تیلیمیز حقیده کؤپراق قیغوره یلیک

مظلوم آنه تیلیمزنی اؤنگلب آلیشیمیزگه،هلی آلدینده  کؤپ قاوون پیشیغی توریبدی.شونینگ اوچون تیل حقیده قیغوریشنی کونده لیک إیشیمیزنینگ بیرقسمیگه ائلنتیرماغیمیزضرور.اؤزبیک تیلینی بایتیش،رواجلتیریش واونی محافظت قیلیشنی إیشیمیزگه ائلنتیرنگنده گینه، آلدیمـــیزگه قؤیلگن  مقصدگه ایریشگن بؤله میز.مقصدیمیزینه اؤشه-اؤشه،آنه تیلیمیزنینگ اجتماعی موقعینی کؤتریش، ارداقلش واونی بلا- قضالردن سقلب قالیشدیر.

درواقع،تیلنی سیویشدیک بختدن محروم کؤنگیللر-اؤلیکدیر.سببی تیل یلغیزگینه،عــلاقه قورالی ایمس،بلکی،تیل-بوتاریخ،تیل-بواؤزلیک،تیل-بو اؤلمس جهانشمول معنوی مُـــلکدیر.زیرا،آنه تیلیمیزنی سیوگنیمیزاوچون بیزنی بیرآوعیـبلَی آلمیدی.تیلنی اولوغلش وقدرلش عیب ایمس. دیمک،اؤزتیلیمیزده فکرلش،سؤزلش،اؤقیش ویازیش سیزوبیزنینگ طبعی حقیمیزدیر.بس     شونده ی ایکن،کیلینگ عزیزلربوگونگی اؤزگریشلر،ایوریلیشلردوریده تیلیمیزحقینی ادا قیله یلیک. قنده ی قیلیب؟

بیرینچیدن   

تیل علمینی ایگللب آله یلیک. بونرسه بیزگه تیلنی قوروق سیویشنی ایمس،بلکی،اونگه آنگلی   یانده شیش واونی اوَیله شیمیزگه کمکلشه دی.بونرسه تیلیمیزگه اوزوق- یولوق،پله- پَرتیش، اؤزباشیمچه،ناتؤغری مناسبتده بؤلیشیمیزگه یؤل قؤیمه یدی.مثال کیلتیره من:

اگرسیزوبیزبیلیب،بیلمی«اؤزبیک تیلی باریؤغی تورک تیلی نینگ بیر لهجه سی»،یاکی«علیشیر نوایی اؤزبیک تیلی نینگ اساسچیسی دیسک»قتــّیق ینگلیشگن بؤله میز. یاخود،تیلشناسلیکده قبول قیلینیشی کیره ک بؤلگن قانون- قاعده لرگه عمل قیلمه سک،ینه تیلگه  بی پسند بؤلیب قاله میز.دیـلیک تیلشناسلیکده،اؤزبیک تیـیده گی قؤشیمچه لر(نی،نینگ، لر،ده،دن،راق،لر،چه،گینه، ته،گی...) سؤزگه(اؤزه ککه)تیرکب،قوشیب یازیلسین دیگن قانونیمیزبار.بونگه همّه بؤی سؤنیشگه(سؤزجوده چؤزیلیب کیتمگن تقدیرده)مجبور.تیلده «هرباشده بیرخیال»-دیگن عباره اؤتمـــه یدی.   

 إیککینچیدن    

 افغانستان شرایطیده گپریه دیگن بؤلسک،معلومکی،قلمکش ایجاد کارلریمیزاساسن،اؤزبیکلریشه یاتگن تورلی ولایتلرگه منسوبدیرلر.افغانستانده تیل متریاللری اؤشه یرلردن هلی أیغـیب آلیب، تیکشیریلب،علمی اؤرگنیلمه گن.بیزده تصویر،سؤزوتاووشلرآرشیفی توزیلمه گن. بونده ی وضعیتده عالم،ادیب،یازووچی،شاعر،ژورنالست وبوتون ضیالیلر،اؤزلری یشه یاتگن حدودلرده قؤلــله نیلیب کیله یاتگن سؤزلرنی متـنلرده إیشله تیشلرینی توصیه قیلگن بؤلورایـدیک. اوشبو سؤزلرقیسی معناده قؤلـله نیلیشدن قطعی نظر قاغذگه توریلیشی کیره ک.احتمال قلـمکشلربو سؤزلرنی نا موفق إیشله تیشرلر،اونیسیدن چؤچیمسلیک لازم.بونده ی سؤزلرنی پیشیریب،قیته إیشلاو بیرشگه امکانیتمیزبار.مثلن،مین اؤزشیوه مده«کیـیگیچ»(«شب پوش-ارقچین»)سؤزینی ایشیتگمن، ایندی اونی قیسیدیرتیکستده إیشله تیشیم کیره ک.شوبــــیلن بیزسؤزلرنی نه فقطه أیققن بؤله میز،بلکی،اولرنی معامله گه کیریتیب اؤز ارا المشگن هم بؤله میز.

اوچینچیدن    

هربیر یازووچی لغتلریاردمیده إیش کؤریشی کیره ک بؤله دی.لغت کؤرمسدن قلم تیربه تیش،     اؤقیمسدن ملابؤلیشدیک بیرگپ.نیگه؟ چونکی،سؤزبایلیگیمیزایجادمیزنینگ قؤش قناتیدیر.اولکن سؤزبایلیگی بیزنی چینه کم ایجادنینگ یوکسک چؤققیلریگه یتکله یدی.

ذهنیمیزنی فقطه فارس-عرب یازوویده گی سؤزلیکلرنی اؤقیشگه اؤرگتمیلیک.شومعناده،کیریل ولاتین یازوویده گی لغتلرکؤپ قؤل کیله دی.مستقل ایجاد وترجمه   ده هم معناداش سؤزلردن  کینگ فایده له نیش نهایتده ضررو.مثال : 

إیککی آدم بیراویده یشه ماقده.بیر-بیری بیلن چیقیشمی قالدی دییلیک،اولر«بیرگه یشه مسلیک»   -دیگن بیریکمه نی قؤلـله دیلر.ایندی انه شو«بیرگه یشه مسلیک»بیریکمسه نی ینه باشقه قنده ی شکللرده افاده ایته آله میز؟

- «بیرگه یشه مسلیک»،

- «مستقل یشــَش»،

- «هرکیم نینگ اؤز آدرسی بؤلسین»،

- «ائری- ائری یشه ماق»،

- «اؤز منزلیگه ایگه بؤلیماق»،

- «یکــّه- یکــّه کون کؤرماق»،

- «علیحده علیحده  روزغار توتماق»،

- «اجره شیب حیات  کیچیرماق»،

- «اؤز اوییم اؤلن تؤشه گیم»،

- «إیککی باش بیر قازانگه قینه میدی»،

- «سین اؤز یؤلینگه،مین اؤز یؤلیمگه»،

- « اؤزیم خان اؤزیم بیک»،

- «یریم نانیم راحت جانیم»،

- «جدا-جدا اؤتیرماق»،

- «یالغیز تورماق»،

- «قؤشیلیب یشه مسلیک»،

- «اره لش تورمسلیک»،

- «اؤزی- اؤزیگه خوجه ین»،

- «بته- بته یشش».

 وباشقه لر. بوبیرعادی مثال ایدی.

کؤریب تورگنینگیزدیک،بیته توشونچه نی اینگ کمیده أیگیریمه گه یقین شکلده بیریش ممکن ایکن. اونی بیزبیرگینه بیریکمه مثالیده کؤریب چیقدیک.هرقنده ی سؤزوگپلرنی شوترتیبده توزیش ممکن البتته. بونرسه بیزنی ایجادی فکرلشگه،متنلرنی سؤزمه- سؤزترجمه قیلمسلیکــّه یاردملشه دی. بوهم اؤزبیک تیلی نینگ إیچکی امکانیتلری کینگلیگیدن بیردلالت بیره دی.

تؤرتینچیدن 

تیلیمیزنی کیره کسیز یؤکلردن(آرتیقچه حرف،بیلگی،سؤز،ترجمه،یات گرامری قاعده لر)بؤشه تیش کیره ک. بیزسؤنگگی مساله بؤییچه اوشبو ویبلاگده  بیرنیچه مقاله یازیب ویبلاگخوانلردقتیگه حواله قیلگن ایدیک.تورکیه مثالیده ائته دیگن بؤلسک،حاضرگی تورک تیلی نینگ 85.8% لیکسیمه(سؤز)سی تورکچه وصاف تورکی سؤزلردن توزیلگندیر.بودیگنی،حاضرگی تورکیه تورکچه سیگه 13%اطرافیده باشقه تیللردن سؤز اؤزلشتیریلگن.اؤزبیک تیلیمیزگه سالیشتیرسک، تشویشلی منظره کؤزاؤنگیمیزده نمایان بؤله دی.شو نینگ اوچون هم تیلیمیزحمایه گه محتاج.کیزی بیلن ائریم اتمه(اصطلاح)،سؤزوتوشونچه لرنی اؤزبیکچه لشتیریب بارویرگنیمیز یخشی ایمسمی؟

مثال اوچون سیلاو اساسیده توزیلگن عالی وکیللیک وقانون چیقریش اداره سی دمکراتیک دولتلرده «پارلمینت/پارلمان»دیب یوریتیله دی.بؤسؤزوتوشونچه اؤزبیکستانده«عالی مجلس» شکلیده قبول قیلینگن.امّا،بونی افغانستانده یؤقاری کینگــَش،عالی کینگــَش،یِِؤقاری أیغناق، یؤقاری أیغیلو،یلپی کینگـــَش کبی توشونچه لربیلن افاده قیلسه بؤله دی. بیزنینگچه،سیاسی  تیرمین صفتیده«یؤقاری کینگــَش»نی پارلمان اؤرنیده قبول قیلسه بؤله ویره دی.سیز نیمه دیب اؤیله یسیز؟مرحمت قیلیب فکر بیلدیرینگ.

بیشینچیدن                                                                                                    

ایجادکارکیشی متصل روشده تورلی-تومن بدیعی،علمی ادبیّاتلرنی اؤقیب باریشی شرط. ینه بیربار تاکید  لیمزکی،حاضرگی سؤزذخیره میرنهایـتده تار.بوبیلن حتا،عادی خبرومقاله هم یازیب بؤلمیدی.«اؤزبیک تیلینی مکمّل بیله من(؟)»-دیگن آدملرقتــّیق ینگلیشه دیلر.حتی،نوایی وبابرهم اؤزبیک تیلی قدرتی آلدیده مات وعاجزقالگنلر.اولرشونچه لیک اولکن ایجادلری بیلن هم تیلیمیز نینگ مینگدن بیرامکانیــتینی آچه آلمه گنلر.بوگونگه کیلیب،اؤزبیک تیلی(اؤزبیکستانده)بیقیاس ترقی تاپتیریلدی.کیلگوسیده ینه ده کیسکین رواجلنه دی. شو مدتده هرساحه نینگ اؤز تیلی  شکللندی.طبعی وبشری علملرگه عاید سان-سناقسیز اتمه،توشونچه،ترکیب،عباره وبیریکمه لروجودگه کیلگن.علم،صنعت وادبیّات تیلی بیلن شیوه وکؤچه تیلی بیر-بیریدن وتونلی فرق      قیله دی.بیزده نه یازمه  ونه ده آغزه کی نطق رواجلنگن.آنه تیلیمیزده بیزخطا یازیب گپیره آلمیمیز.بوملامت یوکینی قی گه کؤتریب باره میز؟ بو تیلنی اؤرگنیش اوچون  بیز ینه قنچه وقت کیره ک عزیزلر؟   

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۲۱) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

اؤزبیک تیلینی تازه لش پیتی یتدی

تیلینی تازه لش دیگنی،تیلیمیزدن برچه اؤزلشگن سؤزلرنی بیره تؤله سیگه چیقریب تشلش دیگنی ایمس البتته.اگرتیلگه شو تامانلمه یانده شیلسه جدّی خطاگه یؤل قؤییلگن بؤله دی. بـــــــــیزإیسته یمیزمی،إیسته میمیزمی ائنیقسه،بوگونگی آچیق علاقه لر دوریده تیللربیر- بیریدن تاثــیرلنه دی. تورلی یؤللربیلن سؤزلرتیللرگه کیریب کیله ویره دی.عینن،انه شوپیتلرده تیلنی سقلب قالیش،محافـــــظت قیلیش واونی یات عنصرلردن تازه لش ضرورتی یوزه گه چیقه دی. بوضرورت دولت مقیاسیده قانونگه ائلنتیریله دی.افغانستانده بوچانس افسوسکی،رسمی تیللرگه گینه نصیب ایتیلگن.إیککینچی درجه لی(اوچینچی رسمی تیللر؟)تیللربؤلسه،هم مملکت همده مملکتدن تشـــقریده گی تیللرنینگ هجومی آستیده زوالگه یوز توته ویریشیگه،حکومت وقانون تماشاچی بؤلیب قاله ویره دی. افغانستانده یه شب کیله یاتگن اؤزبیکلرتیلی هلاکت یاقه سیگه کیلیب قالگنینی ائتمه سک هم بؤله دی.ایندی بوتیلنی حمایه قیلیش إیشلری فقط،اؤزبیک جانکویر ضیالیلری،شاعر،تیلشناس علملری زمه سیگه یوکلنه دی. بوقتلم نینگ اؤزی هلی تؤله قانلی شکللنمه گنی نهایتده انچینرلیدیر.شونی إیشانتیریب ائته من کی،اؤزبیکستان نینگ بوساحه ده گی علمی،مدنی ومعنوی یاردمیسیز اؤزبیک تیلیمیزنینگ کاسه سی آقرمیدی. بویاردم نینگ کؤرینیشلری حقیده آلدینگی مقاله لرده تؤخته لیب اؤتگن ایدیم.افغانستانده اؤزبیک تیلی وادبیاتینی بیرقدرتوشونه یاتگن کیـــــشلرده بومساله ده میل یؤقلیگی کیشینی تشویشگه ساله دی. بیزنینگ مللتیمیزمینگلب تیلشناس وادبیّاتشناس متخصصگه ایگه بؤلسه هنوزکم. بیرآونینگ جاینی بیرآوآلمیدی.اینگ مهمی تیل وادبیّات انحصاربؤلیب قالمه سین. بوندن یتتی إیلل آلدین مثال اوچون أیگیرمه اؤقوچی اؤزبیکستانگه اؤقیشگه یوباریلگنده ایدی،اینگ کمیده شونچه بیلیملی ضیالیلرگه ایگه بؤلگن بؤلورایدیک. یاکی،اؤزبیکستاندن اؤن کیشی تیلشناس وادبیّاتشناس عالم پول-مبلغ عوضیگه چقیریلگنده ایدی،وضعیت توبدن اؤزگرگن بؤلردی. کیلینگ میلی،اؤزبیک خلقی نینگ تقدیری بیزچؤلاق قلملرگه قالگن ایکن،تیلیمیزوادبیّاتیمیزنینگ یوکسلیشگه کؤپراق قیغوریلــــیک.

تیلیگه ایندیلیکده،قوروق« رابطه وعلاقه قوراللی»-دیب قره شلرایسکیریب قالدی.تیل کتته،کیچک مللتگه تیگیشلی بؤلیشدن قطع نظر بوتون دنیا معنویتی نینگ اجره لمس بیرقسمیدیر. بونده ی بایلیکدن اجره لیش بشریت اوچون کتته یؤقاتیش وهلاکتن باشقه نرسه ایمس.

عالملرنینگ حساب- کتاب قیلیشلریچه بوگونگی کونده یر یوزیده 6-7 مینگ تیل  وشیوه باربؤلیب،شو یوز أیللیک نینگ سؤنگگیگه باریب، انه شو تیللردن 95% توگیب بیترایکن.قالگن 50 ته تیلدن هم اکثریسینی انه شونده ی شوم تقدیر کوتماقده ایکن.بو وضعیتده یرده گی خلقلرنینگ تقدیری شدت بیلن رواجله نیب باره یاتگن سناقلی تیللراختیاریده قاله دی.شونینگ اوچون هم جهان نینگ إیلغار عالم ،دانشمند وسیاست دانلری بو بحرانگه قرشی چیقماقده لر.

سؤزیمیز نی اؤزبیک تیلینی یات عنصرلردن تازه لش موضوعسیگه بورسم.منه بومثالگه دقت قیلینگ. حاضرگی اؤزبیکستان اؤزبیک ادبی تیلی نینگ 60-65 % ینی باشقه تیللردن آلینگن سؤزلرتشکیل بیره دی. بورقم نینگ اؤزی کیشینی لرزگه ساله دی. افغانستانده ایسه وضعیت بوندن بیش بدتر. بویورتده سوادسیز اؤزبیکلرنی استثنا قیلگنده،افغانستانلیک اؤزبیکلر(کؤپراق ضیالیلر)اؤزبیک تیلیده ایمس،بلکی،قوره مه بیرتیلده(هلی آت قؤیلمه کگن تیل) گپله شه دیلر. افغانستانده گی اؤزبیک تیلینینگ باشیگه آغیر یوک بؤلیب توشگن نرسه-عرب وفارس تیلیدیر.

یقینده عرب تلویزیون کاناللریدن بیری دقتیمینی اؤزیگه  تارتدی. یریم ساعت لیک کؤرستیوده قؤلـله نیلگن سؤزلری نینگ تخمین، 95% مین اوچون ته نیش توشونرلی بؤلدی.شونچه سؤزنی بیلیش اؤزی بؤله دیمی؟ دیب اؤیلرسیز.یؤق،مین عرب تیلیده تؤله یازمه وآغزه کی نطقه گه ایگه ایمسمن. بوسؤزلرنی مین فارس، تورکی منبعلرده اؤقیب اوچره تگنمن. آته بابلریمیز مسلمان بؤلگنلری اوچون«ثوابی کؤپراق بؤله دی»- دیه دوچ کیلگن سؤزلرنی إیشله ته ویرگن.علیشیر نوایی تورکی تیلنی(ایسکی اؤزبیک تیلی) فارسیدن اوستون قؤییشگه قتتیق تیریشه دی. بویوک شاعر«دانا حَکم عدالت یوزیدین کؤزسالسه وبورونغی فارسی و سونگغی تورکی لطایفلرو دقایقلردین بهره آلسه،حکم سورار زمانیده هر قیسی نینگ مرتبه سین تعیین قیلوراوانده امیدیم اولدوروخیالیمغه انداق کیلورکیم،سؤزیم مرتبه سی اوجیدین قویی إینمِگی،وبو ترتیبیم کوکبه سی اعلی درجه دین اؤزگه یرنی  بیگنمه گی»- دیب یازه دی. بیرآق،علیشیرنوایی عرب تیلی واونینگ تورکی تیللرگه چیکسیزو ضررلی تاثری حقیده سکوت اختیار قیله دی(؟). شاعر فارسی سؤزلرنی قؤلــله شده احتیاط کارلیک بیلن یاندشه دی،عربچه سؤزلرنی بی ملال إیشلته ویره دی. نوایی بونده ی یؤل توتیشی نینگ اؤزیگه خاص سببلری بارالتته. توشونسه بؤله دی.

عمومن،عرب تیلی نینگ منفی تاثیری نواییدن انچه آلدین هم فارسی وتورکی شعریتده اؤزینی چقور نمایان قیلیب اولگورگن. إیش شو درجه گه باریب یتگنکی، قطار سلبی معنا ته شیوچی عربچه سؤزلرتیلیمیزدن مستحکم اؤزین آلگن.ایندی انه شوسؤزلردن ائریملرینی کیتیره من:

- نکاح سؤزی نینگ اصل معناسی ادبسیزلیک و ویت نرسه نی بیلدیره دی 

 (اولرنی کیلتیریشدن قلم عاجز).

- غذا سؤزی نینگ هم توب معناسی «تویه نینگ سیدیگی» معناسین افاده قیله دی.

 باقیر(پاده)،کلبی(کوچیک- إیت) کبی سؤزلرإیشله ته ویریشنی قنده ی توشینسه بؤله دی؟

بونده ی سؤزلرآزایمس. بولرعرب تیلینی مقدّسلشتیریش آرقه سید کیلیب چیققن.تیلیمیزدن ائریم عربچه سؤزلرنی چیقریب تشلب اونینگ اؤرنیگه اؤز سؤزیمزنی  قؤلـلش اینگ تؤغری إیش بؤله دی دیب اؤیلیمن. تورکوم مقاله لرده انه شونده ی سؤزلر نینگ اؤزبیکچه معادلینی بیریب باریشگه حرکت قیله میز.چونکی،تیلیمیزده شونده ی سؤزلربار.عرب تیلیده گی اساسی قانون بیریمکه سی نینگ بوگونگی معناسی اجتماعی کیلیشواساسیده قبول قیلینگندیر.اصلیده بو سؤزلر نینگ تاریخی معنالری باشقچه بؤلگن.تیل سیز وبیزگه اجتماعی کیلیشو مساله سیده تام ایرکینلیک بیریب قؤیگن. بیز اوندن عاقلانه فایده له نیشیمیز کیره ک.

بیزنینگچه بو سؤزنینگ بیرنیچیته اؤزبیکچه مقابلی بار:

1.تؤره- قاعده، قانون،انتظام، عادت.

  غم غذاسی آره سینـــــده قنی تورکانه ایاغ،

   تؤره آیینی بیله تامــسه تؤقوز،آقسه اؤتوز.

                                     «خزاین المعانی» 235 بیت.

2.توزوک - قانون –قاعده لر تؤپلمی، نظام . «اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی»

3. یسا -چینگیزخان دوریده قبول قیلینگن قانون- قاعده لر«تاریخ اتمه لری نینگ قیسقه         

  چه ایضاحلی لغتی»

4-باش یسا – اساسی قانون.

5.آنه یسا - اساسی قانون.

6. یؤروق - قانون-قاعده.

7. باش توزوک –اساسی قانون.

8. آنه توزوک - اساسی قانون.

کؤره یپسیزمی؟ اؤزبیک تیلیده بیته اساسی قانونگه تینگ  کمیده،سککیزته سؤزوبیریمه موجود. سیزنینگچه بولردن قیسی بیرینی تنله نیشی کیره ک دیب اؤیله یسز؟ ونیمه اوچون؟ سیز تیلیمیزده اساسی قانونگه تینگ ینه قنده ی سؤز وشونچه لر باردی، دیب اؤیلسیز؟ فکرلرینگیزنی کوتیب قاله من.فکربیلدیرینگ.تنلنگن شکلنی بیرگه لیکده قؤلــله شگه یاپیشه میز.

بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۲۰) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com 

 ذ.إیشانچ

علیشیر نوایی

 نوایــی نامه

حیــات سیناولریــــدن اؤتــــــگــن شـــعریت

اولوغ متفککرشاعرعلیشیرنوایی نینگ حیاتی وایجادی سؤنگگی یریم عصرمابـیـنیده اؤزبیک وجهان نوایی شناسلری تامانیدن اطرفلیچه اؤرگنیب کیلیندی وکیلینماقده. نوایــینی اؤرگنیشگه بغشلنگن علمی تدقیقاتلرده کؤپراق تاریخی،قیاسی،منبعشناسلیک ومتنشناسلیک نقطه ی نظریدن یانده شیلدی.تؤغری،اینگ کیره گلیگی هم انه شولرایدی.اؤزبیک نوایی شناسلری ینه ده آلدینراق باریب،علیشیرنوایی شعریتـینی عادی خلققه یقینلشتیریش بؤییچه هم ایزگوإیشلرنی،جمله دن،«خمسه» داستانلرینینگ نثری بیانینی یره تدیلر.

کؤتریلگن مهم قدملردن ینه بیری اولوغ شاعرنینگ چقورمعنالی غزللرینی(آزبؤلسه- ده) تحلیل قیلیشگه کیریشیلدی.شولرگه قره می،نوایی همان آچیلمه گن قؤریقلیگیچه توریبدی.خلــّــص، اؤزبیکستانده نواینی إیزچیل اؤرگنیش عادت توسینی آلــگن.اؤزبیکستانده علیشیرنوایـــیگه دولت مقیاسیده قره له دی.

نوایی مکتبی نینگ کیچیک شاگردی ودوامی اؤقوچیسی صفــــتیده کمینه نینگ کؤنگیـــــلده هم  گاه - گاه بوحقده فکرائتیش حسّی توغیله دی.نوایــیــدن اؤرگنگنیم وتاپگنلریمنی سیزعزیزلربیلن  بهم کؤرگیم کیــــــــلــــــــه دی.

هه!نوایی میراثی بیتمس،توگنمس خزینه،دیب بی چیزائتمه گنلر.شومعناده،اونی اؤقیش،اؤرگنیش وتدقیق قیلیش إیشلری هم زمانلرچمبره سگه سیغمیدی.بواولکن بایلیک هیچ قچان اداغ تاپه یاتگن نرسه ایمس.حقیقـــتده، بویوک نوایی شرق شعریتی نینگ برچه ژنرلریده؛عروض نینگ همّه ترماقلریده وبدیعی صنعت(لفظی ومعنوی)نینگ بارتورلریده قلم تیبرتگن ادیبدیر. شاعربولرنی شکل بازلیک اوچون گینه ایمس،بلکی،اولرنی معناگه بؤی سوندیره آلگن.شومعناده علیشیرنوایی نینگ نظم یؤلیده بیتگن بوتون میراثینی شعر شناسلیک نقطه ی نظریدن تحلیل قیلشگه احتیاج باردیب اؤیله یمسز.شاعرنینگ إینجه(نازک)معنالی سؤزوتفککری شو تاماندن اؤرگنیلسه گینه مقصدگه ایریشگن بؤله میز.بوإیشیمیز،درواقع،نوایی بیلن اؤقوچیلراؤرته سیده گی مسافه نی انچه قیسقرتیشگه هم کمکلشگن بـــــــؤلـــــه دی.

نوایی شعریتی نینگ معنا قتلملری نهایتده کینگ ورنگ – برنگدیر.انسانلرآره سیده گی تورلی مناسبتلر(معرفی،تربیه وی،اؤگیت،اخلاقی قره شلر)انه شومعنا قتلملریدن جای آلگن مساله مهم لردیر.بولرنی اولوغ شاعر قوروق بیان بیلن ایمس،بلکی،مقام ومرامیگه یتکزیب کویله گنی کیشینی حیرتگه قالدیره دی.«خمسه»ترکیبیده گی«حیرت الابرار»(«یخشیلرحیرتی»)داستانی نینگ اؤن اوچینچی مقالتیده نوایی«تؤغریلیک وایگریلیک» بابیده مفصّل بحث آچه دی. اونده«وجود اویی بو توز(تؤغری)ستون بیله برپای» وایگریلیک قنچه فایده کیلتیرسه هم زوالگه محکوم،دیدی شاعر.نوایی قره شیچه،تؤغریلیک بو-عادیگینه یالغان ائتمسلیک ایمس،بلکی،حیاتنی تؤغری تشکیل قیلیش و تؤغری یششدیر.«توزلیک وایگریلیک» توشونچه لرینی بدیعی افاده قیلرکن ادیب،بویوک صاحبقران امیر تیموردولتی نینگ شعاری بؤلگن«راستی- رُستی»

(«تؤغریلیککه زوال یؤق»)شعارینی اساس قیلیب آله دی.

  طرفه بو کیم خطـتــّین روزگـــــــار،

  «راستی- یو رستی» ایـــــت آشکار.

انه شوشعارنی اؤزیگه یؤلچی یولدورز قیلیب آلگن صاحبقران امیر تیمور،اؤزسلطنتی اوستونلرینی مستحکملب آله دی وشو طفیلی اونگه ایل اطاعتده بؤله دی :

  توزلوک اؤلوب آخر انگه دستگیر،

  توزلوک إیله خلق انگه فرمـان پذیر. 

نوایی سؤزلری،شعریت نینگ إینجه إیپلریده یوکسک مهارت بیلن تیزیلگنــــدیر. بوشعریت بیر بوتونلیکنی حاصل قیلیوچی معنوی قصرگه مینگزه یدی.اوشبو سؤزقصریگه دخل وتصرّف قیلیشگه یؤل یؤق.چونکی،بومعنوی قؤرغانینگ تیگره سی بغایت مستحکم حمایه لنگن.نوایی تؤغرلیکنی عالی قدریت(ارزش)وایگریلیکنی«باطل»،دیب بیله دی. 

  ایگری- یو،تـــوزوصفی محقــق ایرور،

  باطل ایرورایگری- یو،تـــوزحـــقدورور.

گپ شونده ی کی،نوایی یشه گن جمعیت ودورایگریلیکدن کؤپ جفالرتارگن،اوندن کیلگن کسارتگه ایل- یورت بی حساب تاوانلرتؤله شگن:

  رنجـــــغه سالـغــــان بو خسارت انــــــی،

  ائله مــس آزاد کـــــــــــــــــــــتفارت انی. 

علیشیرنوایی جمعیتده گی عللتلرنی سؤز واسطه سیده برطرف قیلیشگه إینتیله دی.علیشیرنوایی «راستی- رُستی»( بوعباره نی اؤزبیکستانده«کوچ عدالتده دیر»دیب ترجمعه قیلگنلر)شعارینی حسین بایقرا دولتی نینگ هم اوستونی بؤلیشینی کؤپ آرزو قیلگن.بیراق،اؤشه پیتده هم ایگریلیک هردایم اؤزإیشینی قیلیب کیلگن:

  هرکیشی یالغاننی دیسه لیک کم،

  بؤلغی ایدی کاش بو دورانده هم. 

مهمی شونده کی،نوایی انه شواخلاقی معمّالرنی عقل ترازوسیگه سالیب،اونی شعری منطق وحیاتی دلیللر بیلن بدیعی افاده لیدی. بونده اولوغ شاعر معنوی صنعت نینگ «ارسال مثل»  (حیاتی دلیل کیلتیریش)توریدن کینگ استفاده قیـــله دی :

  مونــــچه که چــــیرمَش إیله دستاردور،

  باش اوزه چـــــیقماقـقه ســــــزاوردر.*

اوشبو بــیـتده،علیشیر نوایی :                                                                                                 سلله قنچه لرقیشیق(کج) اؤرلمه سین،آدملرتیپه سیدن جای آله دی وعزیربؤله دی،-دیماقده.اولوغ نوایی«ایگریلیک»اؤتکینچ ایکنیگه انه شونده ی اورغوبیره دی.شاعرحیاتــــــده باقی نرسه تؤغریلیک،دیه إیشانه دی.إیگریلیکنی باطل انگله گن شاعر ینه حیاتی دلیللرگه ته ینه دی وقطاربیتلرنی کیلتیریشگه دوام ایـتــه دی :

   کیلدی إیلان جسمیده پیـــچ وشکنج،

   مهــــره دورآغـزیده وآستـیده گــنج.  

  ایگری لیگیدین کؤرونور ینگی آی،

  انده که بؤلمیــــــــش قدم چرخسای.

  نیزه بؤلوب توزلوکــــیدین سربلند،

  چیرماش اوچون بندغه قالیب کمند.

  شمع بؤیی توز کیـلیب ایوان ارا،

  شاهد بزم اؤلدی شبســــــتان ارا،

  برق که ایگریلیک اؤلوبتور خویی،

  گرچه یارور لیک بارور یر قویی.

یؤقاریده، شاعرنینگ شعری منطغی بیلن حیاتی واقعلیک اؤرته سیده گی تناسب افاده لنگنینی کؤریب توریبسیز.اماّ،بوشعری منطق آخرعاقبتده اؤزاؤرنینی راستلیککه بؤشه تیب بیره دی. بوجریاننی شاعرمنه بونده ی نتیجه لیدی:

  اول که شعار ائله دی یالـــغان دیمــــک،

  بؤلمس انی ایرو مسلــــــمان دیمـــــک.

  نیچــــــــه که جهد ائله سه کاذب کیشی،

  بیر- إیککی دست إیلگری بؤلگی إیشی.

  ایلگه نیچه مخـــــــفی ایســـه بوصــفت،

  ظاهرایتر یــــــــالغان اؤزیـــن عاقــبت.

  کیمکه اؤزی ائله دی یالــــغان سؤزین،

  کذب دیر ایل چین دیسه، قالغان سؤزین.

  کیمگه که یالغـــانچی دیــــبان قالسه آت،

  بوآت إیله چــارله ســـــــه لر اؤز ویات.

  صدق خطــــــــــــــابی ینه یانـمس انگه،

  چین دیسه هم خلق إینـــــــــانمـس انگه.

  کیم که چینی ایـــــل ارا یالـــغان ایرور،

  یالغــــــانی چینلیککه نی امکان دورور.

  نیـــــچه ضــرورت ارا قـالــــغان چاغی،

  چین دیمس ایرسنگ،دیـمه یالغان داغی.

اگرچی،إیزگولیک ویاوزلیک انسانیت فطرتی نینگ خاصّه سیدیر،دیدی شاعر.بیرآق،اوفطرت جلوی هم انسان قؤلیده، دیب توشونه ه دی او: 

دَور چو کجلیــــــــککه قیلور اقــتـــــضا،

ســــین تیله سنگ راست ایمســـتوررضا. 

 اولوغ نوایی حیاتگه کؤترینکی روح بیلن قره یدی وتوزلیک غالب چپیقیشیگه إیشانه دی.        تؤغرلیکنی حیاتده قرارتاپیشینی ینه شعری منطق اساسیده شونده ی تصویرلشــــــگه         اؤتــــــه دی:

  سروکیم اول تؤغری چیکیب قامتـــــــــین،

  کؤرمه ین آســــــــــیب خــــــزان آفتــــین.

  اول کیشی کــیم توزلوک ایرور شان انگه،

  دشمـــــــن ایرور گـــــــردش دوران انگه.

  خامه کــــــــــه توزلوککه ایرور رهنـــمون،

   کیســــیلــــــــیبان باشـــی ایرور سرنگون.

  توزلوک إیله چــــون«الف» اوردی صلا،

  کؤرکــــــه انی آستـــــــــیغه آلمیـــش بلا.

  توزچیکــــیلور بارگـــــــه اوزره طنـــاب،

  کؤرکــــه ایرور باشتــین ایاق- پیچ وتاب.

  توزلوک إیـــله چونکه شهاب اوردی گام،

  اورتـــــه دی اؤت باشتین – ایاغین تمام.

تؤغریلیک طنطنه قیلیشی اوچون شاعرتربیت قورالیگه ضرورت سیزه دی.

وقیصروعاصی روحنی پرورشیگه اهمیت قره ته دی: 

  باقمسه دهقــــــــــان چمنین تون وکون،

  نخــــــــل ترین انگله قوروغان اؤتون.

  تـــاررَجـــه چیکمسه یریگه باغـــــبان،

  بـــاغ همان زیـــبده، جنگـــــــل همان.

  ماله سیزاول تخم کــــه،دهقــــــان ساچر،

  سونی تینگ إیچمس نیچه یکسان ساچر. 

نوایی نینگ تؤغریلیک وایگرلیک بابیده گی بدیعی اؤیلری دینی وعـــظ وتبلیغدن توبدن فرق     قیله دی.نوایی آدملرنی اوروش،جزالش،قؤرقیتیش،تهدید،کویدیریش،یاندیریش یؤلی بیلن ایمس،بلکی،لطیف وآرام بخش سؤزلر،ساغینچ،سیوگی- محبــّت بیلن تربیه لب کمال تاپتیرماقچی بؤله دی. سؤزوشعرت نینگ قدرت وجاذبه سی هم انه شونده دیر.

 __________________

* یؤقاریده گی بیتنی میرزاعبدالقادر بیدل(1642-1720)علیشیر نواییدن قریب إیککی عصرکیین یشه گنیگه قره می،شونده لیگیچه(عینن) کیلتیره دی:

  هرکی کج رفتارشد برفرق عالم جا گرفت،

  باورت گرنیست بنگر پیـچیــشی دستار را.

بیدل نینگ بو بیتی ادبی اؤغریلیک بؤلمی،توارد(کیریب قالگن)سنه لیشی ممکن.باشقه تاماندن بیدل اولوغ نوایی شعریتی نینگ تنیق چشمه لریدن سیپقرگن.اثرلرینی اخلاص واحترام بیلن اؤقیگن بؤلیشی هم احتمالدن خالی ایمس.بونرسه بیدل تفککری نینگ إیلدیزلری نوایی شعریتیدن سووإیچگنیگه بیردلیل، دیسک مبالعه بؤلمس. 

حرمتلی تیلداشلر 

    اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک درسی نینگ نبوتده گی

    ینگی(۱۹) سانینی منه بو آدرسدن اؤقیب آلینگ: 

    www.ishonch.blogfa.com