باغلیق مناظره لی مساءله ادبیّات شناسلیده حاضرچه
اوزیل- کیسیل حل قیلینگنی یوق.
عالم وشاعر ادیب احمد دن بیزگچه بیر گینه
«هبت الحقایق» («حقیقت ارمغانلری») شعری
کتابی ییتیب کیلگندیر.اثر مضمونی ادب واخلاق،پند
ونصیحتلرنی اؤز ایچیگه آله دی. هبت الحقایق
قوییده گی بابلر دن عباره تدیر:
1. باب الله گه حمد وثنالر،
2. باب پیغمبرگه نعت وچهاریارلرتعریفی،
3. باب دادخواه سپهسالار مدحی،
4.باب کتاب نینگ یازیلیش سببی،
5. باب معرفت نینگ فایده سی
وجهالت نینگ ضرری،
6. باب تیل حقیده،
7. دنیا نینگ اؤتکینچیلیگی،
8. باب سخیلیک وبخللیک،
9.تورلی مساءله لر،
10............................،
11. باب کتاب نینگ خاتمه سی کبی
موضوع ومساءله لر.
ذکرالله ایشانچ
علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی نینگ
اساس چیسیمی؟
بوعباره نینگ پیدا بولیش حقیده
بلشویکلر انقلابی غلبه قازانیگندن کیین ،ساویتلر مملکتیده ینگی تفگْر،انقلابی ادبیّات، صنعت ومدنیت یولباشچیلری پیدا بوله باشله دی.چونکی، لینین ساویتلر مملکتینی قورگن اساسچی رهبر حسابله نردی.ابی قازاق ادبیّاتینینگ اساسچیسی،همزه حکیمزاده نیازی ایسه ، اوزبیک ساویت ادبیّاتینیگ اساسچیسی و باشقه لر.
ایندی اساسچی سوزینینگ لغوی معنا سیگه دقت قیله یلیک. بو سوزگه اوزبیک تیلینینگ ایضاحلی لغتیده شوندای تعریف بیریله دی: «بیرارنرسه گه اساس سالگن، پایدیوار قورگن کیشی؛بیرار نرسه نی برپا قیلگن ،تاءسیس ایتگن یاکی باشلب بیر گن کیشی ؛ یره تیوچی»- دیمکدیر.انگله گنینگیز دیک ، برچه لغتلرده یوق نرسه دن بارنی بنیاد ایتیشگه اساسچی دییله دی. نوایی یوق نر سه دن بارلیقنی(اوزبیک ممتاز شعرتینی) بر پا قیلدیمی؟ یوق البته . باشقه تاماندن، آلدینلری موجود بولمه گن واقعیلیکّه نسبتاً بوند ای عباره نی قولّه ش تاریخده موجود بولگن،بار گپ. فارس ادبیّاتیده هم آدم الشعرا (رودکی) ابو المعانی(بیدل) ،سلطان العارفین (یسوی) ...وینه بعضی ساحه لرنینگ اوز آته لری، اساسچیلری حقیقتاً بولگن.اولر یره تیوچی وباشلاو وچیلر بولیشگن- اوز دوریده. بولرعنعنه ده بارنرسه لردیر. امّا، نوایی اوزبیک ادبیّاتی و تیلینینگ اساسچیسی دیگن عباره نی اولچاو قیلیب ، توغریدن- توغر قولّه اش ، ایشله تیش اوزینی آقله آلمیدی. اوزبیک کلاسک ادبیّاتیده اینگ کوپ وخوب یازگن بیوک متفکّر علیشیر نواییگه نسبتا ً تاریخد بیریلگن بیر نیچه لقبلر:«امیر الکبیر»(بیوک امیر) «امیرالکلام»(سوز ملکنینگ سلطانی) وباشقه صفتلر بار. نوایی انه شو صفتلر بیلن تن آلینگن. بیزنینگچه علیشیر نوایینی اوزبیک تیلی وادبیّاتینیگ اساسچیسی دیب بولمیدی. نیگه؟
بیرینچیدن- ادبیّات و تیلینیگ اساسچیسی بولمه یدی.اگر بولسه،اولرنینگ یره تیوچیسی خلق دیر.اینگ گوزه ل ومعنا لی سوزلر خلق داستانلری ،عباره ،قوشیق وباشقه صنعت تورلریده اوز چقور افاده سینی تاپگن.
ایکّینچیدن- اوزبیک ادبیّاتی عروض وزنی بیلن هم ییگیزه ک ایمس. یا خود اوندن کیین توغیلگنی یوقکی، علیشیر نوایی عروض وزنیده شعر یازیب ، باشقه لرنی اوز آرتیدن ایرگشتیرگن بولسین. نواییدن بیر نیچه یوزآلدین هم عروض وزنیده عجایب شعرلر یازیلگن. یوسف خاص حاجب نینگ کتته داستانی ادبیّات اثری ، احمد یسوینینگ «حکمتلری» ،حکیم آته ، سلیمان باقیر غانی، ربغوزی ،آتایی، گدایی، سکاکی ، خوارزمی ،امیری ،لطفی و باشقه کوپلب تورکی مشایخلر سوزلری شبحه سیز اوزبیک ابیّاتینیگ اینگ گوزه ل نمونه لرینی اوزیده سقله ب توریبدی.
اوچینچیدن - نواییدن آلدین هم کمیده ینه بیش یوز ییلیک اولکن ادبی میراث بار.اگر ادیب احمد یوگنکینینگ «هیبت الحقایق» (حقیقتلر ارمغانی) اثری 8- میلادی عصرده یازیلگنلیگی اوز اثباتینی تاپسه، نوایی دوری بیلن ایلک یازیلگن بدیعی اثر آره سیده کمیده(7) عصرلیک فرق وجودگه کیلگنینی کوره میز.
نوایی اوزینینگ «نسایم المحبت»(محبت شباده لری) اثریده، ادیب احمد یوگنکینی ابوحنیفه امام اعظم شاگردلریدن بولگنی حقیده جمله دن شوندا ی دییدی:«بیر کون امام اعظم « ق.ر » درسیغه حاضر بولور ایکندورو بیر مساءله اورگنیب، بو یولنی یه یاغ باور ایکندور. حضرت امامدین سوره بدورلرکی، شاگر دلر ینگیز اراسیده انداقکی، کونگلینگیز تیلّر، راضسیز؟...امام « ق.ر » دیبدورکی،باری یخشیدور.امّا اول کور تورک کی صفّی نعالده اولتورور وبیر مساء له نی مظبوط قیلیب... انداغکی کیره ک اول تحصل قیلور»- دیه بهاله گن.(«نسایم المحبت» 2001- ییل. (۴۲۶- بیت).
اوزبیکستان نوایی شناس عالملری بومساء له ده حاضرچه بیر توختمگه کیلگنلری یوق. بو پرچه نی اقتباس کیلتیریشیمیزدن مقصد نواییدن (7) عصرآلدین هم اوزبیک شعریتنینگ گوهر تاشلری قوییلگنلیگیگه اشاره دیر. یوگنکی اوز اثریده منه بوند ای بیتنی کیلتیره دی :
اولوغلر نی بیر سه ایمسمن دیمه،
ایلیک سون آغیز اور یمه سنگ ییمه.
****
سونگکّه ایلیکدور، ایرنگه بیلیک ،
بیلیکسیز ایرن- اول سونگکسیزایلیک.
ایکّینچی رویتنی اساس آلگنده هم بوشعر نواییدن 200- ییل چمه سی آلدین یازیلگن
بولیب چیقه دی.
تورتینچیدن – یوقاریده سنه ب اوتیلگن شاعرلر کوپراق عنعنه وی اصولده سیوگی حقیده کویله شگن و اوزلریدن شعری دیوانلرمیراث قالدیرگنلر. حتّی، اولر فارس تیلیده هم یخشی شعلر یازگنلر. سان و سلماق جهتدن اولکن و بای میراثنی یعنی (7 - 5) یوز ییلیک آره لیقنی هیچ وپوچگه چیقریب بولمه یدی.
بیشینچیدن- نوایی کوپ یازگنی اوچون (34) ته اثر بیتیب قالدیر گنی اوچون اونی اوزبیک ادبیّاتینینگ اساسچیسی دییش هم عادی حیاتی منطقّه توغری کیلمه یدی.چونکی، ادبی قره شلر بوندا ی میزانلر بیلن اولچنمه یدی.
آلتینچیدن- نوایی اوزبیک تیلی حقیده قیغوریب، اونی حمایه قیلگنی یاکی بو تیلنینگ بای امکانیتنی کورست گنی اوچون هم اوزبیک تیلی وادبیّاتینینگ اساسچیسی سنه لمید. بونر شعر ویازوچی آلدیده تورگن بورچ ومسولیت حسابلنه دی.
ییتینچیدن- نوایی ییتوک وبر کمال شاعرهمّه دن کوره یخشی یازگن و نهایت درجه ده سوزلری پیشیق تفکّر قمره وی کینگ ، تخیل بابیده مثلسیز، غرایب بدیعی ترکبیلر یره تیوچیسی ایکنیگه شبحه قیلیب بولمیدی. بونقط ای نظردن هم نواییگه نسبتاً اوشبو بو سوزو عباره نی قولّه اش اورینلی ایمس. مساءله گه بوندای قره ش هم میزان ومعیار بولمسلیگی کیره ک. چونکی، او یوق نرسه نی یره تمه گن. بلکی، چوغلر، اوچقونلر،شعله لریانیده اوته یالقین وابدی قویاش
گلچراغ یاقیب، اونی پارل له تیب کیتگندیر.
تورک نظمیده چومین تارتیب الم،
ایله دیم اول مملکتنی یک قلم .
یاکی
اگر بیر قوم گر یوز یوقسه مینگدور،
مسلّم تورک اولوسی خود مینینکگ دور.
دییدی اولوغ نوایی.
علیشیر نواییگچه یشب ایجاد ایتگن شاعرلر دیوانیدن شعری پرچه لرکیلتریشگه حاجت یوق. اوشعرلر نینگ ایریملری خوددی بو گون یازیلگند ای. کیز کیلگنده شونی هم ایتش کیره کی،بوندن (1000) ییل آلدین یازیلگن یوسف خاص حاجبنینگ «قوتادغوبیلیک»(سعادتگه یولاوچی بیلیم) منظومه سی ،اوزبیک وعموم تورکی ادبیّاتده مثل یوق اثر دیر. بو اثر نواییدن (500) یوز ییل آلدین یازیلگن.حجماً کتته ، مضموناً تیرن بو اثر، تیل جهتیدن دیرلی صاف تورکی تیلده یازیلگن.عربی ، فارسی عنصرلر ایترلی اوچره میدی.
بوندن تخماّ (1000)ییل بورون محمود کاشغری قلمی بیلن یازیلگن «دیوان الغات الترک»(تورکی دیوان توپلمی) اثریده کیلتیریلگن معنادار تورتلیکلر، ساچمه فکلر، کیلتیریلگنیگه شاهد بولیب،اوزبیک تورکی ادبیّاتی نه قدر بای، تاریخگه ایگه ایکنیگه ایشانچ حاصل قیله میز.
ادبی اویلریمیز خلاصه سی اوله راق ینه ، شولرنی هم قید قیلماقچی میزکی ، نوایی اوزبیک ادبیّاتینینگ اساسچیسی بولمه گنی سینگری، او اوزبیک تیلینینگ هم اساسچیسی ایمسدیر. بیر جمله بیلن ایتله دیگن بولسه، نواییدن آلدین یازیلگن اثرلر(«دیوان الغات التر»و «قوتاد غو بیلیکنی») استثنی قیلگنده ،اولر نینگ تیلی علیشیر نوایی تیلیدن کوره بیرقدر ساده راق و حاضرگی اوزبیک تیلیگه انچه یقین توره دی.
ذکرالله ایشانچ
هر بیر اؤزبیک کتابخوانی، هر بیر سوادخوان اؤزبیک کیشیسیگه سوال
توغولیشی ممکن. خوش! اؤزبیک نثر چیلیگی قچاندن پیدا بؤله باشله گن؟
اولرقیسی عصرگه تعلقلی؟ نثرلر نینگ مولفلری کیملر؟ بو نثرلر قنده ی
خصوصیتلرگه ایگه؟ بو گونگی نثر چیلیگیمیز ده اولردن قنده ی
فایده لنه آله میز؟ و هاکذا. بوسواللرگه جواب قیلیش کیر ه ک بؤله دی.
چونکی، بیزافغانستان اؤزبیک جماعه سی
(فکرلاوچی ،آیدینلی و قلمکشلر) اؤزبیکچه یازیش،اؤزبیکچه
فکرلش واؤزبیکچه گپریش ابتیداسیده توریبمیز. ایندیگینه،
اتک - چیچک قدم کؤتره باشله دیک. شو معناده، مقاله نینگ اساسی
موضوعسیگه اؤتیشدن آلدین یؤقاریده گی سؤراقلرگه قسقه چه تؤخته لیب
اؤتسک.
اؤزبیک نثرنینگ اؤتمشی
یازمه نطق شکلی صفتده نثر،اؤزبیک ادبییاتی تاریخیده میلادی بیشینچی-
سککیزینچی عصرلرده شکللنه باشله گندیر. اورخون - ینیسی(آنه سای)
یازمه یادگارلیکلری متنی نینگ کتته قسمینی نثر تشکیل بیره دی. بو دورلر
بدیعی میراثی، برچه تورکی خلقلرگه تیگیشلیدیر.اورخون - ینیسی نثری
موضوع جهتیدن تورک
خاقانلریگه ، شهزاده لریگه بغیشلنگن مقتاو،مدحیه وآلقشلردن عبارتدیر.
رونیک(یشیرین) یازوی دیب اتلگن اوشبو بیتیکده،عکس ایتتیریلگن
متنلربیلن حاضرگی اؤزبیک نثرچیلیک گی اؤرته سیده ، هرتامانلمه
کتته آره لیق فرق لربار. یعنی اوشه دور سؤزلری عیناً بوگونگیده ی
ایتیلمیدی، اؤقیلمیدی و یازیلمیدی. بوطبیعی حال البتته. ینه، مساله نینگ
اهمیتی شونده کی، آنه سای بیتیکلری 1500
ییل آلدینگی متن حقیده یخشی تصور بیره دی. بوگونگی نثرچیلیگیده
هم اوندن اونیملی فایده له نیش ممکندیر. اورخون ینیسی بیتیکلریدن
کیینگی دورلرده (13-9) وجودگه کیلگن نثر دن افسوسکی، نمونه لر
دییرلی بیزگچه ییتیب کیلمه گن.
14-عصر باشلریده ربغوزی نینگ «قصص الانبیا» نشری اثری
وجودگه کیلدی. اثرمتنی آنه سای بیتیکلریگه قره گنده، بوگونگی
تیلیمیزگه انچه یقین توره دی. کلاسیک نثر نینگ اینگ گؤزه ل نمونه
لرینی اؤزیده جمعله گن بو کتاب کؤپ تامانلری بیلن
قیمتلی منبع حسابلنه دی.اون بیشینچی عصرده علیشیر نوایی اؤزبیک
نظم ونثرینی یوکسک چؤققلرگه کؤتردی. اونینگ «نسایم المحبت»،
«محبوب القلوب» ،«محاکمته اللغاتین»،«میزان الاوزان»،«خمسة
المتحرین»،«مجالسالنفایس» ،«منشات»،«تاریخ ملوک عجم»
و باشقه اثر لری ایسکی اؤزبیک نثرینی بیقیاس
درجه ده رواجلنتیردی.اوندن کیینگی دورلرده ، ظهرالدین محمّد بابرنینگ
«بابرنامه» سی ،ابوالغازی بهادر خان نینگ «شجرهء تورک»و
«شجرة التراکمه » کبی اثرلری اؤتمیشده گی اؤزبیک نثری نینگ
گؤزه ل نمونه لرینی اؤزیده سقله گندیر. بولردن کیینگی دورلرده هم
یازوچیلر تامانیدن تذکره، بیاض وجنگ نامه لرشکلیده گی نثری اثرلر
یره تیلدیدی. اوشبو مقاله ده ،بابر نینگ عیناً «بابرنامه» اثری
خصوصیده تؤخته لماقچیمیز.
نیگه؟
1.اثرنینگ لغوی ذخیره سی اولکن.
2.افغانستان اؤزبیکلری لهجه سیگه انچه یقین توره دی.
3.نهایت درجه ده توشونرلی تیلده یازیلگن.
4. تیل دستوریگه قطعی عمل قیلینگن.
5.اوسلوب جهتدن اؤزیگه خاص وروان اوسلوبده یازیلگندیر.
6.ادبی تیل اوچون اساس بیری آله دی.
7.اثرنینگ تیلی خلق چیل.
8.اؤزبیکچه یازیشده اؤرنک بؤله آله دی.
ایندی «بابرنامه» تیلی حقیده گپلشسک.
بابر(1530- 1483) نینگ «بابرنامه» اثری تورلی تاریخی منبعلرده
«بابریه»، «توزوکی بابری»،«واقعیات بابری»،«طبقات بابری»،«تواریخ
بابری»و«واقعه نامه» ناملری آستیده قید قیلینگندیر. بابر نینگ اؤزی
ایسه کؤپراق «واقعه»،«تاریخ»ناملرینی ایشله تگن. (1- بیت)
«بابرنامه» (1530- 1518) ییللر واقعه لرینی اؤز ایچیگه آله دی.
«بابرنامه» متنیدن کؤرینشیچه مولف صفتیده بابر تعلم ، اؤزبیکچه
نطق، خط – سواددن نهایتده توینگن، مکمل بهره مند بولگن. تکللف، زوره
کیلیک،اونینگ نثریده،
نظمیده هم یوق.
یاد ایتمس ایمیش کیشینی غربتده کیشی،
شاد ایتمس ایمیش کؤنگلنی محنتده کیشی.
کؤنگلیم بو غریبلیکده شاد اؤلمه دی، آه !
غربتده سیوینمس ایمیش البته، کیشی .
********
کونگیل قفسیده دل قوشی دم قیله دور،
غربت بو غریب عمرنی کم قیله دور .
نی نوع بیته ی فراق وغربت شرحین،
کیم کؤز یاشی بو نامه یوزین نم قیله دور.
(19- بیت)
مصرع باغله شده ، سؤزلرنی تیزیشده و فکرنی تیرن بیان قیلیشده،
بابر، توغمه صنعتکار، سؤزو فکر شاعریدیر. او عنعنه وی اوسلوب،
سؤزو ترکیبلردن اؤزینیاوزاق توته دی. بابرسؤزی اونینگ سؤزیدیر،
اونینگ سیویکلیسی،باشقه لرنی کیگه
اؤخشه میدی. بابر چیزگن تصویر یارقن، بؤیاقدار، جانلی وتاثرچندیر.
بابر قلمی بیلن بونرسه لرنی رویابگه چیقرگن واسطه، ینه سؤزدیر.
بابرنینگ سؤزی، شاعرنینگ یوره گیده تؤلقین لنگن حسلر،تامیریده جوش
اورگن تویغولردیر. شاعرنینگ یوقاریده گی رباعیلرینی شعری یاکی لسانی
(تیلشناسلسک) نقطه ی نظر دن تحلیل قیلیشگه احتیاح یوق.او،
تؤغریدن- تؤغری اؤقوچینی اؤزیگه قره ته دی، یوره گیدن
اؤرین آله دی.
«بابرنامه» نینگ تیلی حقیده گپ کیتگنده،شونی هم ایتیش کیره کی،
بابر سؤزلرنی
بیجریم تنلیدی.اوسؤزلرگه تفکرنی یوکلیدی،فکرگه سؤزلرنی ایمس. بابر،
زمانداشی بؤلگن، قصه نویس میر سربرهنه حقیده گپرارکن،
جمله دن شونده ای دیدی
:«...امیر همزه قصه سی نینگ مقابله سیده، عمری ضایع قیلیب،اوزین-
اوزق،یالغان قصه باغله ب دور.» ( بیت- 16)
گپ (جمله) انچه ین افاده لی بیان قیلینگن. «اوزین- اوزاق » جفت
سوزلری همده«قصه باغله ماق »عباره سی راست اؤزبیکانه دور.
یاکی اؤشه پیتده کابل تیوره گیده
یوز بیرگن بیر زلزله باره سیده شونده سؤز یوریته دی:
« پغمان بیله بیک توت آره سیده بیر پرچه ییر کیم، عرضی بیرگینه
تاش آتیمی بؤلغه ای اوچوب، بیر اوق
آتیمی قویی باردی.اوچقن ییرنینگ اؤرنیدن چشمه لر پیدا بؤلدی.
ایسترغیچتین میدانغچه آلتتی- ییتی یاغاچ یؤل بؤلغه ی،ییر انداق
یاریلیب ایدی کیم، بعضی طرفی بیلچه بلند بؤلیب ایدی،
بعضی طرفی بیلچه پست، یاریلگن ییرغه بعضی
ییرده کیشی سیغر ایدی. زلزله بؤلغان زمان جمعی تاغلرنینگ
باشیدین گردلرقؤپدی...جهانگیر میرزا نینگ یاوقلریدن بیری
اوشبو بالا خانه ده ایکندور. بالاخانه تامی اوستیگه ییقیلیبدور،
تنگری سقله دی، هیچ ییریگه آزار ییتمه دی.
تیپه ده گی اویلر تؤپ - توز بؤلدی.اؤشل کون اوتیز اوچ قتله ییر
تیبر ه ندی، بیرآیغچه هر کیچه - کوندوز ده ایککی – اوچ قتله
ییر تیبره نرایدی» (24 -بیت)
کیلتیریلگن متنده جمله لر صاف اؤزبیکچه توزیلگن. ترکیب و بریکمه لر
دری یاکی باشقه بیرار تیلدن ترجمه قیلینمه گن . بابر دوریده قویده گی اولچاو
بیرلیکلری قؤله نیلگنی اهمیتگه سزاوار دور.مثلاُ.بیرگینه تاش آتیمی،
بیراوق آتیمی ،آلتتی- ییتییاغاچ یول، بیلچه بلند و کیشی سیغر کبی
اولچاو بیر لیکلری معلوم سیغیم وآره لیق توشونچه لرنی
افاده قیلگن اؤشه زمانده . باشقه تاماندن اوشبو ترکیبلر اؤزبیکچه فکر
ته شی یبدی. یاکی،تیپه ده گی اویلر توپ- توز بؤلدی.اؤشل کون
اؤتیز اوچ قتله ییر تیبر ه ندی.ایکینچی جمله ده بیرارته آلینمه
سؤز کؤزگه تشلنمیدی.گپده گی سؤزلر ترکیبی، گپ بؤلک لری
ترتیبی تیکیس وایخچم جایلشگن. مذکور گپده حاضرگی ادبی تیلگه
ماس توشمه یدیگن حالتلر «غه/ گه»جونه لیش کیلیشگی،«اوشل/
اوشه»آلماش«بیله/ بیلن» یاردمچی (باغلاوچی) «اوچقن/ اوچگن»
روشداش و«دور/ دیر» تؤلیقسیز فعللریدیر. بو شکللر بو گوکونگی
تیلیمیزده شولرگه یقین شکلده فعال قؤله نیلماقده.
شونینگدیک،افغانستان اؤزبیکاری نطقیده فعال ایشله تیلیب کیله یاتگن
«قتله/ مرته» ترتیب سان بیلدیروچی سؤزی، شکلی ایسکی بولیشگه
قره مسدن همان کؤپ ایشله تیله دی. یاکی منه بو گپگه دقت قیلینگ
:«اندیجانغه بؤله سمرقندنی ایلیکدن بیردوک». بو جمله ده «بؤ له»
روشداش سؤزی اکثری افغانستانلیک اؤزبیکلر شیوه لریده اوچره یدی.
قؤییده گی خلق عباره لری بابر تیلیده نهایت اؤرینلی جرنگلیدی.
«دشمن نی دیمس،توشگه نی کیرمس»،«اینانمه غیل دوستینگغه
سامان تیقر پستینگغه»،«کؤزلرینی توز توتدی» ( 25 - بیت)
شونینگدیک،«بابرنامه ده»،«مزه لیق ، بیمزه شعر» ، «ایلدم بارماق»،
«ایش- کوچ»«بیر پاره، آدملر»(بعضی)«بیکچه» (ایرکه لش) ،
«آتلیق»(نامیده گی) و«شلاین»(قیزیقچی) سؤز همده عباره لری کؤپ
اوچره یدی ،چاپقون باردی، سؤل قؤل سؤز وبیریکمه
لرنی حاضرگی اؤزبیک تیلیده قؤللش آرتیقچه لیک قیلمیدی.
یا بؤلمسه،«کابلغه باقه(قره گنده) غزنی همیشه ارزانراقدور».(36-بیت)
بو گپیده باقه روشداش سؤزینی قؤله ش خودّی اوزوککه کؤز قویگنده ی
جمله نی بیزه ب توریبدی.
بابر نینگ منه بوجمله لریگه ،سؤزلریگه اهمیت قره تسک.:
«... قاق گوشتین بیر-ایککی تیکه آلدیم.»،«ینه بیر کؤنگلیم قؤزغالیب
کیلدی».«شنبه کون بیر ایاق سوت ایچدیم.»،«شکور حالا هیچ قصه یوقتور»،
«شکور تنگریغه کیم ینه کون کؤراریم بار ایکن»و«بو بیتیلگن خط کابلگه
یوباریدی» گپلریده واقعه لر تنیق افاده قیلینگن. بابر، ابراهم لودی نینگ آنه سی
تامانیدن زهر لنر ایکن، بو واقعه «بابرنامه ده» شونده ای یاریتیله دی.
«...چینی اوستیگه یوپقه نانی سالور واول نان اوستیگه
اول کاغذده گی زهرنینگ آزراق یریمنی سیپر،زهرنینگ اوستیگه
یاغللوق قلیه نی سالور... »(377- بیت) خوش! بیز اوشبو سطردن
قنچه لیک یراقده میز؟ اؤزبیک تیلینینگ برچه گؤزه لیلک لری،
بؤیی- بستی گوده لنمه یپدیمی بونثرده ؟سؤزلرنینگ باغله نیشی
یوعباره لرنینگ بیریکوی، سؤزلرنینگ معنا وشکل
تاماماندن تاوله نیشی ، بویاقدارلیگی کیشینی حیرتگه سالمیدیمی؟
اؤزبیک خلقی بابر آلدیده قرضدار دیر. گؤزه ل شعریتی،مرورید ده ی
نثر لری
اوچون . اؤزبیک تیلی نینگ چیکسیز امکانیتلرینیکؤز- کؤز قیلگنی اوچون
بابر ارداقلیدیر.حتی جهان مدنیتینی بابر سیز تصور قیلیب بولمیدی.
بابر نینگ مهارتی شونده ای سهل کم بیش یوز ییلیک مسافه نی سؤز قدرتی
یاردمیده قسقه رتیره دی و تیل جهتدن بو گونگی کونگه انچه یقین لشتیرگندیر.
وینه عصرلر آشه «بابر نامه» بیز بیلن همنفس بؤلیب باره ویره دی.اوشبو سطر
لرنی یازیشدن مقصد اؤلا،اؤزبیک ممتاز نثر چشمه لریدن سیراب بؤلیش،
اؤزبیکچه تیکست یازیشنی اؤرگه نیش، بیگانه تیلده اؤیلب فکر یوریتیشدن
اؤزنی تیی شدیر. تؤغری، علیشیرنوایی بابرگه قره گنده انچه کؤپ نثر یازیب
قالدیرگن.نوایی نثری نینگ کؤلمی،مؤلجه لی،مرّه ومقصدی باشقه- باشقه.
اعتراف ایتش کیره ککی نوایی نثر لری نینگ تاشی آغیرراق
باشقه لرنیکسگه قره گنده .اونی انگلش و توشونیش
ههمّه گه هم قؤل کیله ویر میدی. اونی انگلش وتوشونیش اوچون ایچکی
بایلیک ینه کؤپ اسباب واسطه لر کیره ک بؤله دی. ربغوزی ،
ابوالغازی بهادرخان نینگ نثری هم دور میزدن بیر قدر اوزاق.
امّا توشونرلی نثر یازیشنی تجربه قیلگن وقیلمه گن
قلمکشلر اوچون «بابرنامه» عجایب منبع و دست مایه دیر.
فایده لنیلگن منبعلر:
1.بابرنامه. تاشکینت. 1960.«فن» نشریاتی.پارسا شمسیف متنی.
7.اوزبیکستان ملی اسکلو پیدیه سی.تاشکینت.6- جلد.2003. 92- بیت
آلتی عصر آلدین خراسانده تیموریلر دولتی گللب - یشنه یاتگن
بیر دورده، مدنی رقیبلر،«تورکی تیل- جؤن، قالاق
وشعریازیشگه یراقسز؟»- دیگن دعوا –یو ،دغدغه لرنی
قیلگنکی،علیشیر نوایی اؤزی نینگ«محاکمةاللغاتین»
اثرینی یره تیشگه بیل باغله گن و اونینگ
عکسنی نظری، عملی جهتدن اؤز دوریده اساسلب،
اثباتلب بیر دی . بونده ی نا تؤغری ادعا والجیره شلر،
اؤشنده حتا دولت مقیاسیده هم عکس صدا اویغتگن.
سلطان حسین بایقرا بونگه ردیه یازیش
ایشنی اولوغ نوایی گه فرمان ایله تاپشیرگن.
« وبو ضیعف،- دییدی نوایی،- خاکسار اول
حضرت نینگ قدسی نفس پاسینی اسره ب و
واجب الاذعان حکملریگه اطاعت وفرمانبردارلیق
قیلیب، کؤنگلیمدین وتیلیمدین کیلگانچه و قلمیم
و ایلگیمدین قوت فهم قیلغانچه اول حضرتقه
...( فرماننی بجریب) مباحی – یو ، سربلند قیلدیم» (1)
نوایی نینگ قیدقیلیشیچه، حسین بایقرا خراسان ادبی
حوزه سیده گی تورکی گوی شاعرلر برچه لری اؤز آنه
تیللریده (اؤزبیک) قلم تیبره تیشلرینی جوده – جوده
آرزو قیلگن. «بوسلطان السلاطین نینگ کیمیا اثر
خاطری وخرشید آثار ضمیری داغی مونگه مایلکی،
تورک ناظملری اؤز الفاظلری بیلن شعرگه
مشغوللوق قیلغیلر...»(2)
هرات ادبی محطیده سؤزچیلیک صنعتی بیلن
کمال تاپگن شاعرلرسلطان حسین نینگ بویروغیگه
بؤین ایگمه گنلر«طرفه راق بوکیم ترغیبی وتلقینی
بونوع پادشاه احسان وتحسینی قاعده ی مطابعت
سخندان وموافقتنی اونوتیب وجاده ی نا فرمانلیغ
وضلالتنی توتوب،کؤپی، بلکی باریسی فارسیغه
مایل بؤلدیلرو اول تیل بیله نظمگه قایل»(3)
بویوک نوایی مساءله گه ینه ده چقوراق تاریخی
نقطه ی نظردن یانده شدی.
او آنه تیلیده کویلش درد وغرورینی اؤز سلفلریدن
هم ایزلب کؤره دی.اولوغ متفکّرعلیشیر نوایی
سارت (فارس) تیلیده شعرکویلاوچی تورکی
نصب شاعرلرنی «فهمی عاجزلر» دیب بهالیدی.
«فهم جنسی عاحزلرنی هم مایل، مشتغل اوشبو
نوعغه کؤرار وزمان اهل طریقیدین
چیقماغین مناسب کؤرمس و بو نوع بیله قالور»(4)
نوایی تاریخ نینگ بؤش قالگن (آنه تیلیده بیتیلمی قالگن)
صحیفه لرینی ملامتنامه اوله راق کؤره دی و قبول قیله دی.
«هلاکو خان زمانیدین سلطان صاحبقران تیمور
کؤره گان زمانیدین فرزندی خلفی شاهرخ سلطانینگ
زمانی نینگ آخریگچه تورک تیلی بیلن شعرا پیدا
بؤلدیلر.واول حضرت نینگ اولاد وافادیدین هم
خوش طبع سلاطین ظهورگه کیلدی: شعرا سکاکی
وحیدر خوارزمی وعطایی؟ (آتایی) ومقیمی
ویقینی وامیری وگدایی دیکلروفارسی مذکوربؤلغان
شعرامقابله سیده کیشی پیدا بؤلمه دی،بیرمولانا
لطفیدی اؤزگه کیم...»(5) اما، نوایی بواؤرینده نیگه
دورموغللردوریگچه ایجاد قیلگن : ادیب احمد یوگنکی،
یوسف خاص حاجب (بعضی منبعلرده حاجب نینگ
«قوتادغو بیلیک» اثرینی تورکی شهنامه دیب تعریفلنه دی)
و محمود قاشغری لرنی تیلگه آلمیدی. «ذواللسانین»
لیک عنعنه سی موجود ادبی محیط وتؤگره گکلرده هردایم
چاغیشتیریش، سالیشتیریش قاعده سی عمل قیلیب کیلگن .
ایجاد میزانی انه شو ذیل اؤلچه نگن . اؤتمیشده هم بوندن
کین هم شونده ی بؤلیب قاله دی. بوکبی اؤلچش نینگ بیر
افضل تامانی بار،اوهم بؤلسه ایجاد کیشیسیگه اؤزلیگنی انگلش
ومسولیتنی حس ایتیشگه امکان بیره دی.
نوایی سؤزی بیلن ایتگنده، افغانستانلیک
تورکی نصب شاعرلر«شعریتیمیز فارسلرنی کیگه قره
گنده توبنراق،پستراق» - دیگن اؤی،خیال کسللیگیه
مبتلاو«معتاد» دیرلر. اؤزبیکستانلیک ایجاد
اهلی ایسه بو معمّا دن بوتونلی فارغ بؤلدیلر.
«مخفی» علم قعریگه شونغیب:
اؤرته عصرلرده تام معناده بوگونگی تیلشناسلیک
فنی موجود بؤلمسه ده،بوعلم حقیده گی تصور و قاعده لر
انچه قدیمیدیر. محمود کاشغری والزمخشریلردن کیین
علیشیر نوایی تیل مساله لری بیلن علحیده شغلله نه دی
وبو فنی (تیلشناسلیک علمنی- ذ. ایشانچ) مخفی
علم دیب اته یدی.«الرداغی رنج و مشقّتیم مقابله سیده،
چون بومخفی علمدین کی،ظاهرقیلیبمین، اوقوف تاپسه لر...»(6)
خوش، بو مخفی علمده نیمه لر
یشیرینگن؟ ایکنکی، اونی نوایی ایزلب تاپدی
و باشقه لرگه بیان قیلدی . بیزنینگچه نوایی
کؤزده توتگن مخفی علمده:
1 . تیللرنینگ پیدا بؤلیشی حقیده گی تعیلمات؛
2 . تیللرنینگ ترقه لیشی حقیده گی تصور؛
3. تیللر نینگ تصنیفی بابیده گی نظریه ؛
4. سؤز حقیده توشونچه ؛
5. تیلنینگ لغت ترکیبی حقیده ملاحضه لر؛
6. سؤزلرنینگ یسه لیشی قاعده لری؛
7.لهجه لر خصوصیده سؤز؛
8. تاوشلر باره سیده توصیف ؛
9. تیللرنی قیاسی اؤرگنیش بؤیچه فکر لر
جا تاپگندیر . ایندی انه شو مثاله لر
بیلن قسقه چه بیرین- کیتین ته نیشیب آلسک.
- تیلیلر نینگ پیدا بولیشی:
بو حقیده نوایی دینی نقطه ی نظردن یاندشه دی.
تنگری تعالی آدم نینگ،زوه له سینی لایدن قاریب،اونگه روح
بغشله دی وجان عطا قیله دی . سؤنگره انسان
تیلگه کیره دی ونطق قیله باشله یدی.
« تکلم اهلی» یاریق عالمنی کؤره دی.نواییگه کؤره
انسان تیلی نینگ مبداّ سی انه شو نقطه دن باشلنه نگن.
- تیللرنینگ تصنیفی :
تیللرنینیگ مساءله سیگه نوایی ینه دینی
وعنعنه وی جهتدن قره یدی. نوایی هند تیل عایله سی،
ایرانی وسام تیل عایله لرینی اعتراف ایتهدی.
و ییر یوزیده ییتمیش ایککی فرقه تیلی بار لیگینی قید قیله دی:
« اوچ نوع تیلدورکیم، اصل ومعتبر دور...اما، تورکی
و فارسی و هندی اصل تیللرنینگ منشاّدور...»(7)
- تیللرنینگ ترقه لیشی:
بو حقیده گی تصور نوایی نظریدن قوییده گیچه افاده لنه دی:
« ربع مسکون نینگ یتتی اقلیمیدین هر اقلیمده نیچه کشور
بار وهر کشورده نیچه شهر وقصبه وکینت
وهر دشده نیچه خیل - خیل صحرا نیشین
اولوس وهر تاغنینگ قؤللریده وقلله لر یده
وهربحرنینگ جزایریده وسواحیلیده نی طوایف بار.
هرجماعت الفاظی اؤزگه لردین وهرگروه عباره تی ینه لریدین
متغیرو بیرنیچه خصوصیت بیله متمیزدورکی
اؤزگه تیلده یوقتور.»(8)
- سؤز حقیده تعیریف:
بیرارکن نوایی سؤزنینگ قیمتی،معنالریگه اهمیت قره تگن
حالده سؤزنی اینگ تاثرچن واسطه دیب بیله دی.
«سؤز دورّیدورکیم،انینیگ دریاسی کؤنگیلدور
وکونگیل مظهریدورکیم ،جامعی معنایی جزو کللیدور.. .
شریفدین(یخشی سوزدن) اولگن بدنغه روح پاک
کثیفیدن (یامان سؤزدن) حیاتلیک تنغه زهرهلاک خاصیتی
ظهورایتر »(9)
- تیللرنینگ لغت ترکیبی:
بابیده نوایی انچه گینه ایخچم فکر یوریته دی.
«... بو تیلده (اؤزبیک)غریب الفاظ وادا کؤپدور مونی
خوش آینده ترتیب ورباینده تریکیب بیله باغله ماغنینگ
دشوارلیغی بار.»(10)
شونینگدیک نوایی فعل ،آلماش،آت اونداو،صفت ،روش
سؤزتورکومیلرینی فرقلیدی واولرنینگ یسه لیشی
باره سیده هم سؤز یوریته دی (11)
سؤزلرنینگ یسه لیشی:
بو خصوصده نوایی مفصل تؤخته لیبب اؤته دی.
فارس تیلیده افاده سی بؤلمه گن اؤزبیکچه فعل
و فعل شکللرینی قؤییدگیچه کؤرسه ته دی:بؤغسماق،
ایغلمسینماق، سیینگره ماق، سیقتماق ،های-
های(اونداو) آپ- آق، قاپ- قاره قیپ- قیزیل،
کوم- کوک،یم- یشیل و بوم-بوز(صفت) کؤپ معنالی
سؤزلر.مثلا.: توز سؤزی آلتی معنا ده قولّه نیلگن
(تؤغری،اؤق- یای،تیکیس ییر،توزماق- فعلنینگ
بویروق شکلی واسباب) معنا سیده. شونینگ دیک ،
کؤر،ایت،بار،کوک وساغین سؤزلرینی «محاکمة اللغتین» ده
کؤپ معنالی سؤزلر صفتیده ایضاحلنه دی.(12)
- لهجه لر باره سیده :
نوایی نینگ کوزه تیشله لری بار «هرجماعت الفاظی
اؤزگه لردین وهر گروه عباره تی ینه لردین متغیر وبیر نیچه
خصوصیت بیله متمیز دورکی ، اؤزگه لرده یوقدور.»(13)
- تاوشلر توصیفی:
بو مساءله هم نوایی نظریدن چیتده قالمه گن نوایی«اونلیلرنینگ
اکوستیک فرقینی افاده لشده اینگیچکه معنایسده گی«دقیق»
و «ایریق» سؤزلری بیلن «قه لین - اینگیچکه»(قتتیق- یومشاق)
توشونچه سیدن فایده لنه دی.(14)
- تیللرنینگ(فارس- اؤزبیک) قیاسی اؤرگنیش:
بو معمّابابیده نوایی اؤزگچه راق فکر یوریته دی.
شاعراؤزبیک تیلی وکیلی صفتیده موضوعگه جدیراق
یانده شه دی.علیشر نوایی فارس تیلینی اؤزبیک تیلیگه
تینگ کیله آلمه یاتگن نقطه لریگه اؤتیشدن آلدین
معمّانی منه بونده ی قویه دی:«تیللریده(فارسلرنینگ)
کمال ونقصان حثیتیدین فاحش تفاوتلردورکی،الفاظ
وعبارت وضع قیلورده (اوزبیک تیلی)
سارتقه فایق کیلبدور»(15) اؤزبیک تیلیده نازک معنالرنی
انگله توچی سؤزلر بغایت کؤپ ،دییدی نوایی وفارسی
تیلده معادلی بؤلمگن یوزته؟ (بعضی منبعلرده 99)
فعلنی مثال کیلتیره دی.«بو مذکوربؤلغان یوزلفظدین
بیرنیچه گه مشغوللیک قیلیب ثابت قیله دی،
تا خصم مقابله ده الزام بولسینکی، اؤزگه لرنی
مونگه قیاس قیلسون» (16) شونینگدیک نوایی
تورلی ساحه گه عاید بویوم، طبعیی حادثه، حیوان وپرنده
ناملرینی کیلتیریش(17) بیلن اوشبو سؤزلرنینگ
معادلی فارس تیلیده یوق دیگن خلاصه گه باره دی.
«فارسی گوی شعرا مونداق خوب مضمون
اداسیدن مجروح دورلر» (18)
«محاکمة الغاتین» ده علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی
نینگ بار امکانیتینی کؤز- کؤزقیلیش مقصدینی
اؤزآلدیگه قؤیگن و اونگه ییریشگن هم . بیر
پیت نینگ اؤزیده تورکی نسب شاعرلرنی اؤزتیللریده
ایجاد قیلیشگه دعوتقیله دی:«اندین سؤنگره کیم ،
تورک تیلی نینگ جامعیتی مونچه دلایل بیله ثابت بؤلدی،
کیره ک ایردی کیم بو خلق آره سی دین پیدا بؤلغان طبع اهلی
سلاحیتی وطبعلرین اؤزتیللری تورغاچ اؤزگه تیل
بیله ظاهر قیلمسه ایردی وایشگه بویرمه
سه لرایردی»(19) نوایی نینگ ایزلی- ایزلی
تاپگنلری حقیده، بارگپنینگ
همّه سینی ایته آلمه دیک.چونکی شاعرنینگ
«محاکمة الغاتین» اثری کتّه- کتّه علمی شرحلر
یازیشنی طلب قیله دی. نوایی سان وسلماق جهتیدن
کؤپ و زور اثرلر یره تدی . شاعراؤزی نینگ«لسان الطیر
(قوش تیلی) مثنویسیده شونده ای یازه دی:
نظم و نثریم کاتب تخمین شناس ،
یازسه یوزمینگ بیت بؤلورایردی قیاس.
نوایی سؤزدن، معنادن ابدی هیکل یسه دی. او سیز وبیز
بیلن سؤزله شله یاتگن، دردله شه یاتگن هیکلدیر.
او بیلن هرگل اوچره شگنیمیزده منه
بوسؤزلرقولاغیمیزگه جرنگلب توره دی او نینگ تیلیدن :
نوا سیز اولوسنینگ نوا بخشی بؤل ،
نوایی یامان بؤلسه ،سین یخشی بؤل.
بوتیریک سؤزهیکلی تینچلیک،دوستلیک و
برادرلیکنی ترنم قیلیب توره دی:
جهان اهلی بیلینگیزکیم ایش ایمس دشمنلیق،
یاراؤلونگ بیر- بیرینگیزگه کی ایروریارلیق ایش.
نوایی سیزو بیزگه هردایم سؤزومعنا هدیه قیلیب توره دی،
روحیمیزتینچ آله دی، قوت آله دی اوندن:
بو دُر لرکیم کؤزیمنی اندی آچدینگ،
میننینگ ایلگیم بیله عالمگه ساچدینگ .
بویورسنگ ساچماغین مین بینوادین،
چیقار یوز بینوا ایلگین هوا دین .
ایرگچ بذل ایله مین بینوا دین ،
نواسیزلرگه قارماتغیل هوا دین .
اولوغ نوایی سؤز ومعناگه آشنا قیله دی بیزنی .
نوایی ینه بیزدن سؤزلرینی خوارلمس لیگیمیزنی ،
قدریگه ییتیشیمیزنی هم تمننّا قیله دی .
آنی سیندیر غان ایلنی قیل شکسته ،
خجسته کورگن ایلگه توت خجسته. (20)
1.علیشیر نوایی.مکمّل اثرلر توپلمی.16- جلد.تاشکینت.
«فن» نشریاتی.2000- ییل .39- بیت.
2.شو اثر . 38- بیت.
3.شو اثر . 38- بیت.
4. شو اثر. 24 - بیت.
5. شو اثر. 36- بیت.
6. شو اثر. 40- بیت.
7. شو اثر.10 بیت.
8. شو اثر. 7- بیت.
9. شو اثر. 8- بیت.
10.شو اثر.18- 19 - بیت.
11. موءلفلر جماعه سی.اؤزبیک ادبییاتی تاریخی.2- جلد.
1977- «فن» نشریاتی. 422- بیت.
12. علیشیر نوایی.مکمّل اثرلر تؤپلمی.16- جلد.
تاشکینت«فن» نشریاتی.2000- ییل .14-15 - بیت.
13. شو اثر.23 - بیت .
14.مولفلر جماعه سی.اوزبیک ادبییاتی تاریخی.2- جلد.
1977- «فن» نشریاتی. 422- بیت.
15.علیشیر نوایی.مکمّل اثرلر تؤپلمی.16- جلد.
تاشکینت«فن» نشریاتی. 2000- ییل 18- بیت.
16. شو اثر 13 – بیت
17.موءلفلر جما عه سی. اؤزبیک ادبیاتی تاریخی.
2- جلد. 1979-«فن»423 – بیت .
18.علیشیر نوایی مکمل اثرلر تؤپلمی. 16- جلد.
تاشکینت «فن» 2000- ییل .15 – بیت .
19.علیشیر نوایی «خمسه» تاشکینت
«فن» 1960 – ییل ، 150 – بیت
ذ. ایشانچ
