تیل و ادبیّات
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان
انتالوژی اؤن سککیزینچی عصر اؤزبیک ادبیّاتی محمّد نیاز نشاطی اصلی بخارالیک بؤلگن أیریک اؤزبیک شاعری نشاطی 1701- أیلی خوارزمده توغیلگن. خیوه مدرسه لریده تعلیم آلگن. اؤشه أیللری خیوه خانلیگیده إیچکی وضعیت آغیرلشگنی سببلی بخاراگه باریب قونیم تاپه دیدی. اقتصادی احوالی آغیر بؤلگن شاعر نشاطی قششاقلیک، غریبلیک و محتاجلیکده کون کیچیره دی. نشاطی نینگ حیاتی حقیده بوندن آرتیقچه معلومات موجود ایمس. ایجادی و ادبی یرتمه لری اؤزبیک کلاسیک ادبیّاتی نینگ ترقیّاتیگه اولکن حصّه قؤشگن شاعر نشاطی برکه لی ایجاد قیله دی. دنیاوی روحده گی لیرا- ایپک شعریتنینگ رونق تاپیشیگه ثمره لی تاثر قلدیره دی. نشاطیدن «حسن و دل» ، منظوم «قوشلر مناظره سی» همده کیچیراق حجمده گی دیوانی(1500 مصرع- 38ته غزل، 14 مخمّس) بیزگچه یتیب کیلگن. حسن و دل داستان شکلیده یازیلگن بو اثر 1778- إینچی أیلی قلمگه آلینه دی. مجازی روحده یازیلگن«حسن و دل» داستانی اؤزبیک ادبیّاتی نینگ کتته یوتوغی سنه له دی. شاعر ایجادینینگ چؤققیسی حسابلنگن بو اثر 62 باب، 15584 مصرعدن تشکیل تاپگن. اثرده عنعنه وی کیریش(1-5باب)لردن سؤنگ شاعر اؤزی حقیده، اثرنینگ یازیلیش سببلری خصوصیده، سؤز و اونینگ قدرتی، مشهور خمسه نویسلر(نظامی، خسرو دهلوی، جامی، نوایی و باشقه لر) باره سیده سؤزکتگن. داستان نینگ اساسی قسمی 11 بابدن باشله نه دی و خاتمه بیلن توگه یدی. اثرده سیوگی- محبّت یتکچیلیک قیله دی. او حسن و دلنینگ مرکّب سرگذشتلریده اؤز افاده سینی تاپگن. نشاطی «حسن و دل» داستانیده عقل، عشق، یوره، خیال، نظر، وفا، مهر، ناموس، همّت، صبر کبی اوبرز لرده کیشیلرده ایجابی خصلبتلر بیلن گوده لنتیریله دی. رقیب، فساد و نفس کبی اوبرزلر یامان یاوزلیک تمثالی صفتیده تصویرلنه دی. داستانده وطننی سیویش، خلقپرورلیک، معرفن و عدالت،مردلیک، سیوگی- صداقت، یخشی خُلق- آداب کبی موضوعلر إیلگریگه سوریله دی. داستان دوامیده ابرزلر بیر مخرجگه کیلتیریله دی و برچه سی عشق آلدیده باش ایگه دیلر. عشق بویروغیگه بؤی سؤنه دیلر. نشاطی داستانیده آدملر، طایفه لر اؤرته سیده گی نزاعلر قاره لنه دی. قوشلر مناظره سی نشاطی ایجادیده« قوشلر مناظره» سی علحیده اؤرین توته دی. اثرده اؤشه دورده گی اجتماعی عللتلر، جهالت و منصبپرستلیک کبی خصوصیتلر مجازی شکلده نظمگه تارتیله دی. مناظره ده همّه سی بؤلیب، 14ته قوش(طاووس، بلبل، طوطی، هما...) اؤرته سیده بؤلیب اؤتگن بحث و تارتشولر تصویلنگن. شاعر قوشلر تاتشوی آرقه لی انسانلرده گی تکبرلیک، خودبینلیک و مقتنچاقلیک سلبی صفتلر قاره لگن. نشاطی شعرلریدن نمونه : مــرد ایلیــــگه اؤزگچــــه آیین کیـــره ک، قولیغه و فعلیــــگه تســــــکین کیــــره ک. عقلینگ اگـــــر سینـــــگه بؤلسه رهنمون، جسمینگ ارا جان ایرور اول قاف و نون. *** کیمکی یمان سؤزنی دیر، انسان ایمس، سـؤزکه یامانــــدیر، آنی حیوان دیمس. *** سؤزدین ایکن روح روان هم سنگه، جان و تــن و تاب و توان هم سنگه. *** سؤزکه ملاحت بیلن مرغوب ایرور، زینت انگه بؤلسه اگر خــوب ایرور. سؤزدین ایرور معنی رنگین مراد، بؤلمسه اول سؤزنی دیگیل گردباد. *** هــرکیشی اؤز طبعیچه انشـا قیلور، معنی لیک سؤز ایل ارا پیدا قیلور. *** اهــــل سخـن کیم ایدیلر نکته سنج، تاپتدی الر رنج چیکیب،ملک گنج. اؤتمیش پرستلیک هم قدریتمی؟ نظریمده آدملر دنیانی تلشماقده. هر بیر طایفه اؤزیچه« شو کهنه زمین نینگ اصل ایگه سی، خواجه سی بیزمیز!»- دیگن دعوا بیلن اؤرته گه چیقماقده. اولر انه شو آنه یرگه«ایگه لیک» نی اساسلش اوچون تورلی نرسه لرنی دستکلشگه تیش- تیرناغی بیلن اورینماقده لر. و ینه شو طایفه آدملر علمنی، دیننی، تاریخنی و قؤلیگه توشگن هر قنده ی نرسه نی اؤز غایه لری یؤلیده إیشله تیشگه زور بیریب کیریشگنلر. شولر آره سیده اینگ قلتیسی اؤتمیشپرستلیک یاکی، اؤتمیشگه سیغینیشدیر. آنه زمینگه خواجه لیکنی ادّعا قیلوچیلر اؤزلریچه « دنیا تمدّنی چیراغینی یاققن فقط بیز بؤله میز!»- دیه تینمی جر سالماقده لر. مساله نینگ قمراوینی کیچیکراق آلیب مثال بیلن ائته یاتگن بؤلسک، منه، فارسلر کوروش، داریوش... رودکی، فردوسی، ابن سینا، عطار، سعدی، حافظ، سنایی و باشقه لر بیلن فخرلنسه لر تورکیلر اؤزلری نینگ آلپ ایرتؤنگه(افراسیاب) ، اؤغوزخان، فارابی، کاشغری، مولانا، نظامی، یسّوی، نوایی، بابر ،فضولی، مخدومقلی و باشقه لری بیلن کؤنگیللریده سوینچ و غرور حسّینی تویماقده لر. اچینرلی سی شونده کی، بو نرسه جنگ و جدللر منبعیگه ائله نیب قالگن. همّه مللتلر بارینگ کی، بوتون دنیا بو بلاگه گرفتار بؤلگن. بو تارتیشولردن مقصد اؤزلریگه فضیلت آرتیریش، مدافعه قلقانینی یره تیشدیر. تاکیدلش کیره ک کی، قیسی مللتگه تیگیشلی بؤلیشیدن قطع نظر آته- بابالر قالدیریب کیتگن علم- فن، بنیادکارلیک و ایزگو إیشلردن فخرله نیش نینگ یامان جایی یؤق. یخشیلیگی شونده کی، اولر قالدیرگن مادّی و معنوی یادگارلیکلر اوّلا، بوتون انسانیت مُلکی، بشریتگه تعللقلیدیر. عموم بشری غایه یؤلیده اؤزلریدن یر یوزیده اؤچمس إیز قالدیرگنی اوچون هم بیز اؤتگن سیمالرگه حرمت کؤزی بیلن قره یمیز؛ اولرنی ارداغیمیزدن توشیرمی کیله میز. بولر کیچمیشیمیز نینگ بیر قسمیدیر. اؤتمیشدن اجره لیب، اوزیلیب بؤلمه یدی. تاریخیده قیلینگن خطالرنی، تکرارله مسک، ایزگو- یخشی إیشلردن عبرت سباغینی آلیش اوچون هم اؤتمیش بیزگه قدیرلیدیر. اؤتمیش هم آغودیر بو عباره گه ایظاح بیریش اوچون انه شو «اؤتمیش» سؤزی نینگ آرقه سیگه «پرست» قؤشیمچه سینی قؤشیب کؤره یلیک؛ «اؤتمیش پرست»- دیگن سؤز و توشونچه نه قدر خونیک، یاقیمسیز، قؤپال و دهشتلی جرنگله یدی. فقط «اؤتمیش» سؤزیگه ایمس، إیسته گن سؤز و توشونچه لرگه قؤشیب إیشله تیب کؤرینگ، بَری بیر بو سؤز اؤزیده منفی معنانی ته شی بیره دی. «دین پرست»،«عقیده پرست»، «مفکوره پرست»، «مللت پرست» و باشقه لر طبعیتیده مطعیلیک بار. اولرده اختیار، اراده دن محروم بؤله سیز. سیزو بیزده واقعه- حادثه لرگه شبهه بیلن قره شگه إیزین بیریلمه یدی. بیلیب- بیلمی قوللیککه باش ایگگن بؤله میز. کؤر- کورانه اطاعتکار بؤلیب یشه ی بیره میز. شونینگ اوچون هم هر قنده ی «پرستلیک» جمله دن «اؤتمیش پرستلیک» یاماندیر. اؤتمیش پرستلیک هم افیونگه اؤخشه یدی. شآنیگه حمد و ثنا ائتیب کیف آله میز؛ اونگه اؤرگه نیب قاله میز. افیونگه ائلنگن نرسه لر آغو کبی انسان روحینی کیمیریب، اونی منقورتلشتیریب قؤیه دی. آدمدن ایجادکارلیک، بنیادکارلیک، آلغه إینتیلیب یششدیک حس- تویغولرنی آلیب قؤیه دی. «اؤتمیش پرست» نینگ فکرلشگه احتیاجی قالمه یدی. چونکی، کؤز اؤنگیگه ایرتک، افسانه، خان و خاقان، شاه و سلطانلر کیله بیره دی. بو نرسه اونگه حضور بغیشله ی دی.آخر-عاقبتده اونی آغولب قؤیه دی. تؤغری، مدنیت و فرهنگلرده گؤزه للیک و ایزگولیکلر بیلن بیرگه، خطا و کمچیلیکلر هم بؤلگن. یؤقاریده ناملری کیلتیریلگن بویوکلرنینگ اؤی- اندیشه ؛ إیش- حرکتلریده قصور بؤلگن. اولرنینگ تفککریده گی معیوبلیک اؤتمیشنینگ اچچیق میوه سی بؤلگن. اؤز دوریده اولوغلریمیز هم بیزگه اؤخشب چیکلنگن بؤلیشگن. مساله شونچه لیک آغیرکی، فقط، خان و خاقان، شاه و سلطانلریمیزنی ایمس، اؤشه اولوغلرنینگ اولوغی سنب یورگن ذاتلریمیزنینگ فکرلریده گی نابابلیکلردن سؤز آچیلسه، قیپ- قیزیل تیرگه توشیشیمیز هیچ گپ ایمس. «فردوسی، مولانا، سعدی، یسّویلر، ربغوزی، نوایی و باشقه لردن بو گپلرنی کوتمه گن ایدیک، دیه حیرتگه توشماغیمیز تعین. نیمه گه بیز شونده ی میز؟ سببی بیز اؤتمیش بیلن یخشی حساب- کتاب قیله آلگنیمیز یؤق. ماضیگه، تاریخگه اؤتمیش صفتیده قره مه گنمیز. باشقچه ائتگنده، بیز اؤتمیش بیلن یخشی مراسا- مدارا قیله آلمه گن میز. اؤتمیشدن تؤغری خلاصه چیقریش اؤرنیگه، اؤتمیشدن آزوقله نیشگه عادتله نیب قالگنمیز. بلکی، اؤتمیشنی، اؤره ب، بوزیب، بؤیب، خسپوشلب گپیریشگه اوسته بؤلیب کیتگنمیز. بوندن هم مهمراغی بیز اؤتمیش پرست بؤلیب کیلگنمیز. اؤتمیشگه سیغینیب یشش قان- قانیمیزگه سینگیب کیتگن. کیچمیشده گی عللتلرگه چه لینیب کسللنگنمیز. بو کسللیکنی اؤتمیش بیزگه ساوغه قیلگن ایمس، بلکی اؤزیمیز، کؤنگیللی روشده بو کسللیکنی اؤزیمیزگه یوقتیرگنمیز. حیاتده ایدیال دیب قبول قیلگن نرسه لریمیز، مقدّس و الهی لشتیریلگن هرقنده ی غایه و عقیده لریمیز آخر-عاقبتده بیزنی کسلمند قیلیشی تورگن گپ. هر نرسه گه جمله دن اؤتمیشگه شبهه قیلمی سیغیندیکمی، ماضیگه تاپیندیکمی؟- دیمک، بیز تریاک شیره سیدن کیف آلگندیک مست- الستمیز. آته- بابالریمیز کؤر- کؤرانه آرتیرگن ناباب عقیده لر، ارثیت بؤلیب قانیمیزگه ائلنگنی کبی بیزهم اؤز دوریمیزدن آرتیرگن هرقنده ی پرستلیکنی اولادلریمیزگه تارتیق قیلگن بوله میز. کیله جک نسللریمیز بیزدن آرتیرگن عللتلرنینگ ته شوچیسی بؤلیب قلله بیره دیلر. اؤتمیش پرستلیک نینگ نیمه سی یامان؟ دیب توریب آلشینگیز ممکن. کمینه هرقنده ی پرستلیکلرنینگ بَری عین نادانلیکدیر، دیگن بؤلور ایدیم. «پرستلیک»لرده سیز و بیزنینگ اراده میز اشتراک ایتمه یدی. انیقراغی، بو نرسه بیز و سیز بیلن حسابله شیلمه یدی ، بیزنی تن آلمه یدی. سهل سیرگک تارتیب «شو عللتدن بیر قوتیله ی» دیگینگیز کیلر، اونده سیز عیب و تکفیر، تورلی مجازات شللاقینی یماغینگیز کیره ک بؤله دی. چونکی، سیز قوللیک- پرستلیک زنجیریگه بؤین ایگگنسیز. اؤتمیش پرستلیک نینگ ینه بیر ناخوش تامانی شونده کی، کیله جکنی اونیتیب قؤیه میز. کیله جکنی قوریش اؤرنیگه اؤتمیشنی قومسب خیال سوریب یشش تاتلیراق بؤلیب تویله دی. دوریمیزده گی کؤرگن و یگن جسمانی، روحی ضربه لریمیزنی اؤتمیش نینگ خیاللری بیلن دواله ماقچی بؤله میز. «امیریکه نینگ اؤتمیشی یؤق کیله جگی بار»- دیگن بیر معنالی گپ یوره دی. اجدادلریمیز قیلگن یخشی- یامان إیشلر بو- اؤتمیشنیکی، ماضیگه دخلی بار. اؤتگن زمانلر قاعده- قانون و اؤلچاولری بیلن یشب بؤلمه یدی. هر بیر عصر و زمان نینگ اؤز میزانی بار، اؤلچاوی بار. دنیاده هیچ قنده ی اؤتمیشی بؤلمه گن شونده ی خلقلر و مللتلر بارکی، اولر بوگون ترقـیّات چؤققیسینی ضبط ایته آلگنلر. «بیز تاریخده فلان ایدیک»- دیب قنچه لر جان- جهتیمیز بیلن تیریشمه یلیک، هیچ کیم هیچ نرسه بیرمه یدی. بیر استعمالچی قوملر بؤلیب قاله بیره میز. کتته یالغانلرگه آوینیب یشب یوره بیره سیز. بیز هم یوز أیللیکلر آشیب، ماضیگه ائله نه میز. اؤز زمانیمیز تاریخینی آپپاق، بؤم-بؤش قالدیرگنیمیز باعث، کیلگوسی اولادلریمیز بیزگه یخشی کؤز بیلن قره مه یدی. چونکی، اولر بیزدن اؤقیب اؤرگنه یاتگن نرسه لرنی تاپمه یدیلرده! آمازون آسمان تیز- تیز ائنیب، اؤزگریب توریبتدی. اؤشه کونی هوانینگ خـُمی بوزیلگندی؛ سهل اؤتمی قار یاغیب بیردی. تیوره ک-اطراف بیردن آپپاق لباسگه بورکندی. قار کیتیدن قار. باشیده ایله نه یاتگن اونگه اؤخشب، سیپه لب اوردی؛ کیتیدن قیه لب یاغه کیتدی. سؤنگ کوچه یب باریب، چاپقونلی باشله دی. تلویزیونده: «ایرته گچه کؤکره ک بؤیی قار یاغه دی، یؤللر وقتینچه یاپیلیب، ترانسپورت قنتاوی تؤخته دی...»- دیگن بشارت ینگره ب توریبتدی. صناعتلشگن بیر اولکه اوچون هر قنده ی طبعیت إینجیقلیکلری وهیمه سیز کیچر کن. منه کؤپ اؤتمی هرکونگی تیریکچیلیک ینه اؤز مرامیگه توشیب کیتدی. قارنی سیومی بؤله دیمی؟ شونینگ اوچون بو یرلرده قار گؤزه للیک بیلگیسی؛ اوندن قؤرقیش- هدیکسیره ش یؤق. قار طبیعت ساوغه سی، فصل نینگ کؤرک- جمالی. بو یورتلرده قارسیز حیاتده هیچ قنده ی معنا یؤق. کیچقورون قاره پلاسینی تؤشی دیب توریبتدی. هه دیمی، همّه یاقنی قارانغیلیک قاپلب آله دی. آلدینده هلی اوزاق تون. قیشنینگ اوزون کیچه لری باشگه توشگن آغیر زیل یوکده ی گویا. شونچه لر آغیرکی، اونینگ زلواری کیشی اؤی- خیالنی بوکیب تشله یدی. اویقونی کؤزدن تارتیب آلر، تویغولرنی اوشلمس آرزولرگه باغلب تشلر، روحنی قوتغولر گردابیگه اولاقتیره ر، شو آلیس تونلر توشینگنی حسرت تخته سیگه میخلب قؤیر و نهایت آدمنی دَیدی فکرلر إیچره سرسان- سرگردان قیلیب تشله یدی ایکن. ائنیقسه، اوزاق أیللردن بیری غربت دیاریده یشب کیله یاتگن آدملر اوچون بو دملر نه قدر آغیر کیچه یاتگنینی تصوّر قیلیش قیئین ایمس. سینب کؤریشگه هم حاجت یؤق. مین بیلگن مدنظر انه شونده یلردن بیری. او سهل کم قیرق أیلدن بیری چیت ایلده یشب کیله دی؛ تینچ زمانلرده اونی تقدیر شو تامانلرگه تارتیب کیلگن. او قهرتان قیشلرده بیر دردکش تاپیب، إیچینی بؤشه تیشنی اؤلگده ی یخشی کؤره دی. مدنظر تاغه اؤزی کؤرگن- کیچیر گن دورلرینی انقلابدن کیئینگی زمانلرگه سالیشتیریب بیلگیسی کیله دی. او کؤرگن آدملر کؤپی اؤلیب کیتگن. قیرق یاشگه کیرگنلردن هیچکیمنی ته نیمه یدی. قیشلاقی نینگ حاضرگی قیافه سی بیلن قیزیقه دی. اوئیده اؤتیرگیسی کیله می، بیر دردله شگنی قؤشنیسینی کیگه باره دیگن بؤلدی. عبدرحیم هم او یشه یاتگن شهرده قؤنیم تاپگن. آلتمیش بیش یاشنی قاره له گن مدنظر یورتداشیگه جیرینگ-جیرینگ قیلیب سیم قاقدی. - سلام عبدرحم جان، یخشی میسیز اوکم؟ - سلام، رحمت مدنظراکه. - اویده بؤله سیزمی بو کیچه عبدرحیم جان؟ - هه اؤزیمده بؤله من اکه. - بیر دردلشگنی قاشیزگه اؤته ی دیب ایدیم. - کؤز اوستیگه، کیلینگ. - قارلی تونلرده کؤنگولـله شیشگه نیمه یتیبدی. - آدمنینگ دردینی آدم آله دی؛ آدم-آدمگه غنیمت،- دیدی عبدرحیم. ایشیک تق- تقله دی. عبدرحیم باریب ایشیگ آچیب مهماننی کوتیب آلدی. هلی کؤرپه چه گه چؤککه له مسدن عبدرحیم تلویزیون تاووشینی پسه یتیردی. إیککه له سی قویوق حال-احوال سؤره شدی. صحبت قوره باشله دیلر. گورینگلر قیزیگن سری قیزیب باره ر ایدی. مدنظر تاغه کؤزلرینی پیر- پیرله تیب، قاشلرینی چیمیرگنچه، چیننی پیاله ده گی کؤک چاینی هوپلرکن، عبدرحیمگه تیکیدی و سؤز قاتدی. - بیله من، اؤشه معشوم اؤتمیشدن سؤز آچیش نه قدر آغیر إیش. مین انقلابدن آلدین تشقریگه چیقیب بویاققه کیلگن ایدیم. یخشی ایسله ی آلمه سنگیز کیره ک او زمانلرنی. یتتی- سککیز یاشلرده ایدینگیز. مین مکتب کتابداری ایدیم. آدملرنی خرافات پرستلیکدن تیئینیشگه چقیره ردیم. معناسینی بیلمه گن نرسه لرنی طوطی قوشده ی سیره ب یوریشدن کؤره، دنیاوی، انیق بیلیملرنی ایگلله نگ. نسیه حلوا اوچون نقد شپه لاقدن اجره لمنگ، دیر ایدیم باله لرگه. تسبیح، آفتابه و عصا بیلن خداگه ته نیب بؤلمه یدی. علم بیلن تنگریگه قاووشیش، ایریشیش ممکن، دیب ایدیم اؤشنده. تیکینخورلرگه ملالرگه یاقمه دی گپیم. درّاو پیشانمگه تمغه سینی باسه قالدیلر. هر قنده ی نامنی قؤئیش اولر اوچون آپ- آسان ایکن... شو باعث سیغمی قالدیم شهریمده. منه اؤشندن بیری شو یرده قؤنیم تاپگنمن اوکه. مهمان ائتگنلرینی جان قولاغی بیلن تینگلرکن، عبدرحیم سؤز رشته سینی قؤلگه آلدی، و یوزلریگه کولگو یوگیرگن بیر احوالده گپیره کیتدی. - کؤنگیلینگیز چؤکمه سین تاغه، سیزنی کؤپچیلیک هنوز هم یخشی نام بیلن ایسله شه دی. سیز ائتگن اؤگیتلرگه عمل قیلینسه شو کونلرگه توشرمیدیک؟ چقور خورسینرکن، مدنظرتاغه کفتینی ایه گیگه تیره ب، چوقور اؤیگه تالدی. یوره کدن کؤچیب سؤزیگه دوام بیردی. - وطن دیگنی بیر درد، تاتلی بیرآغریق بؤلرکن اوکه. بو درد و آغریق باریب- باریب سینینگ قانیگه قؤشیلیب، جانینگه یوغریلیب کیترکن. یوره گنینگ بیر تاری وطن دیگن بیر نرسه گه آسیغلیق توره رکن. شکور، مین دنیانینگ اینگ یخشی دملرینی چیت ایلده اؤتکزدیم. حیاتدن فیض- برکت تاپتدیم. اؤغیل-قیز آرتیردیم. کؤنگیلنی بیر کتته دردنامه دیسه نگیز، بو کتابنینگ اینگ یارقین و اینگ ایسده قالرلی صحیفه سی، فصل و بابی هم شو وطن ایکن. دنیادن تاپگنیم شو بؤلدی اوکه. شونینگ اوچون وطن نینگ یخشیسینی هم، یامانینی هم ایشیتگینگ کیله بیره دی. وطن یوزیده گرد،غبارنی اریته من دیسن-او... نه علاج - مینینگ وطن حقیده گی تصوّریم عمومن باشقه چه. بیزیب من شو طندن. بیزنینگ هم اولوشیمیز بارمی بو یورتده؟ بنده گه بنده بؤلیب یشه سک. ای اؤرگیلیب کیته ی، شویم وطن بؤلدیمی؟ نیمه سینی گپیره ی سیزگه. اؤلیککه ائتیشدن اؤیله یاتگن وطنیمیز بار. ینه نیمه سینی سؤره یسیز میندن،- دیدی عبدرحیم مدنظر تاغه گه قره ب. - یؤق عبدرحیم جان اوکم، عیب وطنده ایمس. او سیز و بیزگه اؤخشه گن انسانلرنی وایه گه یتگزگن تبرّک توپراق. همّه میزنینگ باله لیگیمیز، یاشلیگیمز، یخشی- یامان کونلریمیز اؤشه یرده مهرلنگن...او یردن ابدی جای آلیشیمیز، قؤلیمیزده ایمس. - شونی ایسله سم اؤپکم آغزیمگه کیله دی. یوره گیم آرقمگه تارتیب کیته دی، روحیم سینیب، إیچیمگه تؤکیلیب توشه دی،- دیدی عبدرحیم صحبتگه قؤشیلیب. - میلی، شولر یوره ک زنگینی آلرکن. وطندن گپیرینگ، وطندن عبدارحیم جان. خیال مینی اؤشه توپراق باسیب یاتگن، کؤچه- کوی، قیشلاق- محلله لریمگه آلیب قاچه دی. باله لر بیلن تونلری کؤجیم، یشین یشین اؤینه گنیم؛ اریققه اؤمگن تشلب سوو إیچگنلریم، خیویچلردن تای یه سب مینیب یؤرتگنلریم؛ کؤچه چنگیتیب تؤپ، چیللک اؤینه گنلریم؛ تینگقورلر بیر بؤلیشیب سای-ادیرلردن لاله قیزغلداقلر تیرگنیم، جؤره له شیب بؤئینگه قؤنغیراق تاقیب،«شیر کیلدی» اؤینه گنلریم، بَری- بَری کؤز اؤنگیمدن اؤته بیره دی. ائنیقسه، قیزلر دورسیده توریب«یار- یار» ، «نای- نای» ائتیملریدن قولاقلریم آرام آلگنی؛ «زبیاجان»، «آچیل قمیش» داستانلرینی بیریلیب ایشتگنیم یادیمگه کیله بیره دی. قیسی تیل بیلن ائته ی، آنمنینگ الـله لری همان قولاقلریم آستیده جرنگله یدی... گپیرینگ اوکم اؤشه وطندن سؤزلب بیرینگ عبداحیم جان،- دیدی کؤپدن بیری چیت ایللرده إیچی زیل آلیب کیتگن مدنظر تاغه گپیده داوم ایتیب. وطن دیگنده جهلی چیقیب،غیجینی کیله یاتگن عبدرحیم نینگ هیچ هم گپیرگیسی یؤق. المینی ینگیله گیسی کیله مه یپتی. بیر بهانه بؤلسه تیلگه کیریشی هیچ گپ ایمس. گپنینگ چؤغی یتمی توریتدی. - یوره ک بیتله مسه قیئین اکه؛ قؤینگ سهل اینگیلراق گپلردن سؤز قاته یلیک. شولر بیلن هم دردینگیزنی آلسه بؤله دی تاغه؛ یازیله سیز بیله من. شو پئیت عبدرحیم اؤریندن تؤره سالیب، آشخانه گه باردی. موزلتگیچدن اوچ- تؤرته شور بادرینگ، میوه - چیوه، بیر بشقاب یگولیکلرنی بیر شیشه ودکه بیلن کؤتریب کیلدی و دستورخوان یائیب عراقدن قدحلرگه قوقوللـه تیب قویه باشله دی. آوقات تیار بؤلگونچه قیتته- قیتته آله باشله دیلر. - آلینگ اوکه یخشی کونلر اوچون إیچه ی یلیک. کیلنگ اچچیق دردلرنی اچچیق سوو بیلن کیسه یلیک. توشونسنگیز بو دملر هم غنیمت،- دیدی مدنظرتاغه. چیق-چیق اوریشتیریلدی قدحلر. - منه بو باشقه گپ. ائتمه یسیزمی آته ام، سیره ته یاگنی بار دیب. کؤتردیک بؤمه سه یم. آدملرگه ایزگولیکلر تیلب إیچه یلیک، عالم باشیدن تینچلیک اریمه سین،-دیدی عبدالرحیم. مدنظر تاغه هم شرابنی یوتر یوتمس سؤزلرنی تصدیقله گن بؤلیب باش إیرغه دی. خیره چیراق نورلری آستیده، رمانتیک بیرفضا حکم سورماقده. تلویزیون ایکره نیده قیسی دیر اولکه نینگ قارلی منظره لری کؤرسه تیلماقده ایدی. موزلرنی یاریب بلیق آوله یاتگنلر صحنه سی توگب، گیتیدن ابدی قارلیکلر ته گیدن هیبتلی ائیقلر تشقریگه چیقه یاتگندی. شو آپپاق ائیق باله سینی آچیق هوا بغریده سیلب، سیپه لب اولرنی محافظت ه یاتگنی کؤرسه تیلدی. شراب قوئیلگن شیشه قدحلر ینه جرینگلله تیب اوریشتیریلدی. صحبت قیزیب کیتسین اوچون ینه اوچ- تؤرت قدح کیتمه - کیت کؤتریلدی. صحبتلر بارگن سری قیزیب بارماقده ایدی. تشقریده قار چؤککن ایسه ده، خانه ده قوناقلیک حکمران. اوی دیوارلریدن کولگو یاغیله گنده ی ایدی اؤشه دملرده. عراق شیشه سینی آخرله تمی توریب، إیکاولان بیر آز آتم ام لشیشدی، تؤیب- تؤیب أیغله شدیلر هم. افتیدن اوزاق چؤزیله یاتگنگه اؤخشه یپتی صحبت. - وطندن گپرینگ اوکه. اؤشه انقلاب باشیده گی گورینگلردن آلینگ،- دیدی مدنظرتاغه. اوزاق سوکیتگه کیتگن عبدرحیم کرسیلله تیب تیشله گن شور بادرینگنی یوتدی-ده، برماقلری آره سیده گی سیگریتینی تارته یاتیب سؤزگه کیردی : - بؤلمی کیتسین ایدی، انقلاب بؤلدی یو، ایل- یورتدن آمانلیک کؤتریلدی. اؤرته ده هیچ نرسه یؤق، همّه بیر- بیرینینگ دشمنیگه ائلندی قالدی. کؤچه- کویده اوچره تگن آدملرینگ خوددی، آوگه چیققن میرگنگه اؤخشب، «منه اؤچ آلیشنینگ پئیتی یتتدی»- دیگنده ی، بیر- بیرینینگ آرقه سیدن توشگن. انقلاب آدملرگه یاووزلیک ایشیگینی لنگ آچیب تشله گن بؤلدی. نیچچه یوز أیلدن بیری گزه ک آلیب یاتگن عللت و یره لر اوستی آچیلدی. إیشانه سیزمی؟ قویاش قیر- ادیرلر آرتیگه باتیشی بیلن تونگی ساکینلیک بوزیله ردی. موشوک سیچقاننی بؤغیزلب آلگندیک، هر کیم کؤز آستیگه آلگن آدمینی کؤرپه سیدن سوغوریب، آلیب کیته بیرگن زمانلرایدی. او یاغینی سیز سؤره منگ، مین ائتمی اکه! - ینه نیمه لر یوز بیردی اؤشه أیللری؟- سؤره دی مدنظرتاغه. یوزلری تره نگ تارتگن، شراب کیفی بشره سیگه تاشگن عبدرحیم، واقعه لرنی بیر- بیریگه اولب گپیره کیتدی. باشله گن جمله سینی اداغله می، باریب تلویزوننی آوازینی غیپپه اؤچیردی. تیلی ایکرنده الـله قیسی یورت نینگ بی پایان دله لری، سؤلیم طبعیتی، تورلی- تومن حیوانات، طرفه قوشلری، بای و کؤمکؤک اؤرمانلری نمایش قیلینماقده ایدی. عبدرحیم کؤزلرینی تلویزیوندن اؤزه ر- اوزمس کیلگن جائیدن سؤزینی دوام ایتتیردی. - اؤشه پئیتلری، بیله سیزمی تاغه؟ ایرته لب تانگ آتیشی بیلن محلله، قیشلاقلرده ساووق خبر، دؤ- دؤ گپلر. کؤریبسیزکی، کمپیرلر کؤرگن توشلرنینگ بَری راست چیققن. کیملردیر آلیب کیتیلگن، کیملردیر آتیب کیتیلگن. آوچیلر نشانگه آلگن آدمینی تاپه آلمسه، خرمانینی کویدیریب کیتشگن؛ مال- حالی بؤلسه اولرنی سوریب کیتگنلر. شوم خبردن باشقه نرسه نی ایشیتمه یسن کیشی. اؤشه کیزلری قره ب سیزکی،«داد اؤغلیم، داد آته سی، ایندی قی گه باره من!!»- دیب باش-باشیگه اوریب کؤچه گه چیققن خاتین خلچدن کؤپ نرسه یؤق. خلص، هر تونی کیمنینگدیر تاماغیدن بؤغیب آلیب کیته بیره دیلر. اوشلب آلیب کیتیلگنلرنینگ کؤپیسی دام- دره کسیز یؤق قیلینه دی. باردی، بیرارته سینینگ إیسی چیقیب قالسه، ته پپه- تیــّار دلیل تاپیب قؤئیشگن اولر. نیمه ایمش؟ «فلانی کافر ایمش!». خدانینگ نامیدن گپیره یاتگن نادان کیمسه لرگه«بونده ی قیلمه نگلر گناه بؤله دی، بو إیشینگیز یخشیلیککه آلیب بارمیدی»- دیب کؤرینگ چی؟ درّاو نریگه دنیاگه روانه قیله دی قؤیه دی. اؤزی الفگه شرمنده تؤپاری آدمنینگ فتواسی اته ین عرشی اعلی دن توشیریلگنده ی. بویروقلر بجریلیشی کیره ک و شرط بؤلیب قالگن زمانلر ایدی. هیجانیدن هنسیره قاپ- قاره تیرگه توشگن عبدرحیم چؤنته گیدن قؤل رومالینی چیقریب یوزینی اریتدی- ده، کیلگن جائیدن ینه سؤزینی دوام ایتتیردی. - چومچوق پیر ایتسه، یوره ک شیر ایته یاتگن آنلرنی ایسله شدن عذابی بؤلمسه کیره ک اکه. آدملر آره سیده« همّه گپ شو باش یلانغاچلرده؛ گؤری کویسین اؤشه تره کینی»- دیگن سؤزلر تیز- تیز قولاقلرگه چیله نیب توریبتدی... - ائتیشسیزدن بو، زامبر- اری اویه سینی قؤزغه گن ایکنلر- ده، بچچه غرلر. تینچ یورگن آدملر شونده ی قیلیب، بیر- بیریگه داریدی دینگ. بیله سیزمی عبدرحیم جان، سوادسیز آدملر سوریک گله گه اؤخشه یدی. آلدینگیلرد بیری جرگه تشله سه کیتیده گیلر هم آرقه سیدن اؤشه توبسیزلیککه اؤزلرینی تشله ی بیره دی. آخریده کؤریب سیزکی، بَری اوچیب اؤلگن- دیدی مدنظر تاغه گورینگنی ایشیته یاتیب،- مَیلی اوکه ائته بیر چه، سؤزلرینگ نینگ توزوکراق، یاقیملی جایی چیقیب قالر. صحبتداشلردقتینی تلویزیون اؤزیگه قره تدی. شونده چیکسیز اؤرمان اوستیدن هیلیکوپتر پرواز قیله یپتدی. نق امازون اورمانی ایدی. تیپه دن توریب، یه ی لاولرده گی حیوانلر حیاتیدن فلم تؤلدیریلماقده ایدی. اؤرمان سلطانی بؤلمیش ارسلان یاوایی بوقه لرگه تشلنماقده. پیللر، یاوایی هوکیزلر جان وهیمه سیده اؤزلرینی دریاگه اوره ر، حالیدن تایگنلری ارسلانگه یم بؤلماقده. بی آزار کیئیکلرنی ایسه یولبرسلر، سیرتلانلر دمیگه قوویب سالگن. قاچیب قاله آلمه گنی خام تلاش قیلینه یاتگندی. خلص، اؤرمانده اؤرمان قانونی حکمران. قیسیدیر حیوان اؤزیدن کم زورراغینی بؤغیزلب یئیش بیلن آواره. عبدرحیم تیلی بیلن انقلاب زمانینی حکایه قیلسه، برماقلری بیلن تلویزنده ایکرنیده نمایش قیلینه یاتگن قؤرقینچلی صحنه لرگه اشاره قیلیب توریبتدی عبدرحیم. - قالگنینی ایشیتینگ اکه. مین گپیره یاتگن داستان نینگ هلی بیری کیتی کیتی کؤرینه یاتگن نرسه ایمس. عصرلرنی قریته یاتگن داستان بولر. مَیلی، بیتته سینی ائته قاله ی. اؤشه کیچه سی آتلیقلر کیلیشیب، جؤره اکه نینگ اؤغلی حق بیردینی آلیب کیتشدی. دام- دره کسیز کیتدی باله. آته- آنه سی نینگ دادی فلککه چیقدی. بارمه گن، باش اورمه گن ایشیگی قالمه دی. عایله ده بیر اؤغیل ایدی- ده اؤزی. فرزند داغی یامان بؤلرکن،- دیدی او. - تغین نیمه بؤلدی، بیدره ک کیتدیمی؟ یاکی تیریک بؤلسه، اونی تاپیشگه هیچ یاردم بیرمه دیمی؟- سؤره دی مدنظرتاغه. - آخری دره گی چیقتدی. حق بیردینی کتته تاشگه، کمیته گه آلیب کیتیشگن ایکن. جؤره اکه اؤشه جایگه باریب هم کیلدی. لیکن اؤغلیدن خبر تاپمی قه یتدی. عقلیدن آزه ی دیب قالدی بیچاره لر. - کمیته گه آقساقاللردن یوبارسه بؤلمس می ایدی شفاعت سؤره ب؟- دیدی مدنظرتاغه. - کتته- کیچیک صمد ابجیرنی إیشگه سالیشدی،- جواب قیلدی عبدرحیم. - هه! اؤشه صمد جیرننی ائته سنمی؟ هه- ده، اؤشه نی ائته من. - چَیانگه اؤخشب، حاضر یتمیشنی قاره لگندیر او چال. اؤته چققان، پی یک، جوده ایپچیل، إیلان نینگ یاغینی یله گن آدم ایکن اکه. - هه، بیز اونی صمد مزه نگ، دیب چقیره ر ایدیک اؤشه زمانلری. - هی، اؤشه نی گپیره یپمن. آلتمیش یاشیده یولغونده ی یلیب، إیشنی بجریب قئتدی. بو یاشده تکه دیک سکره ب تورگن آدمنی کؤریب حیران قاله سیز. راسه چه ئیر آدم ایکن. او توشمه گور بیتته شرط بیلن جؤره تاغه نینگ اؤغیلی حق بیردینی باریب عینی کتته تاشدن آلیب قئتدی. او بلانینیگ بلاسی ایکن. کمیته ده گیلرنی نیمه بیلن کؤندیرگه نینی بیلمه دیک. تون یریمدن آشدی. شمال ضربیدن دیره زه شیشه لریگه کیلیب اوریله یاتگن قار پرچه لری چیپس یاپیشیب قالگنینی کؤریش ممکن ایدی. تشقریده گی اوئیلگن قارلرنینگ آپپاق رنگی خانه نی تره تیب توریبتدی. دیره زه شیشه لری موز باغله گن. شو پئیت کوچه لرنی تازه له یاتگن ماشینلرنینگ غیر- غیرله گن آوازی صحبت نینگ بیلیگه تیپه دی. آمازون اؤرمانلریده گی حیوانات عالمی زنگاری ایکرنده گوده لنماقده. اؤرمان یته گیده، یاوای تاوقلر اؤز جؤجه لری بیلن جوغیرله شیب دان- دون تیریب یئه یاتگندی. شو پئیت تینیق آسمان اوزره شونقار آوچی قوش پیدا بؤله باشله دی. اؤت- اؤلنلر آره لب یورگن تاووقلر بیردن خیل- خیل بؤلیشیب، اؤزلرینی پناه گه آلیشدی. آوچی شونقار یوکسکلیکدن تاوقلر تؤده سیگه تشلندی. اؤلجه سینی آله آلمه گچ، آوچی شونقار یشین تیزلیکیده ینه کؤککه کؤتریلدی. آنه تاووقلر ایسه قوت- قوتله شیب، باله لرینی قناتی آستیگه آلیشدی. آوچی شونقار بیر نیچه بار اؤلجه نی چنگلیگه إیلینتیرماقچی بؤلدی-یو، علاجینی قیله آلمه دی. سیرگگ تارتگن آنه تاوقلر جؤجه لرینی اجل قیرغیسیدن زورغه سقلب قالیشگه موفق بؤلدیلر. آوچی شونقار نینگ بات- بات اورینیشلری نتیجه سیز قالدی. عبدرحیم نینگ کؤرگن- کیچیرگنلری اؤرمانده گی تله تؤپلریگه اؤخشب کیته دی. او مدنظر تاغه نینگ دقتینی زنگاری ایکرنگه بوردی. تاغه بؤلسه، حق بیردی نینگ تقدیری بیلن قیزقه یاتیر. شرط و نتیجه نی بیلماققه آشقه یپتی. - شرط دیدینگمی اوکه؟ نیمه شرط عوضیگه بو إیشنی قیلدی او قوریب کیتگور. عبدرحیم بؤلگن واقعه نی ائتیب کیتدی: - جؤره تاغه نینگ بیتته تؤققیز یاشر قیزینی خاتین قیلیب آلیش حسابیگه إیشنی بجردی قؤئیدی ابجیر. کؤپنینگ آلدیدن اؤتدی، دعا- فاتحه بؤلدی. سؤزیده توریب، حق بیردینی آته- آنه سیگه آلیب کیلیب تاپشیردی. قیزچه نی خاتین قیلگنی اؤزی بیلن آلیب کیتدی قیشلاغیگه. خوددی، بیر موشوکنی آلیب کیتگنده ی قیلیب. - موشتومدیککینه قیزچه نی- یه؟- سؤره دی عبدنظرتاغه تعجب بیلن. - إشانه بیرینگ. قیزنینگ اسمی آی جمال ایدی. تقدیرگه تن بیریب آته- آنه سی تاپشیریشگه مجبور بؤلیشدی. آی جمال آسماننی باشیگه کؤتریب، تاووشینی بلند چیقرگنچه داد سالیب أیغله دی. «بیگانه آدم بیلن کیتمی من. خاله امگه، عمّه لریمگه ائتینگلر، مینی آلیب قالیشیسن! آته- آنه ام نینگ إیشینی قیله من. ایشیگینی سوپوره من. اولرگه چای- پای قیلیب بیره من. مینی اوئلریدن هیده شمه سین، آتم- آنه امگه ائتینگلر. مینی بو ارواحگه کاپ- کتته آدمگه اوزه تمه سینلر.!!!»- دیه یالباردی. قنچه یه لینسه هم فایده بیرمه دی. - یؤغ یی؟ إیشانگیم کیلمه یپتی. تؤقیز یاشر کودکنی یه؟! نخوات آته- آنه دیگن ذات یوره گینینگ بیر بؤله گینی حیوان صفت بیر انسان آلدیگه تشله سه- یه؟ بو نه کؤرگولیک؟! - سیز بار پئتلرده(انقلابدن آلدین) هم سککیز- تؤققیز یاشلی کؤدکلرنی چیرقیره تیب، کیکسه آدملرگه بیریش حاللری اوچره توره ردی. ایسله سنگیز کیره ک اؤشه کیزلرنی. انقلابده کو! قیزلرنی اؤسگنی قؤئمسدن غؤره مرگ قیلیب ایرگه بیریب یوبارش اورچیب، اوجیگه چیقتدی. فقط جؤره اکه نینگ قیزی ایمس، بونده یلردن مینگلرچه سی بوکبی شوم تقدیرگه مبتلا قیلینگن. تینگداشیگه ایمس، کیکسه آدملرگه سککیز، تؤققیز یاشر قیزلرنی إیککینچی، اوچینچی حتاکی، تؤرتینچی خاتین قیلیب بیریش حاللری هم اوچره ب توره دی. - بو إیشلرنی ناچارلیکدن قیلیشه دی اولر، بؤمه سه وجدان عذابی، فرزند داغی انساننی قئنه یدی - کو اخر! شونده ی ایمسمی؟ - بونده ی قلتیس إیشلرنی قیله یاتگن آدملرنینگ قؤلیده فتواسی بار. یؤق دیب کؤرسین چی؟... - بو همّه نینگ باشیگه کیلگن سودامی اوکه؟ - یؤق. اونده ی دیب بؤلمه یدی. بای- بدولت نینگ قیزی قیرققه کیرسه هم آته سینینگ اوئیده توره ویره دی. کمبغل، بیچاره، کس و کوی بؤلمه گن؛ قناتیگه آله دیگن حمایه چیسی بؤلمه گنلرگینه، اؤز قیزیلریدن اجره لیشه دی. آدملر باشیگه کیلگن هر قنده ی بلاگه شو گؤده ک قیزلرینی کؤنده لنگ توتیب، جان سقلب یششگه مجبورلر... ایشیتگندیرسیز، قدیم زمانلرده طبیعی آفتلر آلدینی آلیش اوچون آدملر اینگ سیویکلی قیزلرینی خدا نامیگه قربان قیلیشرکن، تاکیم بلا- آفتلر تؤخته سین دیب. تیریکله ین سیلگه آقیزرکن. آدملرگه بونده ی تویغولر حس-تویغولرنی بیر کیم بیرگن؟ انه شونیسینی بیلماق مهم. آمازون اؤرمانی اوزره آوچی شونقار تینیمسیز پروازده. آنه تاووقلر ایسه جوجه لرینی قناتلری آستیگه آلیش بیلن آواره. ایکرن بیتیده بالارده ی کیله یاتگن کتته بؤغمه إیلان تؤلغه نه یپتی. کؤپ اؤتمی ایندی توغیلگن کیئیک باله سیگه تشله نیب، حمله قیلدی إیلان. قوره له ی گینه کیئیکچه نی غیققیلله تیب تاماغیدن آلرکن، بؤغمه إیلان دَب بیریب اونینگ باشینی غه جیشگه اؤتدی. سیکین- سینکن باشیدن تیشلب یوته باشله دی. بؤغمه إیلان بایه گی جه جیگینه کیئیک باله سینی جیغیلدانیگه تارتیب یوتدی قؤیدی. آی جمال خاتینلیککه آلیب کیتیلگن بؤلسه، اوندن بیری کؤپ زمانلر اؤتیب کیتدی. مدنظرتاغه فاجعه لی درامه نینگ ته گیگه یتمه قچی بؤلیب توریبتدی چمه سی. - خوش، جؤره اکه نینگ قیزیدن نیمه خبر؟ شو چال بیلن یشب کیتدیمی قؤششه قه ریب آخرگچه؟ - اؤن أیلدن کیئین قیشلاققه بارسم صمد ابجیرنی اوچره تیب قالدیم،- دیدی عبدرحیم،- اؤشه سیز بیلن صمد، ساقلی آقرگن ایسه- ده، دیرکیللب توریبتدی. بؤرتیب چیققن کوره ک دیک آلد تیشلری توشگن. یوزلریگه اجین تؤرینی یائگن. اؤشه اؤزیسز بیلگن صمد جیرن- ده خلص. إیلیگی قاقیب آلینگن سویکده ی تقیرده ب توریبتدی. هه، ائتماقچی، مین سؤره دیم اوندن إیککینچی خاتینیگیز، جؤره تاغه نینگ قیزیدن باله کؤردینگیزمی، باله لر نیچته - دیب. ائتیشیچه، صمد ابجیر حجگه کیتگنده بیچاره نامراد قیز اؤن إیککی یاشیده عالمدن اؤتگن ایکن. همّه سینی ائتیب بیردی. « سویه گی بوت ایمس ایکن، اؤلیب کیتدی»- دیب جواب قیلدی صمد ابجیر. یوزیده، إیچیده اچینیش، افسوسله نیش، اؤکینیش علامتینی هیچ هم سیزمه دیم. دوزخنینگ کاساوی دیک سیرره یب یوریبتدی حاضرگچه. آی جمالنینگ تقدیری چومچوق باله سی نینگ اؤلگنچه لیک ارزیمس واقعه ایدی صمد اوچون. بو واقعه نی آخریگچه ایشیترکن، عبدنظر تاغه کؤزلری غیلقه یاشگه تؤلدی. « ایخ، توف اوردیم مونداق حیاتگه، بونده ی وحشیانه إیشلرگه قرشی کوره شمه گن انسانلرگه-ده، توف اوردیم!»- دیدی موشتینی یرگه سیلته دی. تاماغی أیغیگه تؤلیب تورگن بیر احوالده عبدرحیمگه قره ب: - عذر اوکه، وطن حقیده سؤره شدن شرمنده من آلدینگده. بو واقعه نی ایشیتیب إیچ-بغریم ایزیلدی،سینینگ هم کؤنگلینگ بوزیلدی ایسکی واقعه گپیره بیریب. باشقه موضوعودن سؤز اچسک بؤلمس میدی،- دیدی او. بو حکایه سؤنگیگه کیلیب، ساووق توننی کونگه اوله گن درداشلر اؤزلرینی وقتینچه لیک کیف صفاقوچاغیگه آتیدیلر. بو وقتینچه لیگ چاره ایدی. بیراق، وطنلریده قنچه دن- قنچه سان- سانقسیز قیزگینه لر خزان بؤلماقده. ب هارده تؤکیلگن بو خزان یپراقلرینی کیملردیر باسیب، ینچیب اؤتر، کیملردیر یاقیب هم یوباره ر و ینه اللـه قیسی آدملر بو لطیف جنسنی خورلش و یرگه اوریش اوچون یره تگندن "مقدس" حجّتلر کیلتیریب إیشینی قیه بیره ر. زمان ایرککلر بویروغیگه باش ایگیب ائله نیشگه محکوم بؤلیب قاله دی می؟ عصیان إیزله ین آنگ دخمه سیـن، کؤنگیل کتابین اخته ره ی، بختسیزلر قسمتین بیر- بیر کؤزیمدن اؤتکــــــه ره ی، درد کؤمیق، دنیا تــوگون، اسرارینی آچـیق ســـؤره ی، کوز یاشیم سیلابی له، با رلیق اساســــین تؤنـــته ره ی، گرإیلینچ تاپسه م- ده تورکلیک کعبه بـــنیادیـن قوره ی، یالغیز اؤزلیک عرشی اوزره دور و دورانیم ســوره ی. مونچه فریاد چیکتیم اؤزبیک آغزیدن تیل کیتتی دیــب، خان و خـــاقانلر إیزیدن عــــقل و آئــیل کیـــتتی دیــب، آتـه لـــردن قالگــــن اول سلســـه باطل کـیتـتی دیــــب، آرزو- ارماندن برون، خــرمان و حـــاصل کیـتـتی دیب، باغ بیابان، گل پریــشان، قـالـــدی کـؤنگـــیل کیتتی دیب، بلکی قئته ر ایسکی دنیــا رشـته سـین اوشله ب توره ی. بیر اولــــوغ ارمـان اوچون مین اؤزلیگیمنی ساتــمه دیم، قیغــــو زهریدن بـــؤلک، اوزگه حـــلاوت تاتــــمه دیم، إیچــــــده گی دل دردیــنی هــر کیمسه گه اســــرتمه دیم، چــــــرخ نینگ باشــــیمگه نـــی- نـی تاشینی اؤینتمه دیم، اینــدی دوران بیـزنیکی دیــــب، دورده اســقـتمه دیــــــم، مونــگلی کاروانیمـــــنی بــو یـؤلدن اوزاققـــــه آشیره ی. قوتلــــوق ارمـــان تــــازه قانی تامـــــیرینگده آقـــمه سه، قاره آنــــگلر اوئیــده، اؤزلیک چـــــــراغین یاقـــمه سه، چـــــالمــه ی اویغاقلیک کوئین، غفلت ایشیگین قاقمه سه، بیــرجهــــان، بیـــر یرده اؤسگن بیر- بیرینگه باقـمه سه، اؤزگـــه قؤلــلده بــند و زنـــدان، اؤزایـــلیگه یـاقــمه سه، جانده سیـنگـگن تیلـده گـی گـــوهرنی کیمدن إیسته ره ی؟ حــــــرص دنــیا اولـجه یــو، شهوتــنی ارمان دیــسه لر، زورلیـک و باســـقینچلیک نـی دور- دوران دیــسه لر، سیرتی جیرکـنج، توبــن شیطاننــــی رحـمان دیــــسه لر، شعر و صنعت، علمنی بیــر پولگــه ارزان دیـــــسه لر، بـیوه یو بــــیچاره لر کـؤز یاش تـــؤکــیب نان دیــسه لر، بــــو یـراقسیز جنــــده گوپـّـی، سلــله نی اوتگه اوره ی. عمر تــوشگونلیکـــده کیچـــتدی، تــوشلریم یالغان ایکن، گل دیــب إیسلـــب تاپگنیم، چیچک ایمــس تیــکان ایکن، سیپقـــریــب إیچــــگن شرابیم بـاری می مس قان ایکن، انگـــله دیــــم دنیـــانی بیتــــگن قــولفسیز زنــدان ایکن، ایـوریلـــور آچـــونــده بـیـــر إیشانچ ســـرگردان ایــکن، قـــؤی بــــلا گردبـــیگه اؤزیمــــنی بــاریـب تـاپشیره ی. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ۱۹۹۴-مزازشریف یؤقاتگن اوشبو شعرنی مینگه تاپیب یوبارگنی اوچون قدرلی محمّدحسن تؤلقین جنابلریگه گه منتدارلیک بیلدیره من. کیچیک اؤزگریشلر بیلن قئته نشر قیلینماقده سوال و جواب ویبلاگیمیز مخلصلریدن بیری یازگنلریمیزگه مناسبت بیلدیریب، قوئیده گیچه سوال یؤللب تیلر: **** سیزگه هم النگه لی سلاملر حرمتلی اولوغبیک کمینه نینگ بیتگنلری سیزگه معقول و منظور توشگن بؤلسه، بوندن مین بختیارمن. نهایتده چقور معنالی بیر سؤز و توشنچه حقیده سؤره ب سیز. رخصت بیرسنگیز، سؤراقلرینگیزگه جواب قیلیشدن آلدین ایجاد مساله سیده کیچیک بیر کیریش قیلسم. بو مینینگ إیچکی کیچینمه لریم اقتصادده «طلب و تکلیف(تقضا)دیگن توشونچه بار. ساتوچی(کینگ معناده) بازرنینگ طلبیگه، کؤترگنیگه قره ب اؤز مال/توارینی(صاف تورکی سؤز) بازارگه آلیب چیقه دی. بیز یازووچیلر هم رمزی معناده اؤز فکری محصولاتیمیزنی بازار ائله یمیز. اگر بازار قیزیق، تکلیف کؤپه یب، طلب هم یؤقاری بؤلسه، بیز هم انه شو تکلیفگه قره ب ینگی- ینگی توار إیزلب تاپیشگه توشه میز، یره ته میز -اونی کیره ک بؤلسه. بازاریمیز یؤق ایمس، بؤلگنده هم اؤته ساووق. شور پیشانه نی کؤرینگکی، تاپگن- توتگنیمیز نی تیکین بیرسک هم خریداری یؤق؛ هیچ کیم آلمه یدی؛انیق راغی بازار کساد. بازارده گیلر هم حقلی- ده، مینگته شعردن بیتته قاره شوره هم چیقمه یدی. مینگته مقاله و کتابگه بیتته هم نان بیرمیدی-کو اخر. باشقه فکری محصولات مساله سیده هم -احوال شو. ملتداشلریمیزگه نیمه گه سیز بی منت، مؤل- کؤل وقتنی بیکارگه صرفله یسیز. دقیقه نی ایمس حتّا، أیللر نینگ کولینی کؤککه ساورماقده سیز، دیب سوال بیریب کؤرینگ چی؟ دراو، «خدا بیزگن نرسه لر» نیمه قیلسم بو مینیگ إیشیم!» دیب جواب قیلیشلری تورگن گپ. میلی کو یه! زمان اولرنینگ طبعیی حقی؛ بو شببه قیلیب بؤلمه یدی. بیراق، اونی قی یرلرده و قی مقصدلرگه صرفلش کیره ک؟ سؤراق کؤنده لنگ توره دی. مللت،آنه تیل آلدیده گی بورچیمیز قی یرده قاله دی؟! قیزیق، بیز آدملر«حیات» دیگن بیر بوستانگه تصادفن کیلیب قالگنگه اؤخشه یمیز. بو بوستان نینگ باغبانی گللر، درختلر، اؤت- اؤلنلرگه... دان و دون، هوا و سوو و برچه کیره کلی نرسه لرنی بیریب، بوستان ایشیگینی تق قوفلب ققه یاققه دیر زیم- غایب بؤلیب کیتگن. بوستان نینگ تقدیری بیلن إیشی بؤلمی قالگن. اونگه هم تینچ قولاق کیره ک- ده! بو بوستان إیچیده اسیر بؤلیب قالگن بیز بؤله میز. رحمت باغبانگه شو«زمان»، «مکان»، «هوا»، و «آنگ»دیگن طرفه نرسه لرنی پولسیز بیزگه بیرگنی اوچون. شولرنی هم دریغ توسته؛ تینگ تقسیمله مسه یخشی بؤلرمیدی بلکی! شو باغ و بوستان إیچیده گیلر بیزگه تیکینگه بیریلگنمی؟ یؤق. بوباغنی ینه- ده گلله تیب، یشنه تیب، اونینگ بغریده یشرینیب یاتگن بایلیکلرنی یوزه گه چیقریش مساله سیده، باشقه لرنینگ إیسقیرتینی استعمال قیلمسلیک اوچون بیزگه هم اولش بیریلگن. بونگه ایریشیش آسان ایمس. اولردن راحت-فراغت کؤریش نینگ مشقتی بار. بوندن کیلیب چیقیب توشیش ممکن کی، اؤرته ده منفعت و رقابت دیگن بیر تویغو یاته دی. حیات حیوانیده تله شیب- تارتیشیب یشش چیکیمیزگه توشگن ایکن، اوندن قاچیب یششگه امکان یؤق. یا رقابتده یشه یمیز، یاکی، یؤقلیککه یوز توته میز. اوچینچی یؤل یؤلیشی بی معنی لیک. بونی تنلاو دیئدیلر. باشقچه ائتگنده یا شو باغده یره توچی بؤلیب یشه یمیز، یاکی، صحنه دن چیقیب کیته میز. طبعیت قانونی بی انه شونده ی بی شفقت. بو باغده مادّی یتیشماوچیلیک بیلن کون کؤریش آغیر؛امّا، اینگ یامانی معنوی بؤشلیقدیر. سفره نگده هیچ نرسه بؤمه سه. یؤقاریده گی گپلرنینگ سیز سؤره سؤراققه بیواسطه علاقه سی بار. منقورت بؤلگن خلقگینه معنوی توبنلشه دی. اؤزلیگیدن أیراقله شه دی. معیوب و مجروح بؤلیب سیکن-استه صحنه نی ترک قیلیب کیته دی. سؤز و قلمده حکمت کؤپ... انه شونقه گپلر. ایندی جوابلرگه اؤتسک: منقورت سؤزینینگ معناسی سؤزنینگ لغوی معناسی«ایرکک بؤری» یاکی«چومچوق نینگ خاطره سی/حافظه سی» دیمکدیر. حاضرگی کونده بو سؤز چقور بیر تقیم اجتماعی فلسفی، تاریخی، علمی و روحیاتگه عاید معنالرنی اؤزیده مجسّم ایتگن. کؤچمه معناده، کیلیب چیقیشینی اونیتگن، اجدا-اولادلرینی بیلمه یدیگن، آنگی انسانی حسلردن یوویب تازه لنگن، کیچمیشیدن بیخبر قول کبیلرنی انگله ته دی. یعنی، منقورت دیب اؤز مدنی اؤتمیشینی اونوتگن آدمگه ائتیله گه. شونینگدیک، مللی قدریتلری و حرف-عادتلرینی حرمت قیلمه دیگن، شولرنی بیلمه یاتگن شخصلرگه نسبتن قؤلـله نیله دی منقورت سؤزی. عین پیتده منقورت سؤزی ظلم آستیده یشب، اؤز اؤتمیشی، معنوی ملکیدن اوزیلیب قالگن، اؤزیدن بیگانه لشگن قوم، ایلتگه نسبتن هم إیشله تیله بیره دی. منقورت سؤزینینگ کیلیب چیقیشی بو سؤز اؤزبیک، قیرغیز، قازاق، تاتار، باشقیرد، تورک، ملدوان و روس خلقلری آره سیده کؤپ ترقه لگن. منقورت سؤز ی داغستان و اوَر تیللریده هم اوچره یدی. افتیدن «منقورت» سؤزی قولاقلرگه اؤزبیکچه جرنگله یدی. یاکی کمیده تورکی تیللردن بیریگه(نؤغی) تیگیشلی بؤلیشی ممکن. امّا، ائریم سؤزلیکلرده(روس تیلینینگ ایضاحلی لغتیده) روس تیلگه عاید دئیلگن(؟)بو تؤغری ایمس. منقورت سؤزینینگ إیلک بار قؤلـله نیشی بو سؤزنینگ فعالـله شیوی اتاقلی یازووچی چینگیز ائتماتوفنینگ«عصرنی قریتگن کون» یاکی"عصرگه ته تیگولیک کون" رومانیگه باریب تقه له دی. اوندن آلدین هم قؤللـه نگن بؤلسه، بو سؤز مطبوعاتده کؤپ هم عامه لشمه گن. منبعسی چینگیز ائتکاتوف تیلیدن : - تاریخی سؤز. بعضی کؤچمنچی خلقلرده بندی(اسیر) توشگنلرنینگ ساچی قیرتیشلب آلینگن باشیگه ینگی سؤئیلگن تؤیه نینگ بؤئین تیریسی قاپله نیب، تیرینینگ باشنی تاباره قتتیق قیسیشیب عاقبتیده خاطره سی، عقل-ادراکی، عمومن، انسانگه خاص خصلت و فضیلتلردن محروم ایتیلگن شخص. منقورت اؤزینینگ کیم ایکنینی، قیسی اوروغ- ائماقدن ایکنینی، اسمینی، باله لیک کیزلرینی آته –آنه سی نینگ کیم ایکنلگنی یاددن چیقرگن بؤلیب، اؤزینینگ آدم لیگینی هم اونوتیب یوباره دی. (چینگیز ائتماتوف. «عصرگه ته تیگولیک کون»). منقورت سؤزینینگ اؤزبیکلرگه سبتن قؤللـه نیشی منقورت و منقورتلشگن سؤزلرینی دنیاده گی کؤپلب محکوم مظلوم شخص و قوملرگه نسبتن قؤللش ممکن. چنگیز ائتماتوف تامانیدن یسه لگن بو سؤزلرگه قره ته اته لمه گن. رمانده قؤلله نیشیچه قیپچاقلرنینگ جوله و جونه جونلر قؤلیگه اسیر توشگنی واقعه سی بیلن باغلیق. بو سؤز اؤزیده منفی معنا ته شیدی. بونینگ إیککی تامانی بار: شخص یاکی معلوم بیر قوم، قبیله قتتیق عذاب-عقوبت و کؤرگولیکلر عاقتیدن اؤز اؤتمیشی، قدریت و معنوی بایلیگیدن محروم قیلینه دی. بو مساله نینگ بیر تامانی. إیککینچیدن معلوم بیر قوم و قبیله نینگ وکیللری اؤز خلقی باشیگه شونده ی کؤرگیلیکلرنی بیلیب یاکی بیلمی آلیب کیله دی. بولر مکتب، انستوت و اونویرستیت اؤقیگن قتلمنی تشکیل بیره دی. مثال قیلیب ائته دیگن بؤلسک، اوغانستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلر دیرلی منقورتلشماقده. اولر اؤز اؤتمیشیدن ماسوا قیلینگن. جوده کؤپ نرسه لرنی یؤقاتیب بؤلیشگن. بو جریان بیرتاماندن دولتنینگ بی فرقلیگیدن بؤلسه، باشقه تاماندن اؤز تقدیریگه قیزیقمی قالگن اؤزبیکلرگه باغلیق. آنه تیلیده تؤغری یازیش، اؤقیش و سؤزله شنی بیلمه سلیک عامه وی توس آلگن. بوندن تشقری اؤزبیکلر اؤزمللتیدن اجره تیلیب، اؤز تامیری، إیلدیزیدن سوغریلیب آلینیب اولر «اوغانلشتیریلگن» بو هم منقورتلیک نینگ یققال بیلگیسیدیر. بوندن تشقری ائریم شخصلر اؤزبیکلرنی(اؤز قومینی) منقورتلشتیریش إیشینی اته ین إیلگریگه سورماقده لر. اؤزبیکلرنی«تورک» دیب باشقه لرگه ته نیشتیریش بو هم منقورتلیک نینگ باشقه بیر نشانه سیدیر. منقورت بؤلگنلرگینه شونده ی حرکتگه قؤل اوره دیلر. چونکی، اولرده اؤزبیکچیلیکدن هیچ قنده ی نشانه قالمه گن. بو حقده ینه کؤپلب مثاللر کیلتیریش ممکن. منقورت سؤزی و توشونچه سی حقیده ساده و إیخچراق قیلیب انه شولرنی ائتیش ممکن. اکادیمیک شاعر و یازووی غفور غلام (اؤزبیکستان) سره حکایه لر تورکومیدن اؤغریگینه باله ام آقشاملری بوویم باشلیق همّه میز آلدی آچیق ایوانده اوون تؤده(ایسکی، تیتیلیب کیتگن) کؤرپه - یاستیق اؤره لیب، بیتته گینه اؤره تیپه(جای نامی) نینگ کیر إیپ شالچه سی اوستیده اوخله یمیز. سینتیبر آیلرینینگ آخری، إیلک کوز آقشاملریدن بیری ایدی. هوا نچه گینه سلقین. بیز یتیملر بیر- بیریمیزنی إیسیتیب اویقوگه کیتگنمیز. قطارده اینگ سؤنگگی بؤلیب، آنه چومچوقده ی قاره بوویم یاتردیلر.او کیشی سکساندن آشیب کیتگن، ناسکش کمپیر ایدیلر. بو آقشام اوچ خوراز اؤتگندن کیئین، یتتی قراقچی یولدوزی تیک کیلگنده غؤنغیر- غؤنغیر آوازدن اویغانیب کیتدیم. بوویم کیم بیلندیر انچه گینه بلند آواز بیلن صحبتلشماقده ایدیلر. حاولیمیز، آته- باوه دن قالگن، انچه گینه کتته بؤلیب، تؤرت بورچک طنابی حاولیلریدن ایدی. گیر اطرافی عمارت، شمال تامانده عمک وچـّه لریمیز توریشردی. لیکن اولر یازده باغگه کؤچیب کیتردیلر. حاضر اولر تامان بؤش. بونی قره نگه - ه، بیزنینگ اوئیمیزگه اؤغری کیپتدی. بیزنی هم آدم دیب یؤقله یدیگن کیشلر بار ایکن- ده، دنیاده؟ ایرته اؤرتاقلریمگه تازه مقته نه دیگن بؤلدیم- ده : «بیزنینگ اویگه اؤغری کیلدی». غرور بیلن ائتیلسه بؤله دی. لیکن إیشانه ویریشرمیکن؟ اؤغری اؤشه عمک وچـّه لرنینگ تامیدن سیکن یوره کیلیب، بوویمنینگ تؤغریلریگه کیلگنده عکسه اوریب یوباریبتدی. بوویم ایسه یاستیغینی کؤکره کلریگه قؤئیب، تیل ته گیده گی ناسی بیلن اؤیلب یاتر ایکنلر. بوویم «توف»دیب ناسینی توفلب، تامگه قره ب : اؤغری تامدن توریب : - اخر، بووی جان، بیرارگینه کیچه تینچینگیزنی آلیب اوخله سنگیز بؤلمه یدیمی، بیزنینگ تیریکچیلیگ یمیزنینگ یؤلینی تؤسه ویره سیزمی؟- دیبتدی. مین گپ شو یرگه کیلگنده اوئیغانیب کیتگن بؤلسم کیره ک. قالگن گپلرنی ایشیتگنیمچه قیلیب یازه من. - های، اؤغریگینه باله ام، باشیمده شونده ی مصیبت تورگنده کؤزیمیزگه اویقو کیله دیمی؟ منه : آلتی آی بؤلدی، بیرار ساعت مجــّه قاقیب اوخله گنیم یؤق. کوندوز کونلر گره نگده ی داودیره ب یوره من. بیرار یرگه اؤتیب میزغیگنده ی قوش اویقوسی قیله من. کیچه لری خیال آلیب قاچیب کیته دی. - نیمه لرنی خیال سوره سیز، بووی جان؟ - بو گپدن کیئین اوستیده گی تؤنینی تورموچلب(بوکلب)، بؤغات(تامدن چیقیب تورگن قمیشلر)نینگ اوستیگه یاستیق قیلیب قؤئیب، اؤغری هم یانباشلب آلدی. - نیمه لرنینگ خیالینی سوره اردیم. شو تؤرته یتیمنینگ ایرته سینی اؤیله یمن- ده، باله ام. زماننی اؤزینگ کؤریب توریبسن، تیریکلیک تاشدن قتتیق، تؤیه نینگ کؤزیده ی نان عنقاگه شفیغ(شفیع) های بولرنینگ قؤلیدن إیش کیلمه یدی. سؤققه باشگینه عراوه کش تاغه لری نینگ اؤزی نینگ روزغاریدن آرتیب، بولرگه قوت لایموت بؤلیشی قئین. رؤزغارده بؤلسه، کؤز کؤریب، قؤل توتگوده ی ارزیگولیک بویوم قالگنی یؤق. بیر چیکـّه دن ساتیب یب توریبمیز.« توریب یگنگه توروم تاغ چیده مس» ، دیگنلر. ای- ه، بو باله لر قچان اولغه یدی- یو، قچان اؤزی نینگ نانینی تاپیب یئدیگن بؤله دی! چار- ناچار خیال سوره سن کیشی. تغین بو یتیملرنینگ بیتته گینه سی اؤغیل، اوچته سی قیز. ایندی اؤن تؤرتدن اؤن بیشگه اؤتدی. قیزلری قورغور قچان یرگه ایله شیب کیته دی- یو. اؤزی اؤره ب، اؤزی چیرمب آله دیگن جای چیقمسه بولرگه کیمنینگ هم کؤزی اوچیب توریبتدی دیئسن. زمان قتتیق، اؤغریگینه باله ام، زمان قتتیق! - تؤغری ائته سیز، بووی جان،- دیدی اؤغری، - مینینگ هم إیککی باله ام، خاتینیم، بیتته کمپیر آنه ام بار، بیر تاووققه هم دان کیره ک، هم سوو کیره ک، دیگنلریدیک، شولرنی باقیشیمی کیره ک. تؤرته چه وتتی (یوپقه یائیب پیشیریلگن نان) نان تاپیش اوچون اؤزیمنی اؤتگه، چؤغگه، علی نینگ قیلیچیگه اوره من. بؤلمسه، إیشله ی دیسم بیلگیمده قوّت بار، عقل- هوشیم جائیده. مینگگه شو حاضر قیلیب تورگن اؤغریلیک کسبیم یاقه دی، دیئسیزمی. توپپه- توزوک عیالمند(عایله لیک) کاسبنینگ باله سی ایدیم. زمان چپّه سیگه کیتدی. کیرینسه(روس پادشاه لریدن بیری) پاشــّا بؤلگندن اوروش تؤخته یدی، دیگن ایدیلر. هلی- بیری تؤخته یدیگن کؤرینمه یدی. هلی هم زمان اؤشه إیلیگی تؤقلرنکی. - بیرار باشقه کسب قیلسنگ بؤلمه یدیمی، باله ام،- دیدی کمپیر. - نیمه کسب قیله ی؟ همّه کسبلرنینگ هم بازاری کساد. آته کسبیم کاووشدوزلیکنی قیله یمی؟ اوّلا شوکی، کاووش تیکیشگه نه چرم بار نه سره چ(اؤسیملیک توری) ، نه میخ، نه لاک(یلتیره ته یاتگن سویوقلیک). مسللیغنینگ اؤزی بیتیب چیققن کاووشدن اوچ برابر قیمت. حمّاللیک قیله ی دیسم، اوّلگیدیک قاپلب غلله، سبزی، شالغام آله دیگن بدولت نینگ تخمی قوریگن. توناو کونی، شو محلله نینگ دیوکار ایتیکدوزلریدن باوه مت(بابا محمّد) آته قالیپ(قالب) - او، شان- او سؤزن، بیگیزلرینی اولگورجی(کؤتره)سیگه إیککی پود(اؤلچاو بیرلیگی) جؤخاری(جواری) اونگه معاوضه قیلدی. یخشی قیلدی. اونینگ ایتیگینی کیئیه دیگن اؤزبیک، قازاق، قیرغیز دهقانلری قی یاقده دیئسیز، قالگن ایمس. فقط اولرنینگ یتیملریگینه شهریمیزنی تؤلدیریب یوریبتدی. یووقسیز قؤلینی چؤزیب: «عمکی، نان بیرینگ» ، دیئدی. نان- ه، اؤزیمیزنیکیگه تاپه آلمیمن - او! بیتته من ایمس، بووی، محلله ده گی همّه کاسبلرنینگ احوالی شونقه. پیچاقچیلر هم، بؤزچیلر هم کؤنچیلر(چرمگر) هم، بارینگکی، مکتب داملالری هم، ملا وچـّه لرنینگ هم رنگی پناه. بیر قاشیق آب یاوغانگه زار. سنقیب یوریبتدی. - هو، اوروشی باشیگه یتسین، قیامت قایم دیگنی شودیر- ده،- ه، اؤغریگینه باله ام - ه. هه، میلی، شو یتیملرنینگ هم پیشانه سیگه یازگنی بار. خوش، ایندی اؤزینگدن سؤره ی. اخر، نااعلاجلیکدن- کو، شو حرام یؤلگه قدم باسیبسن، اؤزیگه تؤقراق، بدولتراق آدملرنیکیگه بارسنگ بؤلمه یدیمی؟ منه شو محلله لرده کریم قاری دیگن چیت فروش بار، عادلخواجه بای دیگن پودرت چی بار. مد یاقوب بای دیگن کؤنچی بار. بولرنینگ دولتی- کو میل- میل. بیشیگده گی باله سی هم چیتیگه بیت یازیلگن چیننی کاسه ده آش إیچه دی. شولرنینگ تامینی تیشسنگ بؤلمه یدیمی؟ - ای، بوویم توشمه گور، سادّه سیز- ده، سادّه،- دیدی اؤغری. - بایلرنینگ اوئیگه توشیب بؤله دیمی. اولرنینگ پخسه سی سککیز قــَوت، ایشیکلری تیمیردن، هر بیتته سی نینگ کؤره سیدن ایشـَیکده ی- ایشـَکده ی، إیکیته- اؤچته دن إیتلری بار. بو إیتلر حاولینینگ صحنیده بیتته کپپلک اؤتسه، بیر هفته واولـله یدی. عادل خواجه بای نینگ غلام گردیشیده- چی، میلتیق اوشله گن گراده وای(شخصی قؤریقچی) توره دی. جانیمدن کیچیب منمنی، اؤلدیرمه گنده هم سیبر(سابیریاگه سورگون قیله دی) قیلیب یوباره دی. - بو گپینگ هم تؤغری، اؤغریگینه باله ام. امّا- لیکین احتیاط بؤل. ایل-یورتنینگ آلدیده تغین بدنام بؤلیب قالمه گین، دیدی بیزنینگ کمپیر. - گپینگیز تؤغری، بووی، توناو کونی عارف سه سسیقنینگ آتخانه سیدن تؤرته تاووق، بیتته خوراز اؤغریرله گن ایدیم. - تاووق، خوراز دیدینگمی؟ هه، بو مخلوقلری قورغور قه ققلب سینی شرمنده قیلمه دیمی؟ - همّه إیشنینگ هم اؤز مرامی بؤلرکن، بووی، تاووق آلگنی بارگنده چؤنته گیمگه بیر شیشه سوو سالیب آله من. کیئین قؤنداق(کتک)نینگ ته گیگه باریب، آغزیمنی سووگه تؤلدیریب تاووقلرگه پورکیمن. تاووقدن اخماق حیوان عالمده یؤق. یامغیر یاغه یپتدی، شیکیللی، دیب اؤیه لیب، باشینی إیچیگه تیقیب، خپ یاته ویره دی، کیئین بیتته- بیتته خیقیلداغیدن توتیب خلته گه ساله من. - شونقه دیگین، وای توبه-ای. همّه هنرینگ هم اؤزنینگ مورت گردانی بؤلر ایکن- ده. - شونده ی قیلیب دیسنگیز، بووی جان، سیریم نینگ خشه گی آچیلیشگه آز قالدی. یؤق، ایللیک باشیمیز رحمانخواجه گه خورازنی آلیب باریب بیرگن ایدیم، إیشنی باسدی-باسدی قیلیب یوباردی. رحمانخواجه مین بیلن توزوک، یخشی آدم. اونی- بونی ساتیب، سکسان اوچ سؤم پول جمغریب: «تاپگنیمیز شو، ایللیک باشی آته»، دیب پاره بیرگن ایدیم، ربوچیگه(جای نامی) کیتیشدن آلیب قالدی. - یؤغ-ی، بووی، - دیدی اؤغری،- تؤنکه یاریب- کو، بیره رمن، امّا، چای إیچه آلمیمن، چونکی کون یاریشیب قالسه، مینی ته نیب قاله سیز. جوده هم یوزیمنی سیندیریب تشله گنیم یؤق، اندیشه ام بار، اویه له من. - وای اؤله ی، قوتلوغ اویدن قوروق کیته سنمی، باله ام؟ بیر نیمه آلیب کیت. تؤخته، نیمه آلیب کیتسنگ ایکن، هه، درواقع، آشخانه ده بیتته یریم پودلیک قازان بار. الـله زمانلر اوئیمیزده آدملر کؤپ ایدی، کتته قازانده آش إیچردیک. خدانینگ غشی تیکدی شیکیللی، شونداق کتته، گورکیره گن خانه داندن منه شو تؤرته گینه یتیم قالیب توریبتدی. ای-هه، بولر قچان کتته قازاننی قئــنه تر ایدی - یو... شونی آلیب کیته قال. ساتیب بیر کونینگگه یره ترسن. اؤغریگینه باله ام. - یؤق، یؤغ- ای، بووی، یامان نیت قیلمه نگ. هه- هو دیگونچه بو کونلر هم اونوت بؤلیب کیته دی. ینه کتته عایله لر جمع بؤله دی. حتــّا بو قازان هم کیچیکلیک قیلیک قاله دی. - خیر،خوپ... مین اؤشه اؤغری کیشینی تنیر ایدیم. هلیگچه هم هیچ کیمگه کیملیگینی ائتگن ایمسمن. الهام قؤنغـیر کیسمه(۱) لرینگ سایه سیگه آل، ینـــاقـلرینـگ قیـزیل میــیــــدن توتــقز- آی بولاققه باره ی قؤلینگ بیــــره قال. خیالـــده تاپــگنیم سـین کـؤرکــه باییم، قوچاغینگ موجیده بیر باره چؤمه ی. خیالیم اوچمه سدن بغیر آچیب کیل، بوتون وجـودینگنی اؤپیچگه کؤمه ی. شعوریمـــده قالگین منــگو، بـــرحیات، تن نینگــدن حسلریم إیـــزیــن اختره ی. بختیم یــارلقــه ســه، توشیمـــده تاپسم، اؤشـــه بؤسه زارگه، اؤپیچگه باره ی. شو زمـــان کــؤنگلیمده بیر عجیب حس بار، ائتیب- ده، چیزیب هــم، بـــؤلمه یدی زنهار. تویغــوم کـــؤکلریــــده ینــه اوچره شسنگ، اونـــی فقــــــط سینـــگه قیـــله مــن آشـکار. ــــــــــــــــــــــــــــ (۱) کاکل ۲۰۰۹أیل کانادا بیشلیک فلک کؤکسیـن یـاریب درد بیرله کیلدیم اضطراب ائلب، قـــرا یــــو آقــــــقه اوردیـم باشیمنی بیلمی شتاب ائلب، نه عصیان رنجیرین بؤئنیمگه سالدیم قــؤش طناب ائلب، قـــارانغـــو ایـــوریلیشـلرإیچـره چاغیمنی خراب ائلب، یرا کؤکسیمنی باستدیم تیل ســیز اؤتــلرگــه کـباب ائلب. باریــب تؤسیققــــه تیککچ تقـدیریـم، بیـــداد ایـکن بیلدیم، آدمـــلر بیر- بــیریدن مونــچه لر ناشاد ایـــکن بیلدیم، اولوغ«حق» و«حقیقـت» بیر ساووق فریاد ایکن بیلدیم، حیات نینگ اؤزی مکتب، اؤزی زور استاد ایکن بیلدیم. سیغـیـــنـدیم شعـــریت سینــــگه کیلیب من انتخاب ائلب. یاقیـــب ظلمـــت دلیـــده نور ایتیــب روح و روانیمنی، یالانغــــاچ قــــری یو یــاشلرگه کؤزگوزدیم زمانیمنی، اوروش آرزیمـــنی تؤکتدی،قان بیلن یوودی مکانیمنی، فقط سؤز بیرله قـــورگومــدور سینیب یاتگن نهانیمنی، نوایی دیک یازه ی تا«صبح محشر ترک خواب ائلب»(۱). کؤزیمـــده یــاشلر تاش بؤلسه هـم دللــرنی اویغاتدیم، کؤنگیلـــــدن شعر آقیب، تاصبحدیم گللرنی اویغاتدیم، قــــویوق دردلرگه شونغیب نی قرا أیللرنی اویغاتدیم. یعنی بیر ایزگولیک دیب أیغله دیم قوللرنی اویغاتدیم، قویاشگه باغــله دیم حسـّیمنی تارین پیچ و تاب ائلب. حیاتینــــگنی حقــــارت بوکتیدی، دیب فریادلر ایتدیم، کیــــریب غــــــربت اویـگه قؤزغالیب بیدادلر ایتدیم، یتیملرگه یــــازیب شعـــــر حق تیلب کؤپ دادلر ایتدیم، اولـــوغ تــاریخنی بیر- بیر آغدریب مین یادلر ایتدیم، غبار آلگن کؤزیمنی نورگه قه ئری دیب خوناب ائلب. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اوشبو ترکیب نوایی غزلیدن آلیندی ۱۹۸۵-أیل تاشکینت نوایی غزلیگه اؤخشتمه قیلیب باغلنگن بیشلیک اؤخشـــه مس باشــــگه کیلـــگن هـــرستم اوّلگیلرگه اؤخشه مس، کؤزده تـــاشگن شور نم، اوّلــگیلرگه اؤخــشه مس، إیچده گــــی درد و الــــم اوّلــگیلرگــه اؤخشه مس، عصرنینگ اؤلچــاوی هم اوّلــگیلرگه اؤخشه مس، کاتـــبِ دور و رقــــم اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس. کیمـــکه بیــــرعشـــق یؤلیده منگو قازانسه اعتبار، شــــدت پســـت و بلــند کیلگــنده هم کـؤنگلیده یار، سیوگیــدن روحـــی تاتینسه، قلبـــیده کیمیاسی بار، ای فلـک هیـچ کیمنی قیلمه بی ثمر یؤللرده خوار، کؤزده گی پنهانه غم، اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس. إیـلدیــزیم یالینــده(1) دیـــر، ظلمتـده اوشلتمـنگ مینی، عشق میــیدن مســـت میــن یالغانـگه اویغاتمنگ مینی، تؤغری یؤلدن آزدیریب هم، اؤزگه گه قاتمنگ(۲) مینی، درد اوچون کؤنگیلنـــی آچـسم، یاتگه آوله تمنگ مینی، شور بیتــگن روزگـــار، اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس. سؤنگگی تابده ایوریلیب، باشـدن کیچیرگن تونلریم، انتهـــانی چیرمــه دی کــؤکــکه آتیلگـــن اونلـریم، شبـهه بیــرلن تیگــره گه باققن سری تویغونلریم(۳)، حســــرتیمنی آقــله مس اؤکینچـگه باتـگن کونلریم، قیلگه آسیغلیق بـو دم، اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس. هر بهــارنینگ آرتیدن ساووق قارانغو قیشی بار، هر فصلنینگ اؤزیــده اؤقیلمه گن تشــویشی بار، هر کؤنگلینینگ اؤزگه تاری، باشقچه نالیشی بار، دردلی هر بیرسؤزیمنینگ ینگی بیر تاووشی بار، هر یوره کنینگ باغیده، ائرا(۵) اتله لگن قوشی بار، مینده گی سیوگی، صنم، اوّلگـیلرگـه اؤخشــه مس. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1)آلاو، النگه، چؤغ، آتش (۲)قؤشماق (۳)افسوسله نیش (۴)سیزگی، حس (۵) علیحده ائری-ائری 1984- تاشکینت نوایی نینگ رقیب،حریفلری هم بؤلگنمی؟ علیشیر نوایی اؤزینینگ اؤتتیزدن آشیق علمی، ادبی و تاریخی اثرلریده، زمانه سینینگ(سلفلرینی هم) تورلی ساحه ایگه لری جمله دن شاعر، عالم، تاریخچی،نقـّاش، بیتیکچی {کاتب}... لرینی حرمت بیلن تیلگه آله دی. عین چاغده، نوایی زمانداشلری بؤلمیش عالم، تذکره چی، شاعر و تاریخچیلرهم اونگه دوستانه مناسبتده بؤلیشگن. نوایی نینگ اؤزگه لر بیلن مناسبتی إیککی یاقلمه حرمتگه اساسلنگن بؤلگن. بو باره ده مولانا عبدالرحمن جامی، ظهیرالدین محمد بابر، دولتشاه سمرقندی، زین الدین واصفی، میرخواند، خواندامیر و باشقه لرنینگ نوایی حقیده گی ایجابی فکر- ملاحظه لرینی کؤپلب کیلتیریش ممکن. بو موضوعلر عالملر تامانیدن یترلیچه یاریتیلگندیر. بیزنینگ فکریمیزچه، بو مساله نوایی دوریده یازیلگن برچه تذکره، تاریخی منبعلر همده نوایی نینگ اؤز اثرلریده بیر مونچه یاریتیلگن بؤلیشی کیره ک. موضوع انه شو تاماندن علیحده اؤرگه نیلگنده گینه اونگه آیدین لیک کیریتیش ممکن بؤله دی. بو نرسه نوایی شناسلیک آلدیده کؤنده لنگ تورگن معمّالر سیره سیگه کیره دی. نوایی بیلن باشقه شاعرلر اؤرته سیده پیدا بؤلگن غشلیکلرنینگ سببی نیمه اوستیده ایکن؟ خوش، نوایی اولرنی تن آلمه گنمی؟ یاکی نوایـینی اولر انکار قیلیشگنمی؟ اؤرته ده کیسکین ایجادی رقابت یوزه گه چیقنمی؟ یاخود، قنده ی دیر باشقه بیر اجتماعی، شخصی مساله لر بؤلگنمی؟ نیمه بؤلگنده هم بو نرسه اؤرگه نیشگه ارزیگولیدیر. یوزه کی قره گنده، ایجاد قیلیشگه قابلیتی بؤلمه گن ائریم شخصلر کؤرپه سیدن تشقریگه آیاق چیقرگنکی، نوایی اولردن التفاتینی ایه گن. شکوه و شکایتلر قیلگن. مین شونده ی دیب اؤیله یمن. بو موضوعنی نی إیلگری سوریشگه نوایی نینگ اؤز سؤزلری تورتکی بؤلدی. بویوک نوایی اؤزی نینگ«حیرت الابرار»(یخشیلر حیرتی) داستانیده نظامی گنجوی حقیده سؤز یوریتیب، اولوغ خمسه نویسلرنی احترام إیله تیلگه آلرکن، شعریت مرتبه سیده هرکیشی اؤز درجه سی بیلن موقع ایگلله ماغی کیره ک دیب ائته دی: هرکیشی اؤز پایه سی بیرلا مقام، توتــسه ایرور انجمن إیـچره نظام. هر بیر قلمکش اؤز استعدادیگه یره شه مرتبت پاغانه سیگه کؤتریلماغی، شاعر بؤلیب ته نیلیشی معقول، دیب اوقتیره دی نوایی اوشبو بیتده. شونده گینه بیر ادبی ساغلام محیط شکلله نیشی؛ ایجادکار شاعرلر فکری محصولات بیریب، کمالاتگه ایریشیشی ممکن دیماقچی ایمسمی نوایی اوشبو بیتده؟ باشقه تاماندن شاعر نینگ بوفکرلری اؤن بیشینچی عصر ایجادکارلری آره سیده اؤزینی شاعر سنه گن قابلیتسیز کیمسه لر بؤلگنیدن دلالت ایمسمی؟ گپ شونده کی ائریم شخصلر نوایی نینگ شعریتی و حتــّا«خمسه»نی تن آلمه گن یاکی، اونگه ساووق مناسبتده بؤلگن بؤلیشی هم ممکن. مساله گه آیدینلیک کیریتیش اوچون ینه«حیرت الابرار» داستانی نینگ اؤن بیشینچی بابیگه مراجعت قیله میز. بو بابده اولوغ نوایی، سؤز و اونینگ معناسی خصوصیده فکر یوریته دی. سؤز قالب(تنه) بؤلسه، معنا اونینگ جانیدیر، دیدی نوایی. اول کیشی سؤز بحریغه غواص ایرور، کیم گهـــــر معنــــی انگه خاص ایرور. کیمده معنا گوهری بؤلسه، اؤشه آدم سؤز دریاسینینگ غواصیدیر. فیــــــض حریمیــــــــده تجللی انــــــگه، کیــــم یـــــاروبان مشعــــــل معنی انـگه. معنا مشعلی کیمنینگ یوزینی یاریتگن بؤلسه، فیض حرمیده جلوه ایتیش اؤشنگه نصیب بؤله دی. ســــــؤز مَینی اول کیشی آشــــام ایتیب، کیــــم دُرمعنی صـــــــدفین جـــام ایتیب. کیم معنا دُرینینگ صدفیدن اؤزیگه جام قیلگن بؤلسه، سؤز مَینی اؤشه آدم تؤله سیپقره دی. نوایی اؤزینی حقلی روشده انه شو ائتگنلریگه سزاوار تاپه تدی. شوندن کیئین اولوغ شاعر خیالگه بیریلیب، بدیعی چیکینیش قیله دی. ادیب ایجاد و سؤز میی دن مست بؤلیب، دنیادن کیتگن اولوغلر(خمسه نویسلر) صفیگه روحن قؤشیله دی. حقیت جامی شاعرنینگ قؤلیگه تیگه دی؛ شوندن سؤنگ کؤپ وقتلر سکوت قیله دی و نهایت«خمسه» یازیشگه کیریشه دی. گــــرچــه ایتیــب جام هـدایت مینگه، ســـؤزده سکوت اؤلدی بغایت مینگه. اولوغ شاعر ینه بدیعی چیکینیش قیلیب، ایجاد کینگلیکلریده پرواز قیله باشله یدی. سؤز انجمنی توزیب، اؤزیگه همدرد، همنفس کیشلرنی قومسش إیلینچیگه توشه دی. بیراق، اؤزی إیسته گن ذاتلرنی تاپه آلمه یدی. اولر الـله قچان دنیادن اؤتگن بؤله دیلر. بو بزمده شاعر اؤز مرادیگه یته آلمه یدی، کیمسه سیز بؤلیب میدانده قاله دی : بــــزم مــــرادیمــنی سپهـــــربلـــند، قیلــــمه دی بــــو تحفه بیله ارجمند. منگه بو بیکسلیک ایمس ایردی بس، کیم چیقیبان هــــرسری بیر هیچ کس. یعنی: مینگه کیمسه سیزلیک(بیکسلیک) یتمه گنیدیک، ایندی هر تاماندن هیچگه تینگ، غله میس، یره مس آدملر روپره چیقماقده. نواییگه سلبی مناسبتده بؤلگن کیمسه لر(رقیب و حریفلر) انه شو جایدن اؤزلرینی نمایان قیله باشله یدی. سؤز انجمنیده نواییگه غایبانه دوچ کیلگن شخصلر منه بونده ی صفتلرگه ایگه بؤلگن: طبـــع کـــــج وبرچـــه تکلـــّم نمای، نغمــــه چَــب و برچه ترنـــّم سرای. یعنی،اولر ایگری طبع، ساخته شاعر یعنی، اولرده سؤز ائتیش قابلیتی بؤلمسه هم، شعر یازیش پئیدن توشگن. انگله مَین سؤزده تویــوق بحـرینی، قیسی تویـوق بلکه قؤشوق بحرینی. یعنی، اولر تویق بحری بیر یاقده تورسین، عادّی قؤشیق وزنینی هم انگله مه یدیلر. لفظ لــــری بیمزه، ترکیبی سُست، نـــــاســـره معنـــی وادا نادرست. یعنی، اولرنینگ سؤزلری بیمزه، باغله گن ترکیبلری بؤش، یازگنلرینینگ معناسی ناسره-سیّاز، افاده اسلوبلری هم ناباب و ناتؤغری. بـــرچـــه سیغه دعوی معنیی خاص، خـــاصلرانــدین تاپه آلمه ی خلاص. یعنی،اولر نینگ برچه سی خاصلیک مقامیده توریب، سؤزده معنا یره تیشنی دعوا قیلگوچیلردیر، لیکین اونده ی شاعرلردن خاضلر قوتیله آلمی آواره دیرلر. انه شونده ی بیر توده جفاگر آدملر کیلیشیب مینینگ اینگ گؤزه ل شعرلریمنی کم سیتیب، سؤزلریمنی هجوم آستیگه آلیب، اونینگ إیپک کیئیملرینی آیاق آستی قیلدیلر. چــون انگه بو خیل جفاگر یتیب، حلــّه لرین غارت وتاراج ایتیب. جسمیده نی حُلّه قؤیوب، نی حریر، اؤزینــــی بیـــداد إیله ائلب اسیر. یعنی، شعریمنینگ جسمیده گی إیپک کیئیمنی تالان- تاراج ایتیشدی، زوره وانلیک قیلیشیب، سؤزلریمنی توتقون آلدیلر. ظاهر ایتیب أیغله غودیک حال انگه، کیــــدوروبان ایسکی قـرا شال انگه. یعنی،سؤزلریمنی أیغله گودیک احوالگه سالیب، اوستیگه قاره شال تشلب قؤئیشدی. طرفه بو کیم، شعر قریوب آتینی، یتکـــوروبان کــؤککه مباحاتینی. یعنی، قیزیغی شوکی، مین یازگن شعرلرنی اؤزینیکی قیلیب، اولرنی شعر دیه اتب، تعریفینی کؤکلردن آشیردیلر. طرفه راق اول کیم تــَـنوریمنی بیلیب، حقدیـــن اویلمــــی منگـه ظاهر قیلیب. یعنی، ینه قیزیغی شونده کی، مین اؤز سؤزلریمنی بیلیشمینی، ته نیشیمنی بیلیب توریب، خدادن قؤرقمی اؤزیمگه کؤرسه تر ایدیلر. یعنی، اولر مینگه یوزمه- یوز کیلگن چاغلریده، میندن تحسین و آلقیشلر ائتیشیمنی إیسته شرایدیلر. کؤنگلومه کؤپ تیغ جفا اوردیلر، دیمه کؤنگلوم، جانیمه یتکوردیلر. یعنی، بو کیمسه لر کؤنگلیمگه جوده کؤپ جفا تیغینی سنچدیلر، اوردیلر، کؤنگلومنی گینه ایمس، جانیمگه هم تیگدیلر. قالمه دی چون اؤزگه مینگه چاره ی، قلعـــه یســـــردیـک تاپیبان خاره یی. یعنی، بوپئتده مینده شونده ی بیر سؤز قؤرغانینی یسش اوچون خرسنگ تاشلرنی تاپیشدن اؤزگه چاره قالمه دی. قلعـــه چو هم عالی ایدی هم وسیع، اوستیغــــه قؤیـــدوم بـو بنانی رفع. یعنی، مین قورماقچی بؤلگن اولکن قلعه نینگ بؤیی بلند، تیپه سی کینگ ایدی. سـووغه چه خارا بیله بنیاد ایتیب، کؤککه دیگین پاره ی فولاد ایتیب. یعنی، اونینگ سووگچه بؤلگن قسمی تاشدن، کؤککچه کؤتریلگن قسمی ایسه پولتدن ایدی. خندقینی وهم انینگ دیک قازیب، کیم که باقیب قعریگه عقل آزیب. یعنی، قعریگه قره یمن دیگن کیشی قؤرقیب، عقلدن آزگوسدیر. خمسه گه اشاره. نی توبیگه نقب بؤلـــوب سودمند، نـــی یتیــبان گنگـــره سیغه کمند. یعنی، اونیگ آستیدن نقب کاولشنینگ اعلاجیسی یؤق. اولرنینگ دیواریده گی کنگره لریگه هم هیچ قنده ی ارقان یتمه سین. معنی نی اول خیل پریزاد ایتیب، جانلرین اول خوفدین آزاد ایتیب. یعنی، اونده فقط پریزادلر یشه سین، هر قنده ی خوف- خطردن آراد یشه سین، دیب قؤرماقچی من. تیکمــَک اوچون جسم اوچـورمکــّه باش، انـــده قیـلیب تعبیــه کـــؤپ اؤق و تــاش. یعنی، بو قلعه گه دشمن نینگ قؤلی تیگه دیگن بؤلسه، باشلرینی اورماق اوچون اؤق و تاشلرنی تخلب قؤیدیم. تاشی انینـــگ تقوی جانکاه دین، اؤقـــلری هــــم آه سحرگاهدین. یعنی، قؤرغان نینگ تاشلری جاننی کاهیته دیگن تقوادارلیکدن، اؤقلری ایسه تانگ سحردن چیککن آه دندیر. نـــاگه انــگه یاویسه بیر بی ادب، تاش إیـله اؤقدین انگه یتگی تعب. یعنی، باردی، بیرا بی ادب اونگه یقنلشماقچی بؤلسه، انه شو تاو اؤقلر عذاب-عقوبت کیلتیریشی تورگن گپ. بیلیب آلگنینگیزدیک، علیشیر نوایی اؤز رقیب و حریفلری بیلن«حیرت الابرار»نینگ انه شو قسمیده اوچره شه دی.اولوغ شاعر یاووز کیشیلردن روحی ایزیلگن بؤلیشی ممکن،اما، ائترلی ضربه کؤرگنیچه یؤق. در واقع نوایی«خمسه»نی یره تیش بیلن بیرینچی و سؤنگگی سؤزلرنی ائته آلگن. نوایی بو شاه اثرنی یازیشده شونده ی یؤل توتگنکی، اونگه هیچ کیم شبهه قیله آلمه یدی.نوایی سؤز بیلن هر تامانلمه اؤزینی حمایه قیله آلگن بویوک سؤز صنعتکاریدیر. حکایه حقیده توشونچه بعضن حکایه اوچون منبع قیلیب آلینگن بیرار اجتماعی حادثه تصویریدن کتته عموملشمه لر چیقریش، معین دور طرزینی کینگ مقیاسده گوده لنتیریش امکانیتی توغیله دی. حکایه ممتاز ادبیّاتده«حکایه» و «حکایت» دیب اتلگن اثرلر انچه کؤپ بؤلگن. اولر هم نثرده، هم نظمده یازیلیب، کؤپینچه أیریک اثرلر إیچیده یؤل یؤل- یؤله کــَـی بیریب اؤتیلگن. صوفی الله یارنینگ «ثبات العاجزین» ، بعضیلر ائتگندیک، مشربنینگ «مبداء نور» اثرلریده یوزدن آرتیق حکایتلر بار. علیشیر نوایی نینگ «خمسه»سیده اولرنینگ کؤپلب نمونه لرینی اوچره تیش ممکن. خواجه نینگ «مفتاح العدل» و «گلزار» اثرلری ایسه اساسن، نثرده یازیلگن حکایتلردن عبارت. او حکایه لر اؤز إیچیگه کیچیک- کیچیک، قیزیق- قیزیق واقعه لرنی قمره ب آلگن بؤلیب، اساس اعتباری بیلن دیدکتیک(اخلاقی- تربیه وی) طرزده گی اثرلردیر. اؤزبیک ادبیّاتیده ریالیستیک حکایه ژنری 20- عصر باشلریده عبدالله قادری ایجادی بیلن باشله نه دی. اونینگ «اوقلاقــده» ناملی اثری حکایه نینگ دستلبکی نمونه لریدن حسابله نه دی. اوندن کیئین اؤزبیک حکایه نویس لیگی کتته رواجله نیش یؤلینی باسیب اؤتدی. اونینگ ترقیّاتیده عبدالله قادری، عبدالله قهّار، غفور غلام، سید احمد و شکور خالمیرزایف سینگری یازووچیلر سلماقلی حصّه قؤشدیلر. بدیعی ادبیّاتده حکایه ایپیک(داستان) ژنری رواجله نیب کیلدی. حکایه کؤپراق معین اجتماعی شرایط اوچون خاص بؤلگن بیتــّه، بعضن بیر نیچته کیچیک واقعه نی عکس ایتتیروچی، خرکتیرنی(قیلیق) کؤپینچه تیار حالده کؤرسه توچی ژنر حسابله نه دی. شونگه کؤره، بعضن بیر نیچته کیچیک حجمی چاغراق و اشتراک ایتوچی شخصلر کمراق بؤله دی. بونگه اقرار بؤلماق اوچون واقعه نی عکس ایتتیروچی، بککاچّا، مه په سن، چیخوف و عبدالله قهّار حکایه لرینی ایسلش کفایه. حکایه- ایپوسنینگ کیچیک ژنری، پوویست(قصّه) و رمانلر کتته ژنرلریدیر. سید احمد حکایه چیلیکده استازی عبدالله قهّاردن کیئین توره دی. «تورنه لر» اونینگ اینگ یخشی حکایه لریدن بیری. اونینگ مرکزیده صابرجان چال اوبرزی(بدیعی قیافه) توره دی. اونینگ إیککی اؤغلی بؤلگن، شمس الدّین نینگ بیر کؤزی یاشلیگیده تؤپده گی موشکبازلیکدن کؤر بؤلگن، اولغه یگچ، محنت فورونتیده(جبهه) یرگه سنچیلیب قالگن تؤپ اؤقینی ضررسیزلنتیره من، دیب هلاک بؤلگن؛ فضل الدّین فورونتده دینگیزگه چؤکیب اؤلگن. عاقبتده چال یالغیز قاله دی. اونینگ حوللیسیگه ریســـه(روس عیالی) باشقه بیر آدمنی کؤچیریب کیلتیره دی، چالگه همراه دیب، اؤیله یدی. حکایه ده همّه نرسه منطقن اسالنگن. چال یتیم ادریوشه(روس أیگیتی)نی باقیب آله دی، امّا اوهم آپه سینی تاپیب، اونیکیگه کیتیب قاله دی. بیر تورنه یره له نیب، چالنینگ کلله سیگه توشه دی،لیکین اوهم توزه لگچ، اوچیب کیته دی. چال قاوون ایکه دی کپه قیلیب، کؤچیب چیقه دی. حتــّا إیت سقله مه یدی، کپه ده گی تورنه نی غجیب قؤیه دی، دیب اؤیله یدی. حکایه ده إیککی کیشی حرکت قیله دی، بیری چال بؤلسه، باشقه سی موللف. یؤقاریده ذکر ایتیلگن واقعه لر چالنینگ حکایه سیدن عیانله شه دی. چال گاه«خی، میلی، دنیانینگ إیشلری شونقه ایکن»، دیئدی، گاه أیغله یدی، گاه خدادن اؤلوم تیله یدی. چال کؤپ نرسه نی یؤقاته دی، بیراق اؤز انسانیلیگینی سقلب قاله دی، قلبیده آغریق و اچـّیق خاطره لر بیلن یشه یدی. توزاق قؤیئب، بیدنه(بؤدنه) لرنی توته دی. لیکین سؤئیب یمه یدی، بیدنه سیره تیله دی. چال رحمدل، عقللی، عین حالده، حسیّاتلی کیشی، بیگناه، بیراق باریگه شکور قیلیب یشه یدی، بیرداشلی. حیات قانونلری بیزدن تشقریده یشه یدی، اراده میزگه بؤی سونمئدی، او بی شفقت، ستیخیه لی(اراده دن تشقری إیش)ده ی کؤرینه دی، گناهکارلرنی هم، گناه سیزلرنی هم جزاله یدی. بو جهتدن اونی توشینیب بؤلمه یدی. اونده تصادف کؤپ. حکایه ده چالنینگ روحیتیگینه ایمس، بلکی، موللفنینگ اؤز روحیتی هم آچیلدی. تورنه لرنینگ اوچیب اؤتیب توریشی بؤلیب اؤتگن واقعه لرنی موللفگه ایسله تیب توره دی. او فقط واقعه نی حکایه قیلیب قالمی، واقعه گه اؤز مناسبتینی بیلدیره دی، اونگه فعال اره لشه دی، اونی تؤلدیره دی، بای یته دی. واقعه تصویری و اونگه بونده ی معامله موللفینینگ کیملیگینی هم انگله تیب توره دی. «اؤشه معویب تورنه چالنینگ قؤلیده شفا تاپیب، ینه اؤز کاروانگه قؤشیلگنینی بیلرمیکین؟ هر کؤکلم اؤشه چال اوستیدن اؤته یاتگنده، باباسینی ایسلب قؤیرمیکین؟ ایسله سه کیره ک دیئمن؟ مین اونینگ شو چه یله اوستیدن چیرایلی بنفشه کاکللرینی سیلکیب، باباگه تعظیم قیلیب توریشنی جوده- جوده إیستردیم». سید احمد ریالیزیمنی تیرنلشتیریش اوچون دیتللر(پروزه)گه زور بیره دی: «کاروان یریم دایره یسـَب، اونگه پیشواز چیقدی». تورنه لر کارواننی ساغه یگن تورنه نی شونده ی قبول قیله دی. تورنه هواده ارغونچاق سالیب اوچه دی. بو دیتللر یارقین تصویرنی کؤز اؤنگومیزده گوده لنتیره دی. موللف کیلگچ، قومغاننی اؤتگه قؤیه دی، قومغانده گی قئیناق سووده چلیشتیریب، قاوون شیره سینی کیتکزیش اوچون، موللفنینگ قؤلیگه قؤیه دی. موللفنینگ یگنده برماقلری بیر- بیرگه یاپیشیب قاله دی. قاوونینگ «حقینی تؤله یمن» دیگن موللفگه چالنینگ اینسه سی قاته دی. چال دیدی: «پیکال باشیدن قاوون اوزیب ساتگن دهقان ناکس دهقان بؤله دی، بالم... بویرده قاوون تیکین... یخشیسی اؤزینگیز اوزینگ، هه بونینگ گشتی باشقه چه بؤله دی». ینه چال شونده ی دیدی: «باله سی لیگینگیز شتته بیلینیب قالدی- ده؟! قاوون دیگنده پیکالنینگ کیسه گیگه یاریب یمه گن آدم قاوون یدیم دیمه سه هم بؤله دی. چال کوله -کوله قینیدن پیچاغینی سوغیریب مینگه اوزه تدی». چال«دستورخوان» یازدی. بولر همّه سی محللی کالاریتنی(رنگلر اویغونلیگی) انیق کؤسه ته دی، تصویرنی قویقلشتیره دی. واقعه گه بیزنی إیشانتیره دی. بیز منه بو دیتللرده ینه ده یقـّال کؤره میز: چه یله گه بیگانه آدم کیلگنده، تورنه یاتسیره یدی، سیسکه نیب، چه یله آرقه سیگه اؤتیب کیته دی. یازووچی عادّی کیشی کؤرمه گن نرسه لرنی هم إیلغه یدی. بو- مللی روح. چال توزاققه إیلینگن بیدنه لرنی خلته گه سالیب، آلیب کیلدی. بونده یازووچی نینگ سینچکاولیگی إیش بیره دی. حکایه تیل جهتدن حیران قالرلی درجه ده جیلا بیریب إیشلنگن. منه بو مبالغه ده یازووچی نینگ بدیعی تؤقیمه سی آچیق کؤرینه دی: «خوددی مگازین(دوکان)ده چیت أیرتیله یاتگندیک، ترتر قیلیب، انه نسلر یاریلر، اوروغی کیسکلر اوستیگه ساچیلیب کیتردی». بو، ارسیستوتیل(ارسطو) ائتگن، بؤلیشی ممکن واقعه دیر و او ادبیّاتده یششگه حقلی. سید احمد حکایه تیلینی إیشلشده بو سفر عبدالله قهّاردن قالیشمه یدی: باله لر جودیره ب قره شه دی. او«عادتده، پالیز، قراوللرینینگ إیتی بؤلغوچی ایدی». حکایه واقعه سی پایتوغ تامانیده صادر بؤله دی. اندیجانلیکلر «بؤلغوچی ایدی» جمله سینی إیشله تیشی راست. «قیزغیش» دیئیشی ممکن ایدی، لیکین سید احمد«کؤکیمتیر» دیگن سؤزدن گوله(نسخه) کؤتریب، «قیزغیمتیر» دیگن سؤزنی یسه یدی و او توشونرلیدیر. چال فرزند کؤرمه گندیک ینه سؤققه باش بؤلیب قالدی. بونده ی پئتده فقط سؤققه باش سؤزینی إیشله تیش ممکن ایدی. چال موللفدن سؤره یدی: «خوش، بالم، قیسی شمال اوچیردی؟ اؤزلری کیم بؤله دیلر؟ اولوغلریمیزدن بؤله دیلرمی؟» بو اؤرینده «قنده ی شمال اوچیردی»دن باشقچه سؤزلش ممکن ایمس. «چال قومغاننی(چای قئنه ته یاتگن إیدیش) اریققه باتتیریب، یر اؤچاققه قؤیدی» («اؤچاققه قؤیدی» دیسه هم بؤلردی). «او تیزه سیده قرسیلله تیب، شاخ سیندیره ر ایکن، آرقه مدن قیچقیردی». بو، عجیب تصویر. خوراز گینه ایمس، بلکی آدم هم قیچقیریشی ممکن(آدم بقیرسه، قیچقیرگن بؤله دی).چال موللفگه قنده ی قاووننی اوزیش تؤغریسده شونده ی مصلحت بیردی: «شودرینگ تیگیب تــَرّه یاریلگنینی اوزینگ، انه اؤشه نیسیده گپ کؤپ». حکایه واقعه سی موللف نطقی چال حکایه سی آرقه لی عیان بؤله دی. سوژیت(واقعه) اساسیده مشکللیکلری بیلن انسان نینگ اراده سی، ایزگولیککه إینتیلیشنینگ سؤنمسلیگی حقیده گی ضدّیت توره دی. حکایه بیزگه یخشیلیک، سخاوت پیشه لیک، صبر و اراده همده انسانیلیک حس- تویغوسی و غایه سینی یوقتیره دی. منبع: ادبیّات بؤستانی ویب صحیفه سیدن آلیندی قیزیل داغ 1981- إینچی أیلی، جزیره مه کونلرنینگ یاز پلله سی، ایرته سی جمعه دم آلیش کونی ایدی. توشگی آوقتدن کیئین غوج-غوج اؤقوچیلر یاتاقخانه لرینی ترک قیلیشیب، انستیتوت باغی آره لب، سلقین سایه لرده گی یؤلکلرنی ائله نیب، بیر یازیلیب، یه یره ب کیلیش مقصدیده شهرگه تامان آدیمله ی باشله دیلر. حکایه اوشـَــلمه گــن آرزو انقلاب بؤلدی... کاروان- کاروان موترلر تیزیلیشی، شهرلر ارا شوروی نینگ قیزیل عسکرلرینی ته شیماقده ایدی. هواده تیک اوچرلر گیر- گیر ائله نه دی، بمباردمان قیلوچی اوچقیچلر تینمسیز پروازده. بیر غزل تحلیلی شــــاه میــــن ایلگه، ولی سینگه قــــولدورمیــن بابر - حیاتـنی کویله گنی اوچون؛ - سادّه سؤزلرنی نازیک تویغولر إیـپـیگه تیزه آلگنی باعث؛ - اؤز بدیعی تفکــّـرینی روان و سادّه اسلوبده بیان ایتگنی یوزه سیدن؛ - اؤزبیک تیلینینگ برچه خصوصیتلرینی اؤزیده سیغدیره آلگنیگه کؤره؛ - عادّی و سادّه سؤزلر واسطه سیده چقور معنالی فکرلرنی بیان قیله آلگنیگه قره ب؛ - و شعریتی اؤته طبیعی و صمیمی بؤلگنی اوچون...بابرنی حیات شاعری دیئمیز. دنیا و محبّت کوییچسی بؤلگن ظهیرالدّین محمّدبابر شعریتیده اساسن، دنیاویلیک، سیوگی، انسانی حس- تویغو و کیچینمه لر اوف اوریب توره دی. بابرنینگ سیوگیسی تنه عشقی(جنسی قؤشیلیش) ایمس؛ بو عشق قنده ی دیر، ساغینچ، قومسـَـش، انسانگه إینتیقلیک، مهر- محبّـتدیر. بابر انه شو روحی إینتیلیش آلدیده/ سیوگی قرشیسیده تیز چؤکه دی، اولوغ شاه لیک مرتبه سیدن قوللیک درجه سیگه إینه دی، توشه دی. شو سببدن: «شـاه مین ایلــگه، ولی سینگه قولــدورمین»- دیب یازگن ایدی شاعر. اوشو شعر بیلن بابر «عشق اؤزی بیر سلطنت، بو سلطنت آلدیده باش ایگیله دی و قوللیک قیلینه دی.یشه سین محبـّتگه قوللیک!» دیماقچی ایمسمی اصلیده ؟ باشقه تاماندن عشق تویغولری شاه گه هم قولگه هم ازلدن بیرده ی، بــبه برابر بیریلگن؛ قول و گدا هم شونده ی بائیلیک و حسلرگه ایگه بؤلیشیگه اشاره ت بار بو مصرعده. بابر شعرلریده شاعرنینگ ایمپراتورلیک کوچینی ایمس، بلکه عشق قدرتینی کؤره میز. اونینگ اؤزینی یعنی«مین»نی کؤه میز. شاعر«مین»یده، نی- نی سوینچ، الم- اضطراب، ائریلیق و اؤکینچلر یاتگنینی نمایان بؤله دی. شاه بابر بیلن شاعر بابر اؤرته سیده کتته فرق بار. بیریده کوچ باش کؤرستسه، إیکـّـینچیسیده کؤنگیل یوکسه له دی، سلطنت قیله دی. اینگ لطیف حسلرگه بورکنگن بو کؤنگیلدن منه بونده ی غزللر آقیب تورسه نیعجب. خزان یفراغی ینگلیغ گل یوزونگ هجریده سرغردیم، کـؤروب رحم ائله گیل ای لاله رخ بــو چـهره ی زردیم. بیر گل یوزلی سیوگیلیسدن ائرا توشگن شاعر کوز یپراغلریگه اؤخشب، یوزی سرغه یه دی. سرغه یگن یوزیمنی کؤریب، رحم قیلسنگ بؤله دی ایندی. چونکی، لاله دیک قیزیل یوزلر سرغه یگن یوزگه قره یدی، کؤز ساله دی- اخر! دیئدی شاعر. سین ای گل قؤیمه دینگ سرکشلیگینگنی سرودیک هرگیز، ایاغینگــــغه تـــوشـــوب بـــرگ خزاندیــک مــونچه یالبردیم. کؤز یپراغیدیک آیاغینگ آستیگه توشیب، قنچه لر یالبرسم هم سین همان سروگه اؤخشب سرکشلیگینی هیچ قؤیمه پسن بــَری بیر. سینیگ آیاغینگ آستیده شاه لیکدن واز کیچگنیم فایده بیرمه دی شیکیللی، - دیئدی شاعر اوشبو بیتـــده. لطافت گلشنیــــده گل کــــبی سیـــــن سبــز و خــــرّم قال، میــــن ارچـــــه دهـــر باغیــدیـــن خزان یفراغیـدیک باردیــم. هیچ بیر شاعرگه اؤخشمس بابر، سیوگی قرشیسیده قنچه لر قؤئی لب، پستگه توشیب یالبرمه سین، عشق درگاهیده مقبول بؤله آلمه یاتیر. شونگه قره می، اؤزیگه دهر باغیدن نامرادلیک قسمت ایسه- ده، سیوگیلیسیگه«لطافت گلشنیده قوناق، کؤرکم قالیشنی»تمنا قیله دی، آرزوله یدی. خزاندیــک قـــان یاشیم ســـاریغ، یوزومدیــن ایل تنفـّـرده، بـــه هر نگـــی بحمــــدالله اولوســــدین اؤزنـــی قـوتقاردیم. یوزیمنینگ سرغه یگنی، کؤز یاشیمنینگ قانگه ائله نگیدن ایل تنفـّـرده- آدملر نفرتله نه دی؛ احوالیم سریق، قیزیل توس آلگن بؤلسه هم آدملردن قوتیلگنیمگه شکر قیله من. کؤره یپسیزمی؟ اوشبو غزلده خزان سؤزی تؤرت مرته، تؤرت ترکیب بیلن تاوله نه یپتدی. بو معنا تاوله هر بیتده اؤزگچه جلوه بیره دی. ۱- بیتده: خزان یفراغی(یوز سرغه یشی)؛ ۲- بیتده برگ خزاندیک(سرغه یب یرگه توشیشی)؛ ۳- اوچینچی بیتده(خزان یفراغی/ اوزیلیب توشگن یفراغ نینگ یؤق بؤلیب کیتیشی)؛ ۴- تؤرتینچی بیتده(ترتیبی کیتمه-کیتلیکدن اوزیلگن ایسه -ده، اوشبو بیتده عاشق احوالی، سیوگی یؤلیده ادا بؤلیشدیک تصویر افاده لنگن). نی طالعـیـــدور، منـگه کیــم اختر بختــیم تـــاپیــلمه یـــــدی، فلک اوراقیـــــنی هـــــر نیچـــــه کیـــــم دفتــردیک اختـــردیم. شاعر فلکنی کـتابدیک بیر- بیر ورقلب اخترسه - ده، اؤی نینگ بخت یولدوزینی تاپه آلمسلیدن تعجـّـبده. اقبالی کؤلیب باقمسلیگیدن عجبلنه دی. اولــــوسنینگ طعــــــــن و تعریفــــــی منــگه بابر بــرابـــردور، بو عالمـده اؤزومـنی چـــــون یامان- یخشیــــــدین اؤتــکردیم. سیوگی بابیده هم، ینه کؤپلب خصوصی حالتلرده هم آدمنینگ إیشیگه بــَری بیرآدملر اره له شه بیره دی. شونینگ اوچون آدملر مینی مخته سه لر، طعنه لرقیلیب یرگه اورسه لر هم فرقی یؤق. زیرا، بو دنیاده یخشی- یامان نینگ کؤزیدن اؤتدیم. مین یخشی سینه لدیم،- دیب سؤزیگه نقطه قؤئیه دی اولوغ شاعر. شعرنینگ روحیدن کیلیب چیقیب شاعر نینگ إیچکی حالتنی بیان قیلیندی اوشبو سطرلرده. غزل بابر قلمی إیله نهایتده صنعتکارانه باغلنگنکی، اونی آچیب شرحلش باشقه زمان وعلحیده مقاله طلب قیله دی. حکایه نجات إیزلب حکایه قیله یاتگنیمیز حیاتی بو واقعه گه کؤپ أیللر بؤلدی. اؤشــــه پئـــــتـلری شفاخانه دیگن نرسه بیرگینه ولایت مرکزیده بؤلرایدی. بیزنینگ شهریمیزگه هلی زمانوی ایملش(طبی خذمت) یتیب کیلگنچه یؤق. اوستیگه اوستک قیشلاغیمیز هم شهردن بیش چقیریمچه لیک اوزاقده جایله شگن. انتالوژی اینگ قدیم زمانلردن باشلب... اؤن یتتــیـنچی عصر اؤزبیک ادبیاتی بابا رحیم مشرب بابا رحیم مشرب حقیده 18- 19- ینچی عصرلرده یازیلگن مجذوب نمنگانی نینگ«تذکره ای اولیا»، اسحاق باغستانی نینگ«تذکره ای قلندران»، بدیع سمرقندی نینگ«مذکرالصحاب»، تذکره لری و حکیمخان تؤره نینگ«منتخب التواریخ» ، میرزا عالمنینگ«انصاب السلاطین» کبی اثرلریده هم ائریم معلوماتلر اوچره یدی. بواثرلرده گی معلوماتلر نهایتده قیسقه. شاعرنینگ حیات یؤلی و ایجادی فعالیتی باره سیده بیر مونچه تؤله راق معلوماتلرنی، «مبدأنور» (جلالالدّین رومینینگ«مثنوی» سیگه شرح) ، «قصّه مشرب»، «کیما» ،«شاه مشرب» ، «دیوانه ی مشرب» ، «ایشان مشرب» ، «حضرت مشرب» اثرلریده اوچره ته میز. بوگونگی کونده مشربگه نسبت بیریلگن و اونگه اتب توزیلگن اثرلرنینگ کؤپلب قؤلیازمه و تاشباسمه نسخه لری موجود. منبعلرده گی اوشبو قصّه و روایت کیئینچه لیک اؤزگرتیریش و توزه تیشلرگه دوچ کیلگن، تورلی تؤقیمه لر، ینگی - ینگی روایت، نقللر، سرگذشت و لطیفه سمان لوحه لر بیلن تؤلدیریله باریلگن. نتیجه ده تاریخی شخص مشرب بیلن تؤقیمه مشرب حقیده گی معلوماتلر قاریشیب کیتگن. شولرگه قره می مذکور اثرلر شاعرنینگ حیات یؤلی، برکه لی ایجادینی باسقیچمه - باسقیچ اؤرگنیشده مهم علمی منبع بؤلیب خذمت قیله دی. بابا رحیم مشرب آته دن ایرته یتیم قاله دی، اقتصادی احوالی بدترله شه دی، آنه سی إیپ أیگیریب، تیریکچیلیکنی زورغه تیبره ته توره دی. مشرب کاشغرده کون کؤریب یورگن کیزلریده عبیدالله خواجه/ملا بازار قاشیده دینی تعلیم آله دی و فارس تیلینی هم شو یرده اؤرگنه دی. 1665 أیلی مشرب ملا بازار کؤرستمه سیگه کؤره، کتته آبروگه ایگه بؤلگن دین اربابی هیدایت الله آفاق خواجه حضوریگه یؤل آله دی. شاعرنینگ بو یرده یازیلگن شعرلری کؤپراق دینی، تصوفی روحده یازلگن بؤلیب، اونده آفاق خواجه نینگ بیواسطه تاثری سیزیلیب توره دی. مشرب شعرلریده آفاق خواجه نی مدح ایتوچی، اونی«پیر و رهبر» - دیب تن آلوچی غزللر(«کاشکی»،«اؤزوم») ، مخمسلر(«قالمه دی»،) اوچره یدی. مشرب کؤپ زمانلر آفاق خواجه آلدیده قاله دی. او تخمین، 1772-73 أیللری ، خواجه نی ترک ایته دی. شاعر کاشغرده لیک پیتیده، پیری درگاهیده گی کنیزلردن بیرینی سیویب قاله دی، اونگه بغشلب عجایب شعرلر یازه دی. مشرب شعرلریده سیو حرارتی اوف اوریب توره دی. احتمال، انه شو سیوگی دغدغه لری باعث مشرب آغیر جزاله نیب، پیر آلدیدن قوویله دی. مشرب پیری درگاهیدن کیتگچ، 40 أیللک عمرینی قؤنیمسیز دایمی سفر- او، دربدرلیکده فقط شعر یازبیلن اؤتکزه دی. تاشکینت، خوجند، استانبول، سمرقند، بخارا، مکــّه، مدینه کبی شهرلرنی کیزیب چیقه دی. مشرب قبادیانده صوفی الله یار بیلن اوچره شه دی. اؤسککیز أیللیک ائریلیقدن سؤنگ آنه سی و سینگلیسی بیل دیدار کؤریششگه موفق بؤله دی. شاعر قلبینی دایما، خلقنینگ قششاقلیگی، ایل و یورت تارته یاتگن ظلم و جفالری لرزه گه ساله دی. «دلی تیغِ ستمدین سدپاره بؤلگن خلقنی کؤریدیم...!»- دیه َبرالّه کوئیله یدی. روحیدن آلاولی بیتلر آتیلب چیقه باشله دی. بابارحیم مشرب ایجادی اؤز دورینینگ اجتماعی واقعه – حادثه لری بیلن چمر-چس باغلیق. تیکینخور شیخ و روحانیلرنینگ نیرنگلری، جاهل عملدلدار و زوره وان حاکم تؤره لرنینگ نادانلیک لری فاش ایتیله دی. مشرب نینگ بیرار شهر و یورتگه باریشی إیزسیز قالمه گن، بلکی، اؤشه یرلرده اونینگ دردچیل غزللری خلق آره سیده قؤلمه قؤل بؤلیب، تیلردن- تیلرگه کؤچیب یورگن. مشربنینگ سؤنگگی قؤنیم تاپگن یری بلخ ایدی. شاعر بو یرده هم متعصّب دین ملله لر، قهری قتتیق حاکملری تعقیب و تزیقیلریگه اوچره یدی. ونهایت انه شو ملله لر، متعصّب آخوندلر فتواسیگه کؤره، بلخ حاکمی محمودخان قتغان تمانیدن دارگه آسیله دی. مشربدن بیزگچه یتیب کیلگن اثرلر، اونینگ فوق العاده و نایاب استعداد ایگه سی ایگه نیدن دلالت بیره دی. مشرب شعریتـده : اجتماعی موضوعلر، جنگاور روح، خلقچیللیک، دنیاوی لیک چقور اؤز افاده سینی تاپگن. بولردن تشقری لریک تور و شعری بدیعی(معنوی،لفظی)صنعتلر تکاملله شه دی. مشرب نینگ تورلی ژانرلرده یازیلگن شعرلریده انسان قدر- قیمتی، معنوی کملاتی یارقین رنگلرده ترنـّم ایتیله دی. عمومی آلگنده مشرب شعریتی اؤزینینگ معنادارلیگی، بای تفکـّـری، اؤیناقیلیگی، جاذبه دارلیگی، شوخ و دلبرلیگی بیلن فرقله نیب توره دی. انه شو جؤشقینلیک، جرنگدارلیک، سادّه لیک کیشیده چقور تاثر قالدیرمی قؤیمی دی. لطیف، ذوقبخش، شوخ و نفیس مستزادلری هم بارکی، اولر تنیقلی حافظ لر تامانیدن کویلب کیلینه دی. شونینگدیک، مشرب شعریتیده ده خلق باشیگه کیلگن کلفت، ظلم و ستملرگه ناراضیلیک، شوم قسمتدن شکایت کتته اؤرین توته دی. اؤزبیک ادبیّاتیــــده مشرب إیککی تیللی شاعـــر حسابلنه دی. اوندن بیر نیچه شعری تورده یازیلگن فارسی شعرلرهم یتیب کیلگن. اؤزبیک شاعرلریدن نادره، هویدا، قاری، فرقت و همزه کبی شاعرلر اونینگ شعرلریگه مخمس باغله گن. مشرب اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نینگ تصوّفی یؤنه لیشیده هم برکه لی ایجاد قیله دی. شریعت، طریقت مساله لریده شکـّاک، شطح گویلیگی بیلن اجره لیب توره دی. او عمادالدین نسیمی نینگ«سیغمه زم» شعریگه نذیره بیتگن. شریعت هم ،طریقت هم، حقیقت هـم، منـــده دور موجود، چو سلطان ازل دورمینکـی، عــرش اعلی گه سیغممدور. بابرحیم مشرب حیاتی و ایجادی اؤزبیک ادبیتشناسلیگیده تؤله اؤرگه نیلمه گن. «مبدأ نور» کبی کتابلرگه کیریتیلگن شعرلر مشربنیکی ایکنی هلی علمی انیقلنمه گن. ادیب نینگ«مشربمن»،«کیلدی»،«اؤرتر»،«اؤتتوم»،«چیده ی آلمس»، «خواه إینان،إینانمه» ، «قلندر بؤل، قلندر بؤل» آتلی شعرلری؛ ینه «مبدأنور» و «کمیا» ناملی اثرلری موجود. مشرب شعرلریدن نمونه: سیغممدور عجب مجنون ایرورمن، دشت إیله صحراغه سیغممدور، دلیم دریـــای نــــوردور، موج اوریب دنیاغه سیغممدور. خلیل آســـا بـــــو یؤلده آتش نمــــــرود- معــــراجیم، همــــان دُرّ حقیقت منــــکی، هـــر دنیاگه سیغممدور. رضا ملکیــــده مــــن، حلقومنی توتتوم تیغ اکبــرگه، بو یؤلـــــده سیــــنه ی پاک ذبیع الله گـــه سیغممدور. اگرچنــــدی زیـــــارت قیلمه دیــــــم کعبه ی ظاهر، تجرّد حـاجـــیــسیدورمینکی، بیت الله گه سیغممدور. گهــــی بــــؤلـدوم فقیرو، گاهی شاه و گه گدادورمن، عجـــــب دیوانه مـــن، فــرداکه محشرگاه گه سیغممدور. مقـــام حیـــرت إیچره گاهی خودمن،گاهی بیخودمن، جنــــون بـــازاریده مست منکی، استغناگه سیغممدور. گاه اؤروس، گاهی چیرکس، گاهی مومین،گاهی ترسامن، نـــی کـــــونیــــنِ میـــــانی لاإله الله گه گه سیــغممدور. مدام مسکین ایرورمن چون غلامینگ- مشربینگدورمن، میـــــــن بیچـــــــاره بـــــو دنیا بیلن عقبـــاغه سیغممدور . اؤتر اگر عاشقلیغیم ائتسم، کویوب جان و جهان اؤرتر، بوعشق سیرّین بیان ایتسم، تقی اول خانمان اؤرتر. کیشیگه عشق اؤتیدین زرّه ی یتسه، بؤلور گریان، بؤلوب بی صبر و بی طاقت، یوره ک بغری چنان اررتر. نیچوک طاقت قیلی، بودرد إیله بؤلوب حیران، غمیم باشقه، الم باشقه، یوره گیمنی فغان اؤرتر. مین ِ بی خانمان تینمی کویوب هردم فراقینگده، «نگارا» دیب آتین ائتسمکی، شوقینگدین زبان اؤرتر. قیو تیل بیرله، ای جانا، سینینگ وصفینگ بیان ائله ی، تیلیم لال و کؤزیم گریان، سؤنگکلرنی نهان اؤرتر. نه قتتیغ کون ایکن، دلر، وصالینگدین جدا بؤلماق، مینینگ آهیم اؤتیغه بول زمین و آسمان اؤرتر. یوره کده درد و غم قت- قتکی، مینده قالمه دی طاقت، اگر بو زرّه سین بول وقت دیسم، عشقی بیان اؤرتر. بود رد إیله خراب اؤلدوم کیلیب حالیمنی سؤزمه ی سن، اونیم چیقسه یوره کدین بو تن و جان، اوستخوان اؤرتر. بو مشرب دردینی، جاناکی، هیچ کیم باشیغه سالمه، اگــــر محشـــــرده آه اورســـم، بهشت جاویدان اؤرتر. خواه إینان، خواه إینانمه، سین سن سیوریم خواه إینان، خواه إینانمه، قانــــدور جگریم خواه إینان، خواه إینانمه. غـــم شـــامی فراقینگده کباب ایتتی فلکنی، آه سحریـــــم خـــواه إینان، خــــواه إینانمه. ناگاه سری زلفین ساری بؤلدیم سینگه مایل، ای تـــاج سریــــم خــواه إینان، خواه إینانمه. لعلینگ غمیدین کؤنگلوم ایرور غنچه کبی قان، گل بــــرگ تریم خـــواه إینان، خــــواه إینانمه. زهر غم هجرینگ مینی اؤلدیرغه لی یتتی، ای لب شکــــریم خــواه إینان، خواه إینانمه. مشرب بؤلوبان کویونگده چون برق تجللی، قالمی اثـــریم خـــواه إینان، خــــواه إینانمه. عاشق ملک سن یا بشرسن یا حور غلمان سن بیلیب بؤلمس، بو لطف و بو نزاکت بیرله سیندین ائریلیب بؤلمس. عجب بی رحم دلبرسن، عجب شوخ ستمگرسن، چراغ حسن روینگدین کؤنگولنی هم اوزوب بؤلمس. یوزونگ نینگ آفتابینی کؤروب حیران بؤلوب قالدیم، فلککه قؤل اوزاتیب، شمس انورنی آلیب بؤلمس. یوزونگ مثل قیزیل گلدور،کؤنگول جون بلبل شیدا، بو گلنینگ عشقیدین بلبل چمندین ائریلیب بؤلمس. کیل، ای مشرب، اگرعاشق بؤلوب سن بؤلمه غیل غافل، بو غفلت اویقوسیدین،ای یارانلر، اویغانیب بؤلمس. مشرب اؤزبیک ممتاز ادبیّاتیده نوایی و بابردن کیئین حقلی روشده کتته موقینی ایگلله یدی. شاعرنینگ گؤزه ل شعریتینی کیئینگی مقاله لریمیزده تحلیل قیلیشگه کیریشه میز. مشرب شعری حاضرگچه قره لمه گن نقطه دن کؤز تشله شگه ماقچیمیز. قؤشتیره ک جلوه لری یاکی، اتاقلی قیزغیز ادیـبی چینگیز ائتماتوفنینگ«بیرینچی معلم» ناملی مشهور قصّه سی بیلن- کؤپچیلیک ته نیش. اثر دنیانینگ کؤپلب تریک تیللرگه اؤگیریلگن. أیللر اؤتیب، مین بو اثرنی قئته اؤقیب چیقدیم. بو گـــَل باشقچه کؤز بیلن قره دیم، اثرگه بیرآز چقورراق یانده شیشگه تؤغری کیلدی. شونی هم قیستیریب اؤته ی کی، کمینه چینگیز ائتما توفدیک دهــّا یازووچی باره سیده فکر بیلدیریشدن عاجزمن. زیرا، چینگیز آغه دیک بویوک یازووچی اثرلرینی نقد قیلیش کیشیدن نهایتده کتته بیلم و صلاحیت طلب قیله دی. اثرنی اؤقیب حیرتگه چؤمگنیم باعث، بیر- إیککی شینگل فکر بیلدیریشگه اؤزیمده جرأت سیزدیم. اثر قهرمانلری: -رسـّام ژورنالیست(آتسیز)- اثرنینگ حکایه چیسی - باش قهرمان. -آلتین آی سلیمانوه(باش قهرمان)- بیرینچی معلم قؤلیده تعلیم آلگن یتیم قیز، کیئینچه لیک مکتب بؤلیمی نینگ مدیری، شهر اؤقیو یورتلریده فلسفه دن درس بیرگن اؤقیتوچی، مسکوه گه جؤنه تیله دی. اویرده کتته عالم بؤلیب کمالگه یته دی. اکادیمک درجه سیگچه کؤتریله دی. ساتیمقول تجنگ - قیشلاقده مکتب قوریب، باله لرنی اؤقیتیشگه تیش- تیرناغی بیلن قرشیلیک قیلگن سلبی قهرمان. قرتنگ بای - آلتین آی سلیمانوه نینگ اوزاقراق قرینداشلریدن، دوئشون نینگ محله داشی،اولرگه خیر خواه کیشی. إیککینچی درجه لی قرمان. صیقل بووی- قرتنگ بای نینگ خاتینی، آلتین آی سلیمانوه و دوئشونگه مهربانچیلیکلر کؤرستگن عجایب کمپیر. آلتین آی سلیمانوه نینگ عمه کیسی، کینّ آئـیسی(ینگه سی)، مکتب باله لری، چیتده گی(حاشیه) قهرمانلر. اثرنینگ قیسچه چه مضمونی واقعه إیسسیق کؤل(قیرغیزستان)ده،آقجر و قاره تاغ آره سیده جایله شگن بیر آوولده یوز بیره باشله یدی. ساویت حکومتی قرار تاپگن أیللرنینگ باشی، مملکتده تورلی عللتلر حکم سوریب کیله یاتگ زمانلر. عادی خلق خط- سواددن مطلقا محروم، قاره محنتگه قاریلیب کون کیچیری کیلر ایدی. ایندی عسکرچیلیکدن قئتگن قیرغیز أیگیتی دوئشون،خط - سوادی یترلی بؤلمسه- ده، نامی یؤق تیپه لیکده قی سدیر بایدن قالگن، تشلندیق بؤلیب یاتگن آتخانه نی آباد قیلیب، مکتبگه ائلنتیره دی. دله لرده تیزه ک تیریب یورگن باله لر، قیزلرنی اؤقیتماقچی بؤله دی. دوئشون قاره تیرگه باتیب، گوله دن بیتگن چهار دیوارنی خــَـشک بیلن یاپیب، ته گیگه په خال سالیب، بیتـتیره دی. محله داشلریدن کؤپچیلیگی قیلگن إیشیگه پست نظر بیلن قره شه دی. حتـا، باله لرینی اؤقیتیشدن تانه دیلر. شونده قرشیلیکلرگه قره مسدن دوئیشون باله لرگه : « تیزه ک تیریب یوره بیره سیزلرمی، خط- سواد اؤرگنینگ، اؤقیشده گپ کؤپ!»- دیگن سؤزلرنی قیلیب، کؤچه- کویلرده دیدیب یورگن باله لرنی کؤنگیللی روشده اؤقیشگه جلب قیله دی. باله لر، قیزلر په خال اوستیده اؤقیب خط- سواد چیقره دیلر. آره دن أیللر اؤتیب، شهر رواجله نیب، اؤشه دوئشون قورگن درسخانه اؤرنیده زمانوی مکتب قد کؤتره دی. سؤنگ مکتبگه دوئشون نینگ نامی بیرله دی. مکتب آچیلیشی کونی ضیافت اوئیشتیریلیب، اونگه مکسوه دن آلتین آی سلیمانوه تکلیف قیلینه دی. طنطنه لی مجلیسده قدحلر کؤتریلیب، معنالی سؤزلر ائتیله دی. مکتب نینگ خاطره کتبیگه بیرینچی بؤلیب، آلتین آی سلیمانوه امضا چیکه دی. آوللده گیلر آلتین آی سلیمانوه دیک عالملری بارلیگیدن فخرلنه دی. أیغیده گیلرگه کیکسه پوسته چی دوئشون خط آلیب کیله دی. بولر رسـّام تیلیدن اثر باشیده، حکایه قیلینگن عمومی واقه لردیر. رسّامنینگ حکایه قیلیشیچه، آلتین آی سلیمانوه ضیافتدن بؤشب، ضرور إیش بیلن مسکوه جؤنب کیته دی. ترینده کؤنب کیتیشدن آلدین ژورنالیست رسّامگه اؤز باشیدن اؤتگنلرینی قاغذگه توشیریب،یازمه روشده پسته دن جؤنه ته دی. اثرنینگ تؤله مضمونی انه شو یردن باشله نه دی. آلتین آی سلیمانوه نینگ یازیشیچه، قیزه لاق(آلتین آی) آته- آنه دن یتیم قالیب، عمه کیسی و کینّ آئیسی قؤلیده تربیه تاپه دی. یتیم قیز بو عایله ده ازّانچه خورلنه دی، کم سیتیله دی، اؤقیشیگهباریشگه تؤسقینلیک قیلینه دی. صیقل بووی قیزچه گه کون بیرمی اونی : «إیت بچّه» ،«شوم آیاق» ،«قاره قان نینگ آغرینگدن کیلگور!» ،«شومشوک تیریک یتیمچه!»- دیب اوره دی. قؤلیدن کیلگونچه، آلتین آینی چرخ أیگیریشگه، قاره محنتگه تارته دی. پؤستینی أیرتیق چال دوئشونگه: « اؤقیتیش سینینگ إیشینگ ایمس،باله لرنی ملله لر اؤقیته دی»- دیب توریب آله دی. دوئشون اوی مه- اوی یوریب باله لرنی اؤقیشگه یتکلب آلیب کیله دی.درس بیره باشله یدی... دوئشون پرتیه(حزب)گه کیریش یوموشی بیلن اوچ کونگه شهرگه کیتیب قاله دی. دوئشون سفردن قئتیشده کیچیکه بیره دی. دره گی چیقه بیرمس آلتین آی سیقیله کیته دی. غمخوارگینه دوئشوننی قومسب یؤلیده کؤز تیکه دی.عمه کی سینینگ خاتینی اونی قیئنه شدن تایمه یدی. دروازه گه چیقیب، کوته بیرگچ، ینگه سی صیقل بووی دققه نفس بؤلگنیدن،« صیقل بووینیگه بار،راضی بؤلیشسه اؤشه یرده تونب قال»- دیه رخصب بیره دی.اؤشه کیچه سی دوئشون قیر- ادیرلر آشه، بؤریلردن زؤرغه قوتیلیب، آوولگه یتیب کیله دی. اؤقیتوچیسیگه مهر قؤیگن آلتین آی کؤپ بیزاوته لنه دی... آلتین آی عمه کیسی نینگ اوئیده، همیشه گی تورموش شکنجه سیده کون کیچیره بیره دی. کونلردن بیری کونی دبنگ، یؤغان، بیر قؤپال کؤرینیشلی آدملر آلتین آیگه ساوچیلیککه کیله دی. آلتین آی قرشیلیک بیلدیره رکن، یاووز آدم بیلن سوسر(حیوان) تیلپه کلی کیمسه اونی اؤغیرلب، آتگه بائلب آلیب کیتیشه دی. اوزاق آوولگه آلیب باریب اونگه تجاوز قیلیه دی. خاتینی قیلیب آله دی. واقعه دره گینی إیزلب، دوئشون آلتین آینی اوزاق تاغ یته گیده سالینگن آوولدن تاپه دی. پولیس یاردمیده زوره وانلردن آلتین آینی نجات بیره دی. اولرنی باغلب آلیب کیلیشه دی. جسمانی و روحی قیناقلردن آزاد بؤلگن آلتین آی دوئیشون یاردمیده اؤقیشگه مسکوه جؤنه تیله دی... *** چینگیز ائتماتوف قصّه بو نی اؤته مهارت بیلن قلمگه آلگن. واقعه نی ریال حیاتدن آله دی. قهرمانلرنی- ده، اؤزی کؤرگن، بیلگن جمعیتدن تنله یدی. اثرگه مجازی منظره بغشلب، واقعه لر زنجیرینی حاصل قیله دی. اونگه فلسفی معنا بیره دی. یازووچی اؤز اثرینی بدیعی، خامه کی بیر چیزمه گه اؤخشه ته دی. هلی یخشی دؤندیریلمه گن اثر قنده ی چیقیشینی اؤزی هم بیلمه یدی. تصویر حقیده آلدیندن سؤز ائتمه یدی. بو هلی آرزو، تصویر(اثر) بیر کون باریب یاریق عالمنی کؤره دی، اونگه، اؤقیوچیلر قانیدن قان، کوچیدن - کوچ قؤشیب بیره دیلر، دیه امید قیلیب قاله دی. بو تویغولرنی یازووچی چینگیز ائتماتوف«بیرینچی معلم»نینگ إیلک صحیفه سگه تؤکیب ساله دی : «بو صورتنی هلی تمام قیلگنیم یؤق. قنده ی چیقیشینی حاضرچه ائنیش قیئین. هر کونی إیلک سحرده توریب، خامه کی ایتیودلریم(بیتمه گن خامه کی رسم ، تصویر) نی ینه إیککی- اوچ مرته کؤزدن کیچیره من، تانگ سکونتیده او یاق بو یاققه استه - استه یوریب اؤیگه چؤمه من. یؤق، هلی کؤنگلیمده گینی تاپگنیمچه یؤق. ینه تغین کؤپ إیشی بار. بو صورت هلی کؤنگیلده گی بیر تیلک، فلبیمنی هیجانگه سالگن آرزو- امید خلاص... هلــی تماملنمه گـــن اثر تؤغریسیده آلـــدیندن جر سالیشنی اؤزیم هم ازلدن یاقتیرمسدیم. بـــو بخللیکـــدن ایمس. بیشیکده گی چقه لاقنینگ کیم بؤلیب وایه گه یتیشینی قی یاقدن بیلیب بؤله دی دیئسیز. لیکن بو سفر اؤزینگیز کؤریب توریب سیز، شو عادتیمدن واز کیچیب، خام - ختله اثریمنی اؤرته گه تشلب، اوندن گپ آچماقچی من... إینده می یوریشگه هیچ علاجیم یؤق. راستینی ائتسم، بیر اؤزیم یالغیزلیک قیلیب قالدیم، بی زاوته قیلیب، ایس- هوشیمنی اؤزیمگه بند ایتگن بو واقعه یوره گیمگه سیغمی، قوچاغیم هم یتمی توریبتدی. بؤلگن واقعه نی عینن تصویرلب، خلقنی اوندن بهره مند قیلسم، دیگن امیدیم بار. إیستر ایدیمکی، کؤپجپچیلیک هم اؤز فکر- ملاحظه لرینی اؤرته گه تشله سه... بو اثر خلق دمیدن چیققن آلاودیک بؤلسه- یو، اونگه اؤز قانینگیزدن قان، کوچینگیزدن کوچ قؤشیب بیرسنگیز، شو وجه دن بو واقعه نی سیزلرگه بیان ایتیشنی اؤز بورچیم دیب بیله من». قصّه نینگ سویکلرینی باغله شده یازووچی ینگی- ینگی اسلوبلردن إیش آله دی. واقعه نینگ بیانیده یازووچی نینگ اؤزی قتشمه یدی. حادثه لر رسّام أیگیت تیلیدن حکایه قیلینه دی. رسّام ژورنالیست ایسه، اثرنینگ باش قهرمانینی سؤزله ته دی. مسکوه دن آلتین آی جؤنتگن بیر خط قصّه نی آچیب بیره دی. خوش رسّام چیزماقچی بؤلگن تصویرده قنده ی منظره اؤز عکسینی تاپه دی؟ انه شو تصویر و منظره یخلیت بیر اثر اؤله راق بؤی کؤرسه ته دی. تصویرده آقجر و قاره تاغ اؤرته سیده گی بیر آوولده بؤی چؤزگن قؤشتیره ک گوده لنه دی. اولر عادّی قؤشتیره ک ایمس، بلکی رسّامنی ذوقلنتیره دیگن،إ یچیگه غلغله ساله دیگن- خاصیتلیدرختلردیر. انه شو قؤشتیره ک چقور، اجتماعی و فلسفی معنالردن آذوقله نه دی. یورت و مللت روحیدن سوو إیچه دی. حکایه چی رسّام تیلیدن ایجادکار منه بو بدیعی قاچیریملرنی یارقین رنگلرده قوئیده گیچه افاده له یدی : « تیزراق آوولگه یتیب آلسم، ایرته راق تیپه لیککه چیقسم، قؤشتیره ککه ایگیلیب سلام بیرسم، اولرنینگ شاوولـله شینی تؤئیب- تؤئیب ایشیتسم، دیب یوره گیم آرزوقه دی. کؤچه - کویده نیمه کؤپ- درخت کؤپ، لیکین بو تیره کلر اؤزی باشقه بیر عالم، قنده یدیلر خاصیتلی تیلی بارده ی». خوش، قؤشتیره کنینگ نیمه خاصیتی بار ایکن؟ بو خاصیتنی قوئیده گی سطرلرده شونده ی توگیب کیته دی یازووچی:«تون- کون یپراقلری دیرریللب، چئیقه لگن اوچلری بیر- بیری بیلن اؤپیشیب، اؤزینی مینگ کویگه سالیب شاوولـله یدی. گاه ساحیلگه کیلیب اوریلگن ایرکه تؤلقینده ی ایشیتیلر- ایشیتیلمس گولـله شیب قؤیه دی، گاه جیم اؤیله نیب قالیب، ساغینه ساغینه یوره گی قان بؤلگنده ی، الـله نیمه لرنی ایسلب خؤرسینیب، یولقینگن شمال بولوت هیده ب، یاغمیر هیده ب، بوتاقلرنی ایگیب یوبارگنده، تیره کلر بیر-بیریدن مدد آلیب: سیندیریب بؤپسن،دیگنده ی بدتر اؤجرلیک قیلیب، زرده بیلن تؤلغه نیب قؤئیشه دی». بو بدیعی قاچیریملردن کیئین یازووچی جلوه دار قؤشتیره ک نینگ سیر-اسراریدن سؤز آچه دی : «هو انچه کیئین ایسیم کیریب اولغه یگنیمده، مین بو تیره کلرنینگ سیر- اسراریدن واقف بؤلدیم. تؤرت تامانی آچیق بلند تیپه ده تورگنیدن، بولر دایم شمال اؤقیگه تؤلغه نیب هوانینگ هر بیر اؤینیگه جواب قئتریب توریشگن. تینمه ی شاووللب، مینگ آهنگده آواز چیقریب توریشلری هم شوندن». یـازووچـی نظـریـــدن بـو درختلــرنینگ، جانلــی مخلوققه اؤخشب ینه الـله قنده ی سیرلری بار: «کؤز آلدیمگه ایرتکده گیده ی بیر عالم کیلیبتدی- یو، لیکین بیر نرسه ایسیمگه کیلمه بتدی. بو تیره کلرنی کیم اؤتقزگن؟ او قنده ی امیدلر بیلن اؤستیرگنینی اؤیله مبمن». مینینگ قره شیمچه بو قؤشتیره ک اؤشه دوئشون و آلتین آیلر ایدی. بودرخت زمینی بؤلسه قیرغیز خلقیدیر. چینگیز ائتماتوف اثرنی یازه یاتیب، کؤنگلیده،انه شو غایه لرنی تؤگکـّن بؤلسه عجب مس. «بیرینچی معلم» ســاویت حکـــومتی گورکوریب،قنات یائیب رواجلنه یاتگن بیر دورده یازیلگن. ساویت حکومتی بدعتگه قرشی، بیراق، یازووچی رواجله نیش طرفداری دیگن غایه نی هم إیلگریلگه سورگن بؤلیشی هم ممکن. «بیرینچی معلم» قصإه سیده لینین بیش -آلتتی مرته تیلگه آلینه دی. مکتبده، اؤقیش باشیده لینین نینگ صورتی یؤلباشچی صفتیده شاگردلرگه کؤرسه تیله دی، کیئینراق، ایسه اونینگ اؤلیمی خبری قلمگه آلینه دی. بو خبرگه اؤکینیش روحی افاده لنگن. اثر شونده ی خلقچیل و عموم بشری غایه لر بیلن سوغریلگن کی، هیچ بیر شخص و مفکوره اونگه سایه ساله آلمه یدی. ادبی حرکتنینگ باشله نیشی منه اوزاق تنفسدن کیئین، قؤلیمیزگه قلم آلیب یاروغ آچونگه چیققه نیمیزگه هم 30 أیلدن آشیب کیتیـبدی. بو اؤرینده زمانوی خبر یتکزیش واسطه لری(جریده، آینامه، رادیو- تلویزیون) ، تعلیم تیزیمی کؤزده توتیلیاقده. شو آره ده قیلینگن، قیلینمه گن إیشلر حقیده تؤختلماقچی ایمس میز. چونکی آغیزنی تؤلدیریب گپیره ردیک نرسه نینگ اؤزی یؤق بو دورده. عادتده هر بیر ادبی حرکت نینگ دارغه لری بؤله دی. اولر تیوره ک- اطرافده ایسه یاتگن اؤزگریش و ایوریلیشلر ایپکیندن سیسکه نیب، کیته یاتگن ایوریلیشلر آقیمیگه اؤزلرینی اؤره دیلر. آچیق کؤز إیله إیلغارلیک یلاوینی قؤللریده توتیب آرقه لریدن کیله یاتگنلرگه یؤلباشچیلیک قیله دیلر. اؤزبیکستان مثالیده ائته دیگن بؤلسک، اؤتگن یوز أیللیک باشیده عبدالروف فطرت، عبدالحمید چؤلچان،عبدالله اولانی، عبدالله قادری، ایلبیک، همزه حکیمزاده، باتو کبی یازوچی، شاعر و ادیبلر«قیزیل قلم»،«چیغتای گورونگی» نامی آستیده ایجادی دوره قوریشب، ادبی حرکتنی باشلب یوباردیلر. اولر روسیه، و جهانده کیچه یاتگن اؤزگریش و ینگیلرنی إیلغه گن حالده ایجاد قیلیشگه کیریشدیلر. نتیجه ده ادبی محیط، شکللندی، ادبی آقم یؤسونگه تاپدی. ادبی تور و ینگی- ینگی ادبی ژنرلر پیدا بؤله باشله دی. زمانوی اؤزبیک ادبیاتیگه اساس سالیندی. اتاقلی یازووچی عبدالله قادری قلمی بیلن«اؤتگن کونلر» رمانی یازیلیب، دنیا رمانچیلیگی نینگ ینگی مکتبی وجوگه کیلدی. یؤقاریده ایسله گنیمیز ادبی حرکت و فعالیتلر کیئینگی ساویت دوری اؤزبیک ادبیاتیگه هم مستحکم پای دیوار بؤلدی. بو دورده عبدالله قهار، پریمقل قادراف، عدل یاقوباف، سید احمد، اؤتکیر هاشم اف، اسقدمختار، ایرکین واحداف کبی قیل قلم یازووچیلر یتیشیب چیقدیلر. ایندیلیکده اؤزبیکستان بای و مستقل بیر مملکت اؤله راق اؤزینینگ اولکن یازووچی، درما تورگ و شاعرلریگه ایگه بؤلدی. کیلگوسیده بو یورتده جهان ادبیاتی صحنه سیگه چیقیب آلگودیک استعداد، کوچ و صلاحیت موجود. بیزده چی؟ برماق بیلن سنه شگه یتر- یتمس کیکسه شاعر و ادبیلریمیز افسوکی، اؤزبیکستان، روسیه و ایران کبی مملکتلرده باشله نیب کیتگن ادبی حرکتلرنی أیلغب آلیشمه دی. دارغه لیک، یؤلباشچیلیک هم قیله آلمه دیلر. اولر «فاعلاتنلر» غزل سازلیک و قافیه بازلیکدن نریگه اؤته آلمه دیلر. آهاری تؤکیلگن،سیقه سی چیققن سؤزلرنی تکرارلش بیلن کون اؤتکزیب کیلدیلر. چینه کم صنعت و ایجاد چؤققیلرینی ضبط ایته آلمه دیلر. منه شو کیکسه اولاد إیزیدن محمّد عالم لبیب، شفیق یارقین، آصفه شاداب، محمّد عالم کوهکن، تاشقین بهایی، محمّد کاظم امینی، سید سراج الدین قانع وباشقه لر قلملرینی قه ئره ب ایجاد قیله باشله دیلر. حاضرچه بو نوقیران اولاد شاعر و ادیبلر ایجادینی سرحساب قیلیش پئتی ایمس. یؤقاریده تیلگه آلینگن کتته- کیچیک زمانــداش شاعر و یازووچیلریمیز فعالیتلریده ادبی حرکت کؤزگه تشله نمی کیلدی. تاپگن- توتگنینی بؤلیشیش،بهم کؤریش، ایجادی فکر المه شیش اوچون اؤرته ده ادبیّات سفره آچیلمه دی. ادبیّاتی بحثی قیزیمه ی کیتدی،بلکی إیلت ایتگن اوچقونی هم کؤزگه إیلینمه دی. بیر سؤز بیلن ائتگنده سهل کم قیرق أیللیک ادبیّاتیمیزنینگ احوالی منه شونده ی شکلده کیچدی. وقت اؤتیشی بیلن اؤزبیکلر جمعیتیده اولاد المه شینیب، یاشلر کیتیدن یاشلر کیریب کیله باشله دیلر. بیز اؤز سلفلریمیزدن ینگیلیکنی کوتگنیمیز کبی، اولر هم بیزدن إینتیقلیک بیلن ینگیلیکنی، ادبی یره توچیلیکنی کوتیش حسسینی کؤنگیللریده توئیب کیلدیلر. اؤرنک آلماقچیلر بؤلدیلر. بیراق، بو باره ده بیزدن جواب بؤلمه دی. یاشلریمیز معنوی قششاقلیکدن تینکه مداری قوریب، بو غریبلیکدن خجالت چیککنده ی بؤلدیلر. اولردن کؤپیلری اؤزآنه تیلینی مینسی می؛ بیزگنیدن، باشقه لرنینگ تاثریگه توشیب، اؤز اؤزبیکلیگیدن تانیب،«باره ی» دیب یتک سیلکیب، «بیز تورکمیز»دیئیشگه چه باردیلر. معنوی بؤشلیقدن فایده لنگنلر«بدآموزلیکدن» تعلیم بیرماقچی بؤلدیلر. نتیجه ده یاشلریمیز کؤنگلی ساوویب، اؤزلیدن اوزاقله شه باردیلر. اؤزبیک بؤلیش خجالت ایمس افتیدن یاشلریمیز اویه لیش و خجالتدن قؤتیلیشیشنی إیسته شه دی. اولر تجربه لی شاعر و یازووچیلریمیزنی بیر سیلکیتیب قؤیماقچی. ایندی یاشلر، کیکسه لرگه قره ته : «قؤینینگیزده،قؤنجینگیزده بؤلسه بارینی اؤرته گه تشله نگ؛ زمان اؤزگریشی یو، اؤریلیشلریگه بغیر آچینگ، اؤزبیکلر معنوی قششاق یششگه مناسب مللت ایمس!» دیماقده لر. یاشلریمیز اؤز مللتینی تینگلر إیچیده تینگ کؤرماقچی شکیللی. تورتکلشلر اؤز نتیجه سینی بیرگن کؤرینه دی. منه یقیندن بیری باشکینت کابلده ادبی آقشام اؤتکزیش عنعنه لرباشله نیب کیتدی. بیریسی«عاشقانه لر» نامی آستیده اؤتکزیگن بؤلسه، إیککینگیسی«ادبی» آقشام بؤلیب اؤتدی. مذکور ادبی کیچه نینگ نقل و نباتیدن آغزیمیز چوچیمه دی. انیقراغی ته تیب کؤرمه دی،یعنی، تدبیرنینگ مضمون مندرجه سی یخشی یاریتیلمه دی. همّه سی إیککی آغیز خبر بؤلدی خلاص. نیمه بؤلسه هم مذکور ادبی دیدارله شونینگ بؤلیب اؤتگنی مهم؛ «بال توتگن برماغین یه لر دیدیلر». آتی هم بؤلسین ذاتی هم کمینه کابلده اوئیشتیریلگن ادبی أیغین حقیده اؤیلر ایکنمن،خیالیمنی اؤشه«قیزیل قلم»، «چیغتای گورونگی» بند ایته دی. اوشبو کیچه گه باش- قاش بؤلگن شاعرلردن محمّد عالم لبیب و محمّد عالم کوهکن جنابلریگه منتدارچیلیک بیلدیریش اؤرینلیدیر. سیزنینگ سعی- حرکتینگیز آرقه لی یوزه گه چیقه یاتگن ادبی انجمنلر کیلگوسی ادبی بیر حرکتدن بیلگی،نشانه. یاشلرگه یؤلچی یولدوز بؤله سیز دیگن امید بار. نظریمده إیککی مساله نی کؤزدن قاچیرمسلیک کیره ک : 1. بو کبی ادبی اوچره شولر اوزلوکسیز روشده دوام ایتیشی لازم. ادبی فعالیتلر هم قیزیغیده کیتمه- کیتلیکنی طلب قیله دی. بیرینچی ادبی محصولات إیککینچیسیگه اوله نیب کیتگنیی یخشی. 2. ادبی کیچه لر اؤزیگه مناسب بیرادبی توگره ک نامینی آلسه،مقصدگه موافق بؤلور ایدی. زیرا، بیر ادبی تؤگره ک معلوم بیر دور اوچون معرفت و ضیا ترقه تیش اؤچاغی حسابله نه دی. بو تؤگره کلر کتته- کتته مدنی فعالیتلرگه هم یؤل آچیب بیریشی ممکن. فکرلر اوچره شه یاتگن یرده برکماللیک بؤی کؤرسه ته دی. بو نرسه باشقه یرلرگه هم قولاچ یازه دی. آیدین قلبینگیزدن شعر بلقیب چیقه بیرسین! تفککرینگیز تیرن، قلمینگیز کوچلی و یؤلینگیز پارلاق بؤلسه عزیز قلمکشلر! ناستالژی(۱) اوغانستان بؤلدینگ -ه! کؤزلرینگه باقیب، مهر إیله قوچاغینگگه اؤزیمنی قئته آته ی دیسم، اؤپقانگه(2) ائله نگن سن وطن. ایسلب بیر یوتوم هوانگی اؤپکه مگه ساله ی دیسم، أیغیلرگه قاریلگن،زیل(۳) بیتگن آغو(۴) سن غریبیم. ائت! نیگه همان اچچیق-اچچیق ده یدی-سنقی(۵) اؤقلر هیدیگه بورکه نیب یاتیب سن؟ آلاو آباد، توتونستان بؤلدینگ هه! یات دعالرده یوویلب، تره لدینگ. گناهلرینگ بیر- بیر تؤکیلدی. منه قاره کتاب حکمیگه کؤره مقـدّس بؤلدینگ. وطن! کؤزینگلرده «خدا»نینگ مزاری، تیلینگده ائریلیق نینگ شور ترانه سی، سؤنگگی توغیلیش نینگ ساووق ناله سی. وطن! جان بیرگوچی نفسینگگه آغزیمنی قؤیه ی دیسم خوددی،قنغسیگن اؤلیمنینگ مزه سی. پخسه-پخسه لعنت، کؤز یاشلر توزی بؤلدی- بائیلیگینگ. شورلیکدیر لباسینگ. آپپاغیم دیمی سینی؟ ائت آقلندینگمی شولردن وطن! ****** (۱) یورتنی قومسب،ساغینیب سیقیلیش حسی. (۲) گرداب. (۳) آغیرلیگیدن اجره تیب بؤلمه دیگن نرسه. (۴) زهر (۵) دایم تینتیره ب،سنقیب یوره دیگن جان ذات،نرسه. تیل- روح ملکی،کؤگیل کـَـــلیتی تیلشناسلرنینگ 2000- إینچی أیلگی حساب- کتابلریگه قره گنده، یر یوزیده آدملر 6000 دن آرتیقراق تیلده گپله شیب کیلگنلر. اولرگه کؤره، دنیا تیللری 2100- إینچی أیلگه باریب تینگ یریمگه قیسقره دی. هر اؤن إیککی کونده بیتته دن تیل بوتولی توگب، اؤتمیشگه ائله نه دی. اؤلیب باره یاتگن انه شو تیللر اؤزلری بیلن قؤشیب سؤزله شوچیلرنینگ ملی، مدنی، بار معنوی قدریتلرینی هم آلیب کیته دی؛ یؤقلیککه یتکله یدی. بو دورده، عالملرنینگ اعتراف قیلیشلریچه، کؤپراق اقتصاد، فن- تیکنالوژینی ارمغان کیلتیرگن تیللرگینه یشب قالیشی ممکن. ینه اؤز سؤزله شیوچیسی تامانیدن سیویلگن تیللر هم یشش قابلیتینی یؤقاتمس ایکن. اوشبو تیللر منگولیککه قولاچ یازگن تیللر سنه له دی. بولر گلبلله شو(جهان بؤیلب)، کیسکین ترقیّات و رواجله نیش نینگ ثمره سیدیر. اوشبو جریان اصلیده، سیکینراق کیچگن ایسه - ده، بیر قدر ایرته راق باشلنگن دیئیش ممکن. شو مدتده مینگلب تیللر الـله قچان نابودلیککه یوز توتگن. بیر گینه اوغانستاننی مثال قیلیب آله دیگن بؤلسک، اؤتگن یوز أیللیکده، شو جغرافی تیوره گده قیرققه یقین تیریک تیل موجود بؤلگن. بوگونگه کیلیب،اولردن اتیگی اؤزبیک، تورکمن، دری، اوغان(پشتو) ، پشـّه یی، نورستانی، بلوچی، شغنی، روشانی، اِشکاشِمی، سنگیلچی، منجی، واخی، برتنگی، یزغلامی، آرموری، پراچی (پامیر تیللری) تیللریده گپله شیله دی. ائریم پامیر تیللریده شو تیلده سؤزله شوچیلر (بیر نیچه مینگدن آشمیدی) سانی کیسکین قیسقریب بارماقده. قالگنلری ایسه اؤرته دن کیتگن، نابود بؤلگن. تیللرنینگ یشب قالیشگه رول اؤنه گن ائریم فکتورلرنی کؤزدن قاچیریب بؤلمیدی البتته. اولردن : بیرینچیسی یازوو و یازمه متنگه ایگه بؤلیش؛ إیککینچیسی معلوم تیلیده سؤزله شوچی خلقنینگ اجتماعی فعاللیگی، اوچینچیسی شو خلقنینگ ایجادکار و بنیادکار بؤلیشی و تؤرتینچیسی اونیمدار آغزه کی ایجادگه بای بؤلیشیدیر. انه شو عامللر قؤلنی قؤلگه بیریب، تیرکه شیب، معلوم بیر تیلنی هلاکتدن سقلب قاله آله دی. بولر آره سیده بیرینچی عاملنینگ تاثری بیقیاسدیر. یازوو و یازمه متننی ایجاد کار یازووچیلر یره ته دی. اولر یازگن تیکستلر شعر و نثر کؤرینیشیده بؤی کؤرسه ته دی. بو متنلر تیل ایگه لرینینگ تاریخی آرزو- إیستکلرینی اؤزیده مجسـّم ایته دی. بو نرسه إیلدیزی به قوّت ادبیّات اؤله راق اولاددن- اولادگه اؤتیب، عنعنه توسینی آله دی. شونینگ اوچون هم بیز نوایی و بابرنی اؤزبیک تیلی نینگ دانا پاسبانی، أیقیلمس قؤرغانی دیب ائته میز. دیمک شاعرو یازووچیلر آنه تیل نینگ چینه کم قلقانی، اونینگ جانیگه ینگی کوچ عطا قیلوچی؛تیلنی دورلر آشه رواجلنتیروچی ذاتلردیر. بیزده شاعر و یازووچیلر آبدان یازه یپتیلرمی؟ دیمک، تیل هلی اؤلمه گن. یؤقسه، اؤلیشگه محکومدیر. خوش، بوگونگی اوغانستانده گی اؤزبیک تیلیمیزنینگ احوالی قه لی؟ بو تیلگه یؤقاریده سنب کؤرستگنیمیز عاملر تاثیر کؤرستماقده می؟ یؤق افسوس. اؤتمیشده بای آغزه کی ایجاد،ممتاز ادبیّات و مدنی یادگارلیکلرگه ایگه بؤلیشمیزگه قره می، بیزده یازیش و ایجادکارلیک مساله سیده احوال اچینرلی درجه ده. کؤپ بار تیلگه آلگنیمیزدیک، تفکر حوزه سیده بیش عصردن بویان مطلق بؤلیشق حکمرانلیک قیله دی. شو آره ده یعنی، حکمران بؤشلیقده یازیلگن نرسه لریمیز دردیمیزگه درمان بؤله آلمه یدی افسوس. بیزنینگچه ایندیلیکده اوغانستانده گی آنه تیلیمیز نینگ قؤرغانی ایمریله ،نوره ی باشله گن. اوغانلر ظلم و اسارتیگه توشیب قالگنیمیز؛ اؤزیدن بیگانه لیک بو جریاننی ینه ده تیزلشتیرگن. بوگونگی کسیکین رواجله نیش پلله سیده بوتونلی مؤرتله شیب بؤلگنمیز. سببی نه فقط اؤزبیک تیلیده ادبی، علمی، تحقیقی اثر یازیلمه یپتیدی، بلکی، هلی توزیق- قوروق سوادخوانلیک یؤلگه قؤئیلمه گن. یاشلریمیزنینگ آنه تیلیگه عشق و محبـّـتی هم کؤرینمه یاتیر. اؤزیدن اوزاقله شیش بؤیاغی تاباره قویوقلشیب بار ماقده. خوف- خطر ایشیک قاقیب، قؤنغیراغینی چله باشله گن. اؤزبیک تیلی هلاکت یاقه سیده توریبتدی. بونینیگ آلدینی آلیش چاره لر ینی کؤرماق ضرور. شونده بیر گؤزه ل تیلیدن ائرا قالسک حیف ایمسمی؟ چقورراق قره سک بیز آز سانلی ایمس میز، اوغان،تاجیک و هزاره لر بیلن سان و حدود بؤئیچه تینگ میزاخر! اؤزبیک تیلی مکتبلرده اؤقتیلمس ایکن، جریده، آی نامه لر، رساله ده گیدیک رادیو ایشتتیریشلر، تلویزیون کؤرسه تولری یؤلگه قؤئیلمه گن ایکن؛ سیاستچیلریمیز،وزیر و کیللریمیز تیلیمیزگه جان کویدیرمس ایکنلر؛ یوک ینه شو قاره خلق ایلکه سیگه توشه دی. گله بلله شو حتــّا، بولرنی(عادّی آدملرنی) هم چیتلب اؤتمه یدی. تیخیکه،ترقیّات هر بیر خانه دانگه کیریب باره دی.یالغیز کیریب باره دی ایمس، اؤزی بیلن سیلدیک یات تیللر، مدنیتلر، توشنچه لرنی هم اؤزی بیلن آلیب کیره دی. خوش،نیمه قیلماق کیره ک؟ بیله میز اؤزبیک تیلی اؤزبیکستانده گورکیره ب رواجلنماقده. بیز بؤلسه بو امکانیتدن- ده، محروم قالماقده میز. بیزده عمومن شوتیلگه قیزیقیش یوقالیب کیتگن(ازلدن بؤلمه گن بلکی تؤغری بؤلر). اؤزبیکلر اؤرته سیده مللی روحنی تیکلش ضرور دیب اؤیله یمز. کیچه- کوندوز دیمی اؤزبیکستانده نشر قیلینه یاتگن کتابلر، ادبیّاتلر اؤقیله بیرسه؛رادیو ایشیتیله بیرسه؛ تیلیویزیون کؤرسه تولری کؤریله بیرسه قولاغمیزدن سوادیمیز چیققن بؤله دی.بو هم یؤل-یؤریقلردن بیری. سؤنگ سؤز اؤرنیده،اؤزبیک قاره کؤزلرینی اؤز آنه تیللرینی سیویشگه ،شو تیلنی حمایه قیلیب رواجلنتیریشگه چارلب قاله میز. قلمکشلری بؤلمه گن مللت تاریخ دفتریدن؛ ترقیّات کاروانیدن توشیب قاله بیره دی. بو کؤپ باره سینه لگن حقیتدیر. ادبی آقشام اؤیلری بی ثمر اوروشلردن باش کؤتره آلمه یاتگن بیر اولکه ده؛مینینگ هم ارمان- حسرتلریم کؤمیلگن اؤشه معنوی قشــّاق یورتده؛«عاشقانه لر»آقشامی بؤلیب اؤتگنیدن راستینی ائتسم،جوده- جوده سویندیم؛آخری بیز هم ادبیّات حقیده اؤیله یاتگن بؤلدیک،دیب.تؤغریراغی،ادبی اؤیلرنی بیز هم باشلب یوباردیک،دیب. بونگچه هم بیز ادبیّات بیلن شغلله نر ایدیک.توغولوچن،یره لوچن و یشاوچن ادبیّات خصوصیده ایمس،کؤپراق،بیر نقطه ده دیـپسینـیب،قاتیـب قالگــن،حـــرکتســیز وجانسیزادبیّات بیلن مشغول بؤلیب کیلدیک. بیزنی اؤیلنتیروچی،واقعه- حادثه لرگه مشاهده لریمیزنی اؤزگرتیروچی ادبیّات سری قیا باقمی کیلدیک؛باشقچه ائتگنده،نثر کینگلیگلریده یخلیت بدیعی اثریره تیش بابیده اؤکینچلر بؤلسینکی اؤیلشدن آرتده قالیب کیتدیک. یقینده اؤزبیک قلمکشلری تامانیدن باشکینت کابلده تشکیل قیلینگن«عاشقانه لر»آقشامینی، تعبیر جایز بؤلسه،اؤشه اونیته یازگن لریمیزنی قئته تیکلشگه،بیر قدم دیسک خطا بؤلمه یدی. باشقه خلقلرده هم کتته ادبیّات انه شو تؤگره کلردن باشلنگن.اؤزبیک ادیبلری هم الـله قچان شونده ی بیر آقشام،ادبی کیچه یاکی ادبی تیوره ککه ایگه بؤلیشلری کیره ک ایدی. معلوم بؤلگنیدیک،اؤشه آقشامده شاعرلرنینگ شعرلریدن نمونه لر اؤقیلگن؛شعر حقیده فکرالمه شیلگن،تجربه لی استاذلر یاشلرگه سؤز صنعتی بابیده چرایلی فکرلر ائتیشگن.خلص اوشبوادبی دیدارله شو قیزیق کیچگن. بو حرکتلر بیزنینگچه،غایت مهم وارزیگولیدیر.بونداق دوره لر قلمکشلرنی فقط گینه جیپسلشتیریب قؤیمی،اولرنی چینه کم ایجاد سری إینتیلیشگه اونده یدی.ادبی اوچره شولر شاعر و یازووچیلرگه مللی ادبیّاتنی شکللنتیریش مسولیتینی یوکله یدی.بو دوره ده ینگی-ینگی نرسه لر حقیده سؤز یوریتیله دی؛اؤزلشتیریلگن ینگلیکلر حیاتده تجربه قیلینه دی.کیشینی کتاب اؤقیشگه حرکتلنتیره دی.طبعیکی اوشبوادبی کیچه لرده فکرله شو،تارتیشولر بؤلیب،شاعر و یازووچیلرنینگ ادبی دیدلری چرخلنه دی؛ایجادکارلر تجربه آرتیریشه دی و یخشی ایجادی محصولات بیره باشله یدیلر. بو محیطده بدیعی یرتمه لر(توگل اثر) قیامیگه یتیب پیشه دی،جؤن ادبیّاتدن ایلیت-برکمال،خاص ادبیّاتگه اؤتیله دی. شونده ادبیّاتگینه انسانلرنی استیتیک تربیه له یدی. باشقه تاماندن بونده ی أیغینلر بیزنی بیر هوادن نفس آله یاتگن یانداش ادبیّاتلر بیلن هم یقینلشتیره دی.بو جریانده شو ادبیّات نماینده لری بیلن تجربه المه شیله دی؛ادبی بیلله شیله دی؛اؤرته ده مشترکلیک وجودگه کیله دی.ادبی دوستلیک خلقلر دوستلیگیگه ائله نه دی. بو اؤرینده کمینه فارس-دری ادبیّاتینی کؤزده توتماقده من.شونی هم اونوتمسلیک کیره ک کی،بیز اولکن،إیلدیزلری اوزاق تاریخ قعردن سوو إیچه دیه دیگن،عین پئتده،گورکیره ب رواجله نیب باره یاتگن بیر ادبیّات بیلن یانداشمیز.اولرنینگ تاثریگه توشیب قالمسلیک مساله سی هم کؤز اؤنگیمیزده کؤنده لنگ تورماغی ضرور.طوطی قوشدیک اولردن تقیلد قیلمسلیک طلب قیلینه دی شونده ی هم کون ساین تاثیری آرتیب باره یاتگن تیلنینگ کؤلنکه سیگه توشیب قالیش یامان عاقبتلرگه آلیب کیلیشی ممکن.انه شو نرسه نینگ زیان- ضرریدندیرکی،بیز فارسی اؤیلب اؤزبیکچه یازه دیگن بؤلیب قالگنمیز.یازگن اؤزبیکچه جمله لریمیز انچه افگار حالتده.بوندن قوتیلیش اوچون اؤزبیک قلمکشلری کؤپراق اؤزبیکستانده یره تیله یاتگن بدیعی اثرلردن آذوقلنماغلری کیره ک.او اثرلر بیزنی حاضرگی زمان اؤزبیک تیلیده یازیشگه و ایجاد قیلیشگه اؤرگه ته دی و باشقه لر. نظریمده"عاشقانه لر"سؤزی تیلیمیزده اؤزله شگنیگه،موجودلیگیگه قره می،قولاققه کؤپراقدری- فارسی جرنگله یدی.چونکی،اولر هم شونقه کیچه لرنی شو نام آستیده اؤتکزیب کیلماقدهلر. بیر ادبی کیچه نی اؤتکزیشگه بیلکلرنی توریب،هه دیب لغتلر تیتیب اؤتیریشگه حاجت یؤق.جیمجیمه دار ناملر هیچ نرسه نی حل قیلمه یدی. کابلده باشله نیب کیتگن ادبی آقشاملر بیر عنعنه توسیگه کیرماغی کیره ک.بو عنعنه اؤزبیکلر یشه یاتکن باشقه یرلرگه هم قولاچ یائیب،یتیب باریشی ضرور.ادبی ایمکداشلیک زمینی حاصل قیلینماغی دور طلییدیر.شونده گینه بو میدانده مللتیمیزنینگ بؤِی- بستیگه مناسب ادبیّات وجودگه کیله دی. فکرلر کؤپراق یخلت ادبی اثر اطرافیده کیچماغی کیره ک.ادبی اثرنینگ تورلری کؤپ.عنعنه وی روشده ادبی بدیعی اوچته اساسی: ایپیک(حکایه،قصــّه،رمان)،لیریک(حس- هیجانلی شعر)،درمه تیک(صحنه اثری)تورلرگه بؤلیب اؤرگه نیله دی.ایپیک تورده گی اثرلرده واقعه-حادثه لر،لریک تورده حس- تویغولر؛درمه تیک تورده ایسه حرکت گوده لنتیریله دی.ایجاد کیشیسی انه شو تورلرنی اؤزلشتیریشی و تجربه قیلیشلری کیره ک.ادبی ملاقاتلرده یخلیت اثر،کمیده بیرار حکایه آچیب بیریلماغی ضرور.لیریک شعرلرده هم ینگی- ینگی یؤنه لیشلرگه اؤتیش دور تقاضاسیدیر.منه شو دوانلردن آشیب بدیعی فکرلشگه ایریشیله دی. وطنیمیزده انه شوکبی ادبی آقشاملر اؤتکزیب توریلیشینی قؤللب قوتله گن حالده،بو جریان تؤختاوسیز دوام ایتیشینی إیستب قاله میز.کیئینگی ادبی اوچره شولر،حکایه خوانلیک،چاغداش ادبیّات مساله لری،ادبی تنقید،نوایی خوانلیک و ینه کؤپلب ادبی مساله لرگه اؤله شیب کیتگنی یخشی.برچه قلمکش عزیزلرگه الهام و ایجادی برکماللیک تیله یمن. بارسه کیلمس شهریده گی کتته مکتب یاندیریلدی.کیچیک مکتبلرنینگ هم کولی کؤککه ساوریلدی.برچه نینگ یوزیگه اؤقیش ایشیکلری تقه-تق یاپیلدی.بوکونلر دن قاچگنلر قاچدی؛قاچه آلمه گنلر توبه لر قیلیشیب،مسجدلردن اؤزلر یگه باش پناه إیزلشلریگه تؤغری کیلدی.شوندن کیئین سؤراق-جواب کونلری باشله نیب،قیپ-قیزیل قیامت قؤپتدی شهریمیز ده. أیگیت اؤلسه بلند تاغلر پس بؤلر، قری اؤلسه اوچ کیچه مَــیلس بؤلر. مقال ینگلیش منظره قیشلاغیمیزنینگ بای-بدولت اولوغلریدن،دانیار حاجی اؤلیب قالدیلر. یؤقاریده گی مقالنی اؤشه کونی آدملر تیلیدن ایشتگن ایکنمن.درّاو خبرچینی چارلب کیلدیلر.اونگه قاره سحردن«یتتی قیشلاقنی جنازه گه خبر قیلگین!»-دیه تاپشیریق بیریلدی.شوندن سؤنگ ممه دیار صوفی یؤلگه آتلندی. دوچ کیلگن شعر نوایی نیکی بؤله بیرمه یدی علیشیر نوایی شعریتی- اؤزیگه؛اونی هیچ بیر نرسه بیلن اؤلچب،بهالب بؤلمه یدی؛ قریچ و اندازه لرگه سیغمه یدی- نوایی.شونداق اولکن بائلیککی،شاعر تعبیری بیلن ائتگنده اوندن هرکیم«اغنیا»(بایلر)هم«گدا»(کمبغل)هم اؤزیگه کیره کلیگینی تاپه بیره دی. بو فکرلرنی شاعرنینگ«فرهاد وشیرین»داستانیده کیلتیریلگن منه بو شاه بیتلر تصدیقله یدی: گـــدالرغـــه اندین داغی عطا بیر، غنیلرغـــه داغــی آنــی تـــوتـــابـــیر. شه آلسه داغی قیلسون تاج تارک، قول آلسه هم انگه بؤلسون مبارک. در واقع،نوایی شعریتی کؤپ قیرّه لی؛قیامیگه یتگن تفکــّـر؛رنگین بویاقلرده بیزه تیلگن کلام؛یوکسک بدیعی پیشیقلیک درجه سیگه کؤتریله آلگن- چینه کم شعریت. شوجهتلری بیلن اولوغ شاعر تفکـّـری تورلی تاماندن اؤرگه نیله دی.شونینگ اوچون هم نوایی سیویب اؤقیله دی. نوایی بیز اوچون بیتمس- توگنمس دولت،«ائتیب ساومس ترانه و آلیب قورومس خزانه»دیر. بیر سؤز بیلن ائتگنده،نوایی اؤزبیک تیلگه منگو قؤرغان یسه گن،دانا پاسباندیر. بونده ی بی بها و تینگی یؤق شاعر و عالمنینگ ایجادینی اؤرگنمسلیک،اوندن ائرا قالیش کیچیریب بؤلمس بیر حالتدیر. بولر اؤز یؤلیگه.بیراق،بیلیب- بیلمی دوچ کیلگن خشه کی بیت و غزللرنی نوایی نیکی دیب یوریش و اونی مطبوعات صحیفه لریگه آلیب چیقیش،یلاو(بیراق)قیلیش تؤغری إیش ایمس البتته.بونده ی شعرلر نوایی نیکی ایمسلیگیگه ایضاح بیریشدن آلدین بیر-إیککی مثال کیلتیریب اؤته یلیک. انتیرنیتده گی اؤنلب سایت و ویبلاگلرده شونده ی بیر بیتگه دوچ کیله میز: اي نـــــوايي خلق نــــي كـــؤر د يم عجايب بي تميز، سو كيلتير گن خوار و زار و كوزه سيند ييرگن عريز. بوندن تشقری علیشیر نوایی گه نسبت بیریلگن قطار غزللرگه هم دوچ کیله میز: جانانگه باردیم بیر کیچه،بیر- بیر باسیب آهسته گینه، جانان یـــاتور نـاز اویقوده،قؤل اوزاتـدیم آهسته گینه. ............................................................. ............................................................. *** عـــربی گفــــته ام عرعر،بفــــارسی گفتـــه ام قدت، به تورکی سؤیله سم بؤینگ چمنده لاله زار اؤلسون. ........................................................... ........................................................... یاخود منه بو هزللی بیت: نوایـــی ســر گران اؤلدی،...جاینی بیلمه یـدور، آلینگ«ق»،بیرینــگ«ق»نــوایی بیر ...آلسین. انه شولر جمله سیدندیر. یؤقاریده کیلتیریلگن بیتلر بیلن باشله نوچی شعرلرنینگ هیچ بیری نوایی نیکی ایمس. نوایی هیچ قچان بو شعرلرنی یازمه گن.شاعراثرلریده بونقه شعرلرنی اصلا اوچره تمیمیز.اصلیده بو شعرلر(19-20)إینچی یوز أیللیکلرده، نامعلوم«شاعر»لر تامانیدن بیاضلرده مهرلب کیتیلگن.ائریم شوخ طبع آدملر بو بیتلرنی تیلگه آلیش بیلن باشقه لرگه کولگو و اینگیللیک بغیشله ماقچی بؤلیشگن. مذکور سؤزلر تیل و اسلوب تامانلمه هم نوایی گه خاص ایمسلیگی شونده ی کؤرینیب توریبتدی.اولرنی دلیلب اثباتلشگه هیچ قنده ی احتیاج سیزمه دیک. امّا،بولر آره سیده«اي نـــــوايي خلق نــــي كـــؤر د يم عجايب بي تميز» مصرعسی نظریمده ایضاح طلبگه اؤخشه یدی. بو اؤرینده«خلق»،«عجایب»،«بی تمیز»سؤزلریگه اهمیت قره تیش نینگ اؤزی کفایه.بیرینچیدن:قیزیغی شونده کی،نوایی اثرلریده«بی تمیز»سؤزی(دیوان فانی ده بیر مرته قؤلـله نیلگن ایکن)عمومن قؤلـله نیلگن.نوایی ایجادیده«بی»فارسی قؤشیمچه بیلن سؤز یه سش اونچه لیک اونوملی ایمس.إیککینچیدن:«عجايب»سؤزی ایجابی معنا ته شیدی؛«بي تميز» سؤزی ایسه سلبی(منفی)معنا بیلدیره دی.إیککله سؤنینگ یانمه-یان قؤلـله نیشی عادی سواد و شعری منطققه تؤغری کیلمه یدی.اوچینچیدن: «خلق»قه مراجعت قیلینگنده،«بی تمیز»گه اؤخشه گن منفی یوک ته شیدیگان سؤز لرنی قؤلـلش اجتماعی عرفگه موافق ایمس.تؤرتینچیدن: شو بیت نینگ إیککینچیسی خلق آغزه کی ایجادیگه تعللقلی.انیقراق ائتگنده،خلقنینگ دانالیک بساطیدندیر. سؤنگ سؤز اؤرنیده،نوایی شعریتیگه اخلاصمند تیلداشلریمیزگه یوزله نیب، شونی ائتماقچی میزکی،نوایی شعرلرینی قاغذگه توشیره یاتگنلریده،دقت قیلماقلری کیره ک بؤله دی.نوایی سؤزی لری بیلن باشقه سؤزلر اؤرته سیده گی چیگره انیق بؤلیشی شرط.بو مهم مساله. أیگیــــرمــه یــاش قـــوتلـــوغ مستقللیک مبارک گؤزه ل اؤزبیکستان! (۱۹۹۱-۲۰۱۱) بوتون اؤزبیکستان خلقینی،بو وطنگه خیرخواه برچه انسانلرنی تبرّک سنه،مستقللیک بیره مــــی بیلن چین کؤنگولیمدن مبارک باد ایته من. سیرقویاش اؤلکه دن هیچ قچان تینچلیک،شادلیک،بخت-سعادت اریمه سین.بو یورتده علم-فن،صنعت،آزادلیک قؤشیقلری ترنّم ایته ویرسین. ایرکینلیک یلاوی آستیده تاباره آباد،گؤزه ل و کؤرکم بؤلیب باره ویر حُر اؤزبیکستان! اؤینشمه گین ارباب بیلن،ارباب اوره ر هر باب بیلن مقال عامه وی اطلاعات واسطه لریدن عیان بؤلگنیدیک، فاریابلیک شاعر و یازووچی محمّد کاظم امینی میمنه شهریده ولایت حاکمی مه لیلری تامانیدن قتتیق کلتلنگن یازووچی بیلن حاکم اؤرته سیده انچه دن بویان دوام ایتیب کیله یاتگن کیسکین ضدیتلر ماجرا یوز بیریشیگه سبب بؤلگن.بوندن چمه سی إیککی أیل بورون فاریاب حاکمی جناب عبدالحق شفقمحلی اهالی نینگ خواهش و إیستکلریگه قرشی،اؤز باشیمچه روشده شهر کؤچه لریدن بیرینی اؤز نامیگه قؤئیگن ایدی.حاکم نینگ شخصیت پرستلیک کسلیگه گرفتار بؤلگنی،یازووچی محمّد کاظم امینی تامانیدن اؤز پئیتیده مطبوعاتده فاش قیلینه باشلندی.بو إیشی بیلن حاکم تیریکلیگیده یاق،اؤز نامینی ایدیلشتیریب،فاریاب نینگ مطلق خواجه ینیگه ائیله نیشنی آرزو قیلگن.مساله یوزه سیدن فاریاب ضیالیلرینینگ کیره کلی تشکیلاتلرگه قیلگن شکایت و مراحعتلری جواب سیز قالدیریلگن.ولایت حاکمی إیککی آیاغینی بیر ایتیککه تیقیب،مین حق من،دیه توریب آلگن.فاریابده استالینچه سیاست یورغیزیب کیله یاتگن حاکم اؤز شخصینی اولوغلشنی کینگ ترغیب قیلماقده. شخصگه سیغینیش نینگ قوتره تر کیفیدن مست الست بؤلگن فاریاب حاکمی ایندیلیکده عالم،شاعر یازووچیلر نینگ تعزیرینی بیریشگه بیل باغله گن. بیز ایسه جبردیده حرمتلی شاعر و یازووچیمیزگه اؤز همدردلیگیمیزنی اظهار قیلیلر ایکنمیز، عکس صدا اؤله رق قوئیده گی منه بو إیسیققینه خلق قؤشیقلرینی حاکم جنابلریگه تارتیق قیلیشگه قرار قیلدیک. حاکمگه قرشی عصیان میمنه قؤشیقلری (اینگیل هجو) میمنــــه جـــان بـاغ ایکـن، سؤره ب بیلسم ساغ ایــکن. بیر حاکمنینگ قــــؤلیـــدن، یوره ک -بغری داغ ایـــکن. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 2 کرزی قیلیبتدی نظر، حاکمگه یتـــدی خبر. بیر نادان حاکم بؤلدی، مللت ایسه دربـــدر. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 3 یخشیلر قانون توزسه، یامانلر اونی بوزسه. دموکراسی دوریده، حاکم إیپــینی اوزسه. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 4 مظلـــوملرگه اؤخشه یدی، ســــویکلری شاوشه یدی. شــوم حاکم نینگ دستیدن، شـــاعــــرلری ققشه یدی. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 3 زورلیک بیلن إیش توتگن، حاکم بویروق یوریتگن. میمنه لیک وکیللر، جمگینه تلقان یوتگن. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 4 میمنه جان یاش بؤلدی، یاستیقلری تاش بؤلدی. شـــورقورگور فاریاب، کیملرسینگه باش بؤلدی؟ چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 5 حاکم آلاو آچـــه ســــن؟ باشینگگه کول ساچه سن؟ اؤیـنشمـــه گیـــن ایل بیلن، بیـــــرشتــّه گه قاچـــه سن. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 6 ایل و یورت قان یوترمیش، حـــاکم پـــاره کـــوتـرمیش. آزاده یـــــورت بـاشیـــگه، قمچـــی سیــن اؤنه ترمیش. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 7 میمــنه جــــان بار ایکن، کؤچـــــه لری تار ایکن، تارکــــوچه نینگ بیریگه، حاکمی خــوشدارایــــکن. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 8 إیشانمه نگلر ســؤزیگه، الـــدنمگلر کــــؤز یگه. حاکم تؤره عجب مس، هیکل قؤیسه اؤزیگه. چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم. 9 فـــاریـــابیم نـــی بــؤلدینگ؟ آچیلمــی ایرته سؤلدینگ؟! قه شقیــــر حــــاکم ظلمــــیدن. پیمـــــانه بـــــؤلیب تــــؤلدینگ. چاغینگ کیلدی سور حـــاکم، دورینــگ بیــتدی تــور حاکم. 10 حاکم دوران سوره دی، ایلنی هیده ب تـــوره دی. قـــؤلیگـــه کلتک آلیب، یـــازووچیـــنی اوره دی. چاغینگ کیلدی سور حـــاکم، دورینــگ بیــتدی تــور حاکم. 11 ســؤزنی ائتــــدیم آزو کم، یانه دی یـــــوره گده غـــم. سیـــنی بیرکون هیده یدی، کلتکلــر ایــمـــس،-قلــــم! چاغینگ کیلدی سور حاکم، دورینگ بیــتدی تور حاکم.
حکایه آتسیز چقه لاق کیلین- کویاونینگ تورموش قورگنیگه ایندی بیر أیل بؤلی،دیب قالگندی.کوموش خان اؤزینی آوویتیش اوچون مغازه دن بیرشیشه إیدیشده کیچکینه بلیقچه ساتیب آلدی و اونی اویلب اوئیگه آلیب کیلدی.تینیق سوده اؤیناقلب سوزه یاتگن بلیقچه،کؤزنی قونه ته یاتگن درجه ده چرایلی.بلیقچه میتتیگینه کؤرینیشلی. سیرتی قیزغیش توسده؛اؤمگنی بؤیلب،زیغیرده ی- زیغیرده ی تؤریق خالچه لر آره له گن.شوخ بلیقچه شیشه آستیده گی بیر تیکیس سکوتدن بیزاوته لنگندیک،بیر قلقیب سو یوزیگه چیقه دی-ده،قئتیب ینه شیشه توبیگه قره ب شونغیب کیته دی.معنالیک،کؤرگوده ی صحنه. یالغیز قالگن پئیتلریده کوموش خان انه شو بلیقچه گه تیکیلیب، قؤشیقلر تؤقیر،پس آوازده اشوله لرائتر،او بیلن دردو حال قیلر و آخری چرچب، بلیقچه نی آووقتلنتیره دی-ده، میزغیب کؤزی اویقوگه إیلینه دی.بلیقچه،ینگی تورموش قورگن یالغیز،مسافر بیر عیال اوچون یخشیگینه ایرمک بؤلیب قالدی. علیشیرنوایی نینگ توتینگن اؤغلیگه مکتوبی «منشات»نی ورقلب منشــات اثرنینگ یازیلیش سببی نوایی نینگ دیرلی برچه اثرلری فارس مدنیتی وادبیّاتیگه بیلله شو و رقابتداشلیک(تاکید بیزنیکی)روحیده یازیلگن.بوتون نوایی اثرلرینی انه شو تامانیدن اؤرگنگن حالده شو خلاصه گه کیلیندی.بو بیلن اولوغ نوایی تورک(ایسکی اؤزبیک تیلی)قاله بیرسه بوتون تورکی خلقلر تیللری و ادبیّاتلری فارسلرنیکیدن قالیشمس بیر حقیقت ایکنینی اثباتله ماقچی بؤلدی و اساسلب اثباتلب هم بیردی. فارسی ایللر بیر-بیرلری بیلن نامه لر بیتیشده گؤزه ل سؤز و عباره لر دن،چرایلی شعر لردن فایده له نیب رُقعه(مکتوب)یازه رکنلر،بونی کؤرگن نوایی،«نیگه تورکیلر هم نامه لر یازیشده،بیتیکلر توزیشده،انشا سؤز صنعتیدن تؤله بهره مند بؤلمه سینلر؟!»-دیه،عبرت بؤلسین اوچون اؤزی نینگ«منشات»اثرینی تورکیلرنینگ یازیشمه لری نمونه سی اؤله راق یره ته دی. نوایی اثرنینگ کیریش قسمیده«منشات»نینگ یازیلیش سببی خصوصیده شونده ی یازه دی: «...احباب خذمتیده انداق عرضغه یتکورور لر کیم،اتراک(تورکلر)انشاسیده و بو اهل ِادراک بیان و اداسیده کیم،بیراودین بیراوغه رُقعه یازغی،یا اول کیشی اول رُقعه غه جواب بیتیگی،دَغی رُقعه کیلتورگن قاصدنی قئترغی-الفاظی لطافتدین معرّا،و تراکیبی بلاغتدین مبرّا ایردی و اداسی رنگین فقراتدین نمایش سیز و مضمونی رنگین ابیاتدین آرایش سیز و و مقابله ده فارسی الفاظ نینگ انشالری دلپسند و مکاتب و املالری ارجمند ایردی،خیالغه انداق کیلدیکیم،تورک الفاظی نینگ دَغی(ینه)رُقعه لری هم اول مثال بیله بیتیلگی،وبوتیلنینگ نامه لرینی هم اؤشول منوال بیله ثبت ایتیلگی.آز فرصتده بو رقعه لر جمع بؤلوب و نامه لر أیغیلیب ایردیکیم،بو اوراق ضمنیده ثبت بؤلدی».(مکمل اثرلر تؤپلمی؛14-جلد-133-134 بیتلر). إیـــچــــیــــــده گیلـــر «منشات»(یازیشمه لر تؤپلمی)اثرینی علیشیر نوایی 59 یاشیده قاغذگه توشیریب،تؤپلم حالیگه کیلتیردی.بو اثر تورلی مناسبتلر بیلن نوایی نینگ باشقه لرگه یازگن بیتیکلرینی اؤز إیچیگه آله دی.موضوع جهتدن«منشات»ده گی مکتوبلرنی : طبعیت تصویری،بهاری بیتیکلر،نوروز تبریکلری،ساغینچ مکتوبلری،شاعرنینگ شخصی احوالیگه عاید خطلر،سیاسی موضوعده گی انشالر،تعزیه نامه لر،اقتصادی،مدنی،ادبی نامه لر، عمرو حیاتگه فصللریگه دایر فلسفی مشاهیده لر عکس ایتگن سؤز وانشاکبیلرنی اؤزیده جملعله گن. اثرده گی مکتوبلرنینگ اکثریسی کیمگه قره ته یازیلگنی انیق ایمس،یاکی اولرنینگ اسمینی نوایی نا معلوم سببلرگه کؤره ایما- اشاره،سؤز و عباره لرگه اؤره ب گپیرگن.شعری پرچه لر بیلن بیزه تیلگن«منشات»ده گی بیتکلرنینگ ائریمی سلطان حسین بایقرا آدرسیگه قره ته یازیلگنی یقال کؤزگه تشله نه دی.شونینگدیک حسین بایقرا اؤغللری(14اؤغلی بؤلگن)،وزیروائریم نفوذلی سرای اولوغلری هم نوایی مکتوبلریدن چیتده قالمه گن.«منشات»ده گی مکتوبلر سیره سیگه دولت سیری(مخفی حجّتلر)حسابلنگن،ائریم شخصلر آره سیده گی اویتلی حالتلرینی فاش قیلوچی یاپیق مکتوبلر(نوایی نینگ جوابی بؤلشیگه قره مسدن)،اته ین بو توپلمگه کیریتیلمه گن.یؤل- یؤله کَــَیگپیریب اؤتیلگن. نوایی نینگ«منشات»ی آخرگی تاپیلمه لرنی قؤشیب حسابله گنده،همّه سی بؤلیب 103 نامه دن تشکیل تاپگن. اسره ندی اؤغیلدن شکایت علیشیرنوایی آلتمیش أیل عمر کؤردی؛بوتون عمرینی ایجادگه بغشله دی؛تینمی،هارمی- تالمی یوکسک درجه ده یازی.او معلوم سببلرگه کؤره،عایله قورمی عالمدن یالغیز اؤتدی.بو مساله علحیده بیر موضوع بؤلگنی اوچون اونی کیئینگه قالدیره میز. نوایی اویلنمه گن ایسه ده،کؤپدن بیری کؤنگلیده توئیب یورگن آته لیک تویغوسینی یشیره آلمه یدی.شونده قیلیب اؤز دورینینگ باله لریدن بیری شاعرگه اؤغیل توتینه دی.نوایی اثرلریده بو توتینگن اؤغیل حقیده خبر یؤق؛ته نیشتیریلمیدی.فقط«منشات»ده گینه شاعر اؤزنینگ اسره ندی اؤغلیدن سؤز آچه دی.نیگه دیر،باله نینگ اسمی کیلتیریلمیدی؟ مکتوبدن معلوم بؤلگنیدیک،نوایی اوشبو اسره ندی اؤغیلنی مهر- محبّت بیلن تربیه له دی. اونی علم و کمال فضیلتلریگه آراسته ایته دی.ینه مکتوبده نوایی نینگ توتینگن اؤغلیگه کؤرستگن غمخوارلیکلری کویونچک لیک إیله عکس ایتتیریله دی.شولرگه قره می،نوایی نینگ کؤرستگن مهرو محبـّتی،قیلگن تربیه سی چیـپکــّه چیقه دی.طبیتی تریق باله دن یره مسلیکلر ظاهر بؤله ویره دی.بو وضعیت بویوک متفکــّرگه سلبی تاثیر قالدیره دی.باله علیشیرنوایی گه چلغیتوچی اوئیدیرمه معلوماتلرنی یوباریب،اؤزینی آقله ماقچی؛آته ایسه الده ماقچی بؤله دی. نوایی نینگ«منشات»ده کیلتیریلگن اوشبو شکایتنامه نی عینن کیلتیریب اؤته میز: «ای نفـــس هــــواسیغه گرفتــار اؤغــلان، شیطان إیشیــگه إیشینگ نمـــودار اؤغلان. هــــم زهـــد إیله عـــزّتغه ســزاوار اؤغلان، هـــم فسق إیلــــه عالم ایلیگه خـوار اؤغلان. ای سرگشته یی خودرأی،و ای بخت برگشته یی بی سروپای،اول وقتدین بیری کیم، مذللت توفراغیدین روزغارینگ چهره سین سوپوردوم و محنت دشتی سرگردانلیغیدین پریشان خلقتینگنی أیغیشتیردوم.اگرچه کیچیک ایردینگ،امّا انداق ایرمسکی،خاطرینگدین محو بؤلمیش بؤلغی و اگرچه طفل ایردینگ،انداق ایرمسکی،ضمیرینگدین اونوتولموش بؤلغی! حیاتیمنی سینینگ تربیتینگغه مشعوف و اوقاتیمنی سینینگ محافظتینگغه مصروف إیلدیدیم و فرزندلیغینگ رقمینی خاطریمغه محرَر و آته لیغ مهرو شفقنین، حالینگغه مقرر ایتتیم.آیو أیلده بیر کون،بلکی کیچه لیک،کوندوزلیکته بیر ساعت احوالینگدین غافل بؤلمه دیم و رعایتینگ قاعده سین ایل کؤرگودیک توزدوم،بلکی کؤرگنلر رشک یوزیدین حسد یگودیک کؤرگوزدوم.ظاهرینگنی اهل ظاهر فنون و فضایلی بیله آراسته و باطینینگنی اهل باطن حقایق و معارفی بیله پیراسته بؤلورغه سعی قیلدیم،تا روزغار (روزگار)ینگ پاکیزه آیین ودأب و شعارینگ تواضع و تمکین بؤلوب،احوال و افعالینگ تقوا و طاعت بیله معمور و اشتغال و آدمیلیغ و انسانیت بیلن مشهور بؤلدی و پادشاه ِاسلامنینگ فردوس آیین بزمیدن التفات و احسانغه ابنای روزگاردین ممتاز و ملایمت وانعامغه اهل زماندین سرفراز بؤلدونگ.شهزاده لر مجلسیده ارجمندو آزاده لر صحبتیده سربلند و اؤز فنینینگ اهل مطیع فرمانبردار،بلکی خادم و شاگردکردار و بو فقیرنینگ فرزند ِارجمند کؤرماگیم و رعایتینگنی اولاد مانند،بلکی اکباد پیوند مرئی توتماغیم شاه و گدا آللیده واضح و یخشی یامان قایشینده لایق بؤلدی. امّا دوستلریم نصحت یوزیدین اِشعار قیلورلر ایردیکیم،هر مهره تاجغه تیکیلگن بیله فیروزه بؤلمه یدور و مینایی شیشه بؤیونغه آسغان بیله زُمرد اؤرنین توتمه یدور و دوشمنلریم طعن و کنایت بیله قولاغیمغه اوره رلر ایردیکیم،حی ِ(؟)نینگ ناپاک سووین سعی بیله آب حیوان قیلورمن دیگن و کیچه اِشنر(پیلله)قورتی تیره پیکرین جهد بیله خورشید رخشان یسرمن دیب،هرزه خیال قیلغان بساکی جلالت برماغین تیشله گی و پشیمانلیغ آووچین بیر-بیریگه قاققی و بو فقیر غافل دوست سؤزی بیلن متـنبـه و دشمن طعنی بیله متقاعد بؤلمی،سینینگ تربیتینگغه کوندین کونگه استوارراق رعایتینگغه لحظه دین لحظه بی قرارراق ایردیم،تا إیشینگ اول یرگه یتتی کیم،فیساغورث حکیم زمانیدیکم،ادوار علمینینگ واضیحدور،ارسطو زمانیغچه کیم،معلم اول دیبتورلر و ابونصر فارابی چاغیندین کیم،معلمی ثانی دیبتورلر،خواجه عبدالقادر عصریغچه معلوم ایمس کیم،بو فنده هیچ پادشاه زمانیده بو فن اهلیدین هیچ کیمگه مونچه تربیت و نشو نما واقع بؤلمیش بؤلغی کیم،سینگه واقع بؤلدی.امّا چون إیش اؤز یریده ایمس ایکندور،باقیب تورغونچه آزدینگ. روزغارینگ صلاحی فسادقه یاندی(توشتی)و افعالینگ پاکیزه لیگی ناپاکلیککه ائلندی.نصحیتنی قولاققه سالمه دینگ و پند بیله ملامتنی کؤنگلونگگه آلمه دینگ.حالینگدین خبردار قیلغان سایی بی خبرراق و فسق و فجورینگنی منع قیلغان سایی بدترارق بؤلدونگ.پادشاه ِاسلامنینگ مونچه أیلغی تربیتین و بو فقرنینگ مونچه وقتلیغ سعی و ایمگگینی(پرورش)و اوزن إیللر تارتغان ریاضتنی نفس شوم هواسی و فعل مذموم مقتضاسی بیله ضایع قیلدینگ و دوستلرنینگ هم ملایمت بیله پند و نصحتین قولاغینگگه آلمه دینگ و دشمنلرنینگ هم شدت و شنعتین سریق و کنایت بیله استماع قیلمه دینگ و اولوغلرنینگ وحید و تهدیدین ایسکرمه دینگ و حق سبحان هو تعالی قاشیده دَغی توبه لر قیلیب،عهدلر باغلب،آنتلر آچیب،بارچه نی بوزوب،تینگری تعالیدین قورقمه دینگ. حالا نی سؤزونگگه،نی عهدینگغه،نی قــَولونگغه،نی آنتینگغه اعتماد قالیبتور.نی اوچونکی،هر قیسنی بارلر معلوم قیلبتور و سینبتورلر. مونچه بی قاعده لیغلرینگ اثناسیده برچه نینگ تلافی و تدارکی اوچون آت یوبارورسین و موندین غافل کی،آتینگنی تؤرت دفتردین چیقاریلیبتور: بیر-ملازیملر دفتریده فرزندلیق لقبیدین بلکی آشنالیق اسمیدین؛ِإیکینچی-«مجالس الفایس»دفتریدین فضل و طبع اهلی چیگره سیدین؛اوچونچی-شهرنینگ یخشی یامان،اولوغ کیچیگی قاشیده ایرلیک و انسانیت و مسلمانلیغ و حمـیــّت دفتریدین؛ تؤرتینچی-پادشاه ِاسلام حضرتیده کیم،مبارک تیللریگه یامان دعانگ اؤتوبتور.حیات اهلی دفتریدین سین مونچه طرفه لیغینگ بیله کیم،دین اسلامنینگ اوین بوزوبسین ومونداق شریف وعزیز خاطرنی اؤزونگدین آزورده قیلماق بیله،ائتسه بؤلورکیم، کعبه نی أیقیب سین،بلکی حیات و تریکلیک بناسین ویران قیلیبسین. غفلت و ندامتلیغینگ اول مرتبه ده کیم،بـُــقه ی(تبرّک جای)خیر یسماققه اؤزونگگه بازی بیریب،بیتیب یوباریب سین کیم،سینی یخشی أیگیت خیال قیلغیلر و آدمی کیشی ساغینغیلر. بو تمنــّادین یوز هیهأت و بو مدّعادین یوزمینگ اویات!سینینگ مونچه قیلغانلرینگ مقابله سیده مین داغی سزا و جزا یتکوره آلور ایردیم،امّا،إیککی جهتدین یتکورمه دیم.بیری بو کیم،مونچه پند و نصحت و تــشنیع و ملامت وآنت وائمان(قسم،وعده)بیله بیراوکیم،متنبــّع بؤلمیش بؤلسه، بیر نیچه اذأ وعذاب بیله بؤلمه غوسیدور،بلکی اول اذأ وعذاب یتکورورده بو فقیرنینگ ضعیفلیغ مجازیغه تردد و تشویش کؤپراک یتگوسیدور و سنگه خود تفاوت قیلمه غوسیدور. ینه بیری بوکیم،سین هر بی قاعده لیغ کیم،انگه کؤره سزا و جزا تاپیب سین کیم،اول پادشاه اسلام همایون خاطرینینگ غــــباری و مــــربــّی و ولـــــی نعمتنینگ و سایر وزیرلرنینگ کؤنگوللرینینگ آزاریدور کیم،هربیری فی الحقیقت یوز اؤلومدین آرتوقدور،امّا،بو معنیدین سین غافل سین. رباعیه ای غافــــل و غفلتـــقه وجــــودینگ مغلوب، مجمـــوع یــامالیغ نــظــــرینگـــــده مرغـوب. باردینگ دَغی کیلمه دینگ بو ایردی مطلوب، یالغانلرینگ إیچره یؤق ایدی موندیـن خوب». (مکمل اثرلر تؤپلمی؛14-جلد-215-218 بیتلر) بوگؤزه ل مکتوب اؤن بیشینچی عصر تاریخی حقیقتلرینی بیان قیلیشده مهم اهمیت کسب ایته دی.حوصله بیلن اؤقیشینگیزنی سؤره ب قاله من.توشونمه گن اؤرینلر بؤلسه،ینه ایضاح بیریشگه حرکت قیله میز. تیکله نیشنی کوته یاتگن سؤزلر اؤزبیک تیلیمیزنینگ إیککیته مهم قئناق منبعسی بار. بیری خلق سؤزی(لهجه لر آمباری)- خلق إیشله ته یاتگن،ادبیلشمه گن سؤزلر؛هلی ادبی تیل مقامیگه کؤتریلمه سؤزلر؛أیککینچیسی یازمه(ادبی،تاریخی،علمی،نشریات...)یادگارلیکلر.اؤزبیک تیلی انه شو منبعلردن اوزلوکسیز روشده آذوقله نیب توره دی.هر إیککله ساحه نینگ کؤپ جلدلیک سؤزلیک(لغت- فرهنگ)لری بؤله دی. بوساحه لر اؤزبیکستانده یخشی إیشلنگن.بو منبعلر اؤزیده اینگ کؤپ سؤزلرنی تؤپله گنی بیلن هم اهمیتلیدیر. مساله نینگ اهمیتی شونده کی،انه شو إیککی منبع بیزنینگ استفاده میزدن تشقریده،دینامیک حرکتدن تؤختب قالگن.لهجه سؤزلریگه«دیالیکت سؤزلر»و کلاسیک متن ذخیره سیده گی لیکسیمه لرگه«ایسکیر گن تاریخی سؤز»طوق لعنتی آسیب قؤئیلگن.بوقؤریق منبعلرگه کیریب، آره لب،إینجوسؤز لرنی تاپیب إیشله تیش منع قؤئیلگنده ی گویا. یؤق،بیزنینگ فکریمیزچه هربیرایجادکارتاریخی فرهنگلر(«دیؤان الغات الترک»دن تارتیب-20-إینچی عصر نینگ باشلریگچه یازیلگن یوزلب سؤز لیکلر دن؛حتــّا،اثرلرنینگ بیواسطه اؤزیدن هم)مراجعت قیلیب توریشی کیره ک بؤله دی. شونی هم اونوتمسلیک کیره ککی،ایسکیرگن و لهجه سؤزلریدن إیسته لگنینی آلیب إیشله ته بیریش مقصدگه موفق ایمس.اولرنینگ اکثریسی یشش دورینی اؤتب بؤلگن؛تلفــّـظ و إیشله تیشی هم قولی ایمس و باشقه لر.یؤقاریده تیلگه آلگنیمیز منبعلرده گی سؤزلر سانی بیر نیچه یوز مینگنی تشکیل بیریشی ممکن.تاریخی و لهجه گه خاص سؤزلرنی کیره کلی منبعلردن آلیب إیشله تیشنی عاتده،اولکن ساحه متخصصلری،عالم و یازووچیلر(اؤزبیکستان مثالیده،عبدالله قادری،چولپان،آیبیک،غفور غلام،حمید عالمجان،پریمقل قادراف،عادل یاقوب اف،اسقد مختار کبی قیل قلم ایگه لری)بجریب کیلگنلر.انه شونده ی بویوک شاعر،یازووچی و عالملرلرنینگ برکه لی ایجادی آرقه لی سیرمعنا سؤزلر اؤزلشتیریلیب،ادبی تیلگه آلیب کیریله دی.بودیگنی باشقه لربوحقوقدن محرم ایتیلگن دیگنی ایمس.هر کیم اؤز بیلیم و مطالعه سی دایره سیدن کیلیب چیقب مساله گه یانده شگنی معقول.موفقیتلی چیقمه گن بؤلسه،یخشی صیقل تاپمه گن بؤلسه معامله گه کیرمی قاله دی.باشقچه ائتگنده،سؤز اوسته سی،زرشناس بؤلیش نهایتده نایاب خصلت حسابلنه دی. اوشبو کیچکینه کیریش تیلشناسلیک علمی و خصوصی مطالعه میوه سی اؤله راق قاغذگه توشیریلدی.بونی یازیشدن مقصد،بویوک کاشغری،اولوغ نوایی،اولکن ادیب و یازووچی ظهیر الدّین محمّد بابر اثرلری و کؤپلب فرهنگلردن اوچره تگنیم،مینچاقده ی تاوله نیب تورگن ائریم (همـّه سی ایمس)سؤزلرنی معامله گه کیریتیشنی تکلیف قیلیشدیر.اولر حاضرگی ایضاحلی لغتلرگه کیریتیلمه گن سؤزلردیر.بو سؤلرنینگ گرمه تیک توصیفی(قنده ی یسه لگنی و باشقه لری)خصوصیده تؤختلمه دیک. اگر سیز عزیز اؤقوچیلرده سوال توغیلسه هر بیر سؤزنینگ علمی گرمه تیک توصیفینی هم ایضاحلب بیره میز البتته. توزوک- قانون قاعده لر(حاضرگی ادبی تیلده هم موجود). مؤلدیر- شبنم،یپراق و اؤت –اؤلنلر اوستیده توتنده پیدا بؤله دیگن تامچی. سوزوک - سوزیلیب تورگن،ساکن،کؤزی سوزریلیب تورماق. کؤلاک- تؤلقین،موج. بوتره تماق- ترقه لماق،ساچیلماق،یائیلماق(إیسی/(اوپار)عطرهیدی بوتره دی). خبرلیق- خبردار،باخبر. تلاشه- تلپینماق،حرکتکه توشماق،تارتیشماق،تلشماق. اؤچوک/اؤچوق- اؤچیب قالگن،رنگ و توسی اؤچگن. چاقین- بیردن چه قیلیب کیتماق،چقماق(الماسک)،یانیب اؤچماق. باغیچ- باغلنگن،باغلب تورگن نرسه،بؤینباغ(نیکتایی)معناسیده هم إیشله تیش ممکن. غاوک- کاوه ک،ایسکی درخت،دیوارکبیلرنینگ یمریلیب چوقور بؤلگن جایی،آره سی، إیچی معنالریده. قؤیچی- چوپان،قؤی باقوچی. بوین- حرمتلی،جناب،محترم(اؤغوزنامه). آشه ماق- آوقتلنماق،رستورانده آشب کیلدیک. یبانچی- خارجی،چیت ایللیک. تؤش- کؤکس،کؤکره گ،سینه(حاضرکی اؤزبیک ادبی تیلده هم موجود)،فارسلرگه دوش شکلیده اؤتگن(مسولیت بدوش کشیدن). داو- نوبت،گل،سپورت و اؤینلرده: مینینگ داویم کیلدی کبی إیشله تیله دی. کیسمه- کاکل،ساچنینگ اؤسگن بیر توتم بؤلگی. تونیک- نازیک،یوپقه(یوزوم تونیک کبی معنالرده). چیریم- بیر لحظه لیک اویقوگه نسبتن ائتیله دی(لهجه). قیراق- اوزاق،آلیسلب کیتماق،أیراقله شماق. بیتیکچی- کاتب،یازه دیگن کیشی،یازووچی. تؤره ماق- ائلنماق،بؤلماق(ظالم تؤره ماق،کتته تؤه رماق)(لهجه). بیر قتیم- بیر مرته تیکیش اوچون إیشله تیله دیگن إیگنه إیپی(بیر قتیم إیپ). تؤی بیکه- تؤینی باشقره دیگن خاتین(عبدالله قادری). قبرچیق- بیرار جایی قبرماق،فارسچه سی آبله. ایوریلماق- ائلنماق،دور وزمان نینگ قئته لنیب توریش،باشقچه توس آلیش. یلاووچ- پیغمبر،خبر کیتیروچی. اوچوق-آزگینه،بیر آز،کمگینه. اوچور- مکتوب،خط(نوایی). یومروق- مشت،یومولگن قؤل برماقلری. اؤغیل- اوشاق- باله،گودکلر. اؤترو- قرشی،روپره،مقابل. اؤتمک- نان،داندن تیارلنگن نان. یمک- آوقات،آش. اؤتمکچی- ناوای(نانبای). اؤتن- خجالت،اویلماق. اؤسال- قلتیس،یره مس،قؤرقینچلی،خوفلی. اؤسن- بیزماق،زیریکماق. اؤپچین- ساووت،زره. اؤلچک- اندازه،مقدار. اؤکون- پیشیمان،افسوسله نیش. یسا- ترتیب،نظام،قانون-قاعده. توتوم- إیش توتیش یؤسینی تؤقاچی- قرص،قویاش تؤقاچی،آی تؤقاچی. آچقو- کلید،آچقیچ. قچه- إیدیش،تاواق. تیکله چی- بنا،اوسته. کؤزلیک- کؤز عینک. قیلاو- شعله،النگه. قابو- نشان(مؤلجلگه آلیب آتماق،اورماق). قؤلداش- دوست،اؤرتاق. قاپو- دروازه،ایشیک. یومور- ویرانه،بوزولیب یاتگن جای. سؤزلر اساسن نوایی اثرلریدن تیریب آلیندی.بو لر همّه سی ایمس.نوایی نینگ سؤزبائیلیگی نهایتده کینگ.اؤتتیز مینگگه یته دی. کیئینگی مقاله نوایی مکتوبلری خصوصیده بؤله دی. ادبی اؤیلر شاعر کؤپ،شعر چی؟ جنوبی تورکستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلرنینگ مدنی حیاتی حقیده کم گپیریلگن.انه شو مدنی حیات(فرهنگ)نینگ کتته بیر قسمینی ادبیّات تشکیل بیره دی.ادبیّات فنی نینگ بیر قناتی ایسه،سؤز صنعتی یاکی،شعریتــدیر.پارلاق اؤتمیشگه ایگه بؤلگن بیر خلقنینگ چینه کم ادبیّات وشعریتگه ایگه بؤلیشی کیره ک ایمسمی؟ کمینه بو اؤرینده ممتاز ادبیّات حقیده سؤز یوریتماقچی ایمسمن(اونینگ هم کیره کسیز جایلری کؤپ؛دردیمیزنی درمان قیله آلمه یدی!). مینی قیزیقتیره یاتگن مساله چاغداش(معاصر-بو اتمه بیزتاماندن تکلیف قیلینگن)ادبیّات وشعریت مساله لریدیر. بیلگنینگیزدیک،زمانوی ادبیّتات وسؤز صنعتی نینگ جوده کؤپ موضوع و مساله لری بار.ذاتن،او بیلن ادبیّـتشناسلیک و ادبیّات نظریه سی شغلله نه دی. جهان عملیاتیده آلیب قره یدیگن بؤلسک،چاغداش ادبیّاتنی یوزه گه کیلتیرگن و حرکتلنتیرگن بیردن-بیرعامل بو-مدرنیزیم و تجدددیر. مدرن(ینگیچه فکرلیش،حیاتگه ینگیچه قره ماق ویانده شو)تفککر اؤز نوبتیده،حور فکرلیلیک،ضیاترقه تیش،یاغدو تره تیش؛بارلیقنی ینگیچه انگلش،تیرن فلسفی قره شلرگه یؤل آچیش؛ ایسکی قالبلرنی سیندیریش،اخلاق حتّا،مقدّس،دیب تاپیلگن ارزش- قدریتلرنی سؤراق آستیگه آلیب کیلیش جریانلری بیله باغله نیب کیته دی.بو حرکت اوروپاده 18-عصرده شکلله ندی.اویرده باشله نیب کیتگن نور و ضیا تره تیش عصری اؤز اؤرنینی،عقلگه سویه نیش،آنگ وشعورگه ته ینیب إیش کؤریش دوریگه بؤشه تیب بیر دی.در واقع بوحرکتلر آرتیده کتته- کتته فیلسوف و ادبیّات دهّالرنینگ اؤی-اندیشه لری یاتگنینی یخشی بیله میز(رواجلنگن دولتلرده گی بختیار حیات،اصلینی آلگنده،انه شو متفکّرلر عقلینینگ میوه سیدیر).مدرن فکرلش ایپکینلری(سیلتاوی) ائریم آسیایی یورتلر، عنعنه وی جمعیتلرگه کیچیکیب،یتیب کیلدی یاکی،عمومن یتیب کیله آلمه دی دیئیش ممکن. اوغانستان دیگن بیر مملکت انه شو آزدادلیک،ترقیّات ومدرن حیات شبـّاده سیدن کؤز آچیب اویغانمه گن، ایرکینلیک و ایزگولیککه بغیر آچمه گن،جهالت بیداد سالگن یورتلر سیره سیگه کیره دی.اوغانلر باسیب آلگن جنوبی تورکستان بؤلسه، بو نرسه لرنی عمومن توشیده کؤریشـگه هم اولگورمه گـــن؛امکان و مجال هم تاپه آلمه گن.بو همّه گه عیان بیر حقیقــت. آچیلمه گن ایشیک بیله من،هلی توغیلمه گن،یوز بیرمه گن و بؤی کؤرسه ته آلمه گن واقعه-حادثه حقیده-گپریش قیئین.شونگه قره می،بوندن سکسان،یوزأیل آلدین بیزده هم ایرکین فکرلاوچی قلم ایگه لری،ینگیلیکنی باشلب بیرگن شاعر وادیبلر بؤلسه ایدی،دیب آرزو قیله میزده.افسوسلر بؤلسینکی،اولر اؤز قابیغیدن تشقریگه چیقه آلمه گنلر.بیلیلیش دایره لری نهایتده تار،آنه تیلیمیزگه اعتبارلری آز قلمکشلر بؤلیشگن. عکسینچه،یات فرهنگنی رواجلنتیریشگه مشغول بؤلیب یورگنلر.ادبیّات دیگنده بیش –اؤن شاعرنینگ دیوانیده گی غزلنی توشونگنلر.بو وضعیت بوگونگی دوریمیزده هم سایه سالیب توریبتدی.قیزیق جایی شونده کی،تیخنیکه گورکیره ب رواجلنه یاتگن بیر پئیتده؛گلبه للشو دوریده شعرنینگ عمری آخرلب، بازاری کساد بؤلیب باره یاتگن بیر کیزده بدیعی تفککر مساله سیده،اؤرنیمیز همان بؤشلیگیچه توریبدی. ینگیلیکلرگه یوزلنه آلمه یپمیز.قوروق اسکلیتگه اؤخشه گن شعریتیمزعروض نینگ قؤلیده اسیر،توتقون؛ قافیه نینگ شکنجه سیگه محکوم و ردیفلر تیزیمیگه بؤئین سوندیریلگن.شاعرلریمیز قوللق،دیه انه شو یؤل-یؤروقنی تنله گنلر.بونده ی عنعه پسندلیک نینگ حاصله سی طبعی کی سیاز وبؤش اؤیلر بؤله دی البتته.تن آلیب ائتیش کیره ک کی،شعریتیمیز انچه یوزه کی،جؤن،بؤش،یوکسیز،روحسیز،معناسیز ، آغیرخسته و بیمار. إستک بار-او،کوچ و إینتیلیش یؤق گپ شونده کی،بیز شرقی آدملر،جمله دن اؤزبیکلر شعریتگه اخلاص و اعتقاد کؤزی بیلن قره یمیز.شاعر لرنینگ دیوانلرینی تبرّک توته میز و شاعرلرنی قدرله یمیز. شعر اؤقیله یاتگنده،جان قولاغی بیلن تینگلب،(توشونمسک-ده)اوندن حضور و حلاوت آلمه میز؛مطلق سیور ایمیز.سؤزنینگ،شعرنینگ یخشی و یامانیگه هم شبهه قیلیشگه بیزگه اذن بیریلمه گن گویا.نه فقط شعرنی،هیچ نرسه گه شبهه لنه آلمی میز.تربیه اصولیمیز شونقه.سیز ائتینگ،بیز شعر قرغه گن،عروض چه لیب،قافیه و ردیف اوریب کیتگن اؤته غزلباز شاعرلر ایمسمیزمی؟چونکی،بیز معناسینی توشونمه گن نرسه نینگ عاشقی میز.محکم اوشلب آله میز.جانیمیزدن کیچه میز-او،اصلا اوندن واز کیچه آلمه یمیز.قیزیغی شونده کی،حاضر یازیب کیلینه یاتگن شعرلرنینگ برینی خوددی،بیر شاعر یازگنده ی.بوعللت ممتاز- کلاسیک ادبیّاتیمیزده هم چقور إیلدیز آتگن.شعریمیز نیمه حقیده بؤلمه سین،موضوعسی موهوم؛یشب تورگن دور و زمانیگه دخلی یؤق؛هیچ قنده ریال حیات و آب و هوادن نفس آلمه یدی.بونده ی شعرلرنینگ قهرمـــالری نــــاانیـــــق و کؤریمسیز.بو شعرلر نیمه مناسبت بیلن،قچان و قی یرده یازیلگنی بابیده درک بیره آلمه یدی.هواده یازیلگن بیکارچی سؤز لردیک.اصلیده اطرافیمیزده کیچه یاتگن واقعه-حادثه لرنی تورلی-معلومات واسطه لری هم یاریته دی،آدملرگه یتکزه دی.اولرده دالضربلیک،کم تاثرلیک و اؤتکینچیلیک حکمران.باردی عینن شو واقعه لربدیعی یاریتیلسه تاثیرچن راق بؤله دی.چونکی،موضوع بدیعی تشبهه و سؤز صنعتیگه اؤره لیب بیره دی.اونده صنعت بار.قوروق ایمس.شو معناده اولوغ نوایی اؤزینینگ«دیوان فانی»تؤپلمیده بیر چیرایلی بیتنی فارس تیلیده کیلتیرگن : شعـــر خالی کــــردن دلهــــاست از اندوه درد، خواه از بد صورتان خواهی ز نیکو صورتان. کؤره یپسیزمی؟ساده گینه و چقور معنالی بو بیت ضمیریده بیر نرسه یاتیبدی، او هم بؤلسه کانکریت حیاتی واقعیلیک،یخشیدیر،یاماندیر انیق- بارنرسه.تیوره ک محیطده یوز بیره یاتگن واقعه حادثه لردن سؤز آچیشدیر.بو بیتلرنی شاعرنینگ«حیرت الابرار» مثنویسیده کیلتیریلگن منه بو اؤزبیکچه مصرعلر ینه-ده، تؤلدیریب توره دی: نظمـــده هـــم اصــل انگه معنـا دورور، بؤلسه بؤلسین صورتی هر نی دورور. شعرده معنا،معنا بؤلسه واقعیلیککه یوغوریلگن بؤلماغی ضرور.شعرنینگ معنا و مضمونی حقیده تورلیچه قره ش و فکر ملاحظه لرنی کیلتیریش،اؤلچاو و اندازه لرنی بیان قیلیب اؤتیش ممکن.موجود شعریتیمیز نینگ کؤلم و قمروی ،بؤی-بستی تخمین منه بونده ی: - گلستانیم سن و طن- شبستانیم سن وطن؛ - قرا قاشینگگه سلمنا- قلم قاشینگگه سلمنا؛ - دردینگده بؤلدیم دیوانه- غمینگده بؤلدیم افسانه، - قیش کیتدی بهار کیلدی،یامغیر یاغدی گلزار بؤلدی؛ - غمینگدن دلیم ویرانه بؤلدی- یؤلینگده کؤزلریم سیرانه بؤلدی؛ - دیوانه من عشثینگده- مستانه من عشقینگده؛ - سیودیم سینی آله من- سین کیلمه سنگ اؤله من. وباشقه لر. سنگلاخده دومه لب یاتگن تاشلردیک اینگیل جرنگله یاتگن بو سؤزلر قاغذگه توشیب«شعر»مقامینی آلمه گن؛سیقه سی چیققن،تاتسیز،معناسیز،بونگه اؤخشش سؤزلرنی ینه قنده ی هم بها بیریش ممکن؟ بوسؤزلرده بدیعی تصویر؛ إیشانتیروچی شیرین یالغان(مبالغه)؛لطف،تاثیر،سیزیم،اؤی-اندیشه،إینجه(نازک)تویغولر جرنگی بارمی اؤزی؟شونینگ اوچون هم شاعر لریمیز غزلباز،قافیه ساز، بؤلیب کیتیش گن. ینه شونی هم اونوتمسلیک کیره کی،شاعرلریمیزنینگ طبعی،ذهن کارخانه سی دانش و معلوماتدن یاغدور آله دی؛شعوری بیلیم- دانشدن تؤئینگن بؤله دی. شعرلریمیزنینگ بیمارلیکدن باش کؤتره آلمه سلیگی بیر تاماندن انه مساله بیلن باغلیق.بیلیم،الهام وشاعر حسّی بیر- بیری بیلن قؤشیلیب،مجازی بیرفضا یره ته دی.انه شو مکانده انسانی تویغو لری و شعر توغیله دی.ینگی بدیعی تفککردنیاگه کیله دی. اونی اؤقیب،بیزده حس-سیزگیلراؤیغه نیب کیته دی،وندن تاثیرلنه دی.شونده شعرلرگینه بیزنی اؤیلشگه، فکرلشگه،معنا ته شی یاتگن رمزلری إیچیگه کیریشگه؛معنا آلیب چیقیشگه اونده یدی.یتوک درجه ده سوادلی بؤلیش،تیل عنصر لری،معنا قاچیریملرینی انگله ی بیلیش چینه کم شعریت یره لیشیگه سبب بؤله دی.یخشی شعر انسانده استیتیک ذوق اویفاته دی. شعر قــئـته توغیلماغی کیره ک یؤقاریده مدرنیزیم حقیده قیسقچه تؤخته لیب اؤتدیک.کیئینگی اجتماعی، علمی،تیکنالوژیک اؤزگریشلر دوریده کیشیلیک حیاتده انقلابی سکره ش و بورولیش یوز بیردی.بو اؤزگریش و بوریلیشدن شعریت هم اؤز اولوشینی آلدی.نتیجه ده آق شعر، ایرکین شعر،سربست ومدرن شعر شکللندی.اؤزبیک قلمکشلری، کیچ بؤلسه ده،بو تجربه نی قؤللـه شلری ضرور.غزلبازلیک و قافیه بازیکدن واز کیچماغلری کیره ک.ایرکین فکرلش،بدیعی اؤیلش یؤللینی تنله شلری اؤته مهم.ایرکین بدیعی فکرلش و شعری شکللر شاعردن اوزلوکسیز مطالعه(یخشی اثرلرنی)،تیلنی بیلیش،سؤز ذخیره سینی آشیریب بارش،قونت و آلغه إینتیلیش ونهایت ینگیچه اؤیلشنی طلب قیله دی.حتّا توغمه و اؤته استعدادلی شاعر هم بو نرسه لرنی اؤزیده سیغدیرگن و سینگدیرگن بؤلیشی ضرور. 
اوستاذ ایشانچ صاحب سلام وعلیکم! مین سیزنی یازگنلریزنی قیزیقیب اویقیمن. یخشیکه سیزبارایکن اوقیمگن و ایشتمگن نرسلرنی سیزنی سایتیزدن هردفعه اوقیمن و سیزدن بیر سوالم بار. خواهش ایته من جواب بیرسیز. آلدندن تشـــکور.
سوال.منقورت نیمه، قنده ی کلیمه، قیسی ملت کلیمه سی، کیم منقورت، قچان بو سوز چیقن؟ منقورت یخشی کلمه می و یا یمان می؟ کیمگه وقچان منقورت نی سوزلسه بولدی؟ آدم گه ایشلتلدی می یا باشقه نرسگه می؟ سابقدن بوکلمه بولگنمی و یا حاضر بیز زمانمز ده بارمی؟ مثال برینگ اینه برمرته تشکور اوستاذ .خدا یاریز بوسن.
مین الوغ مزارشریف دن بااحترام.
آته میزنینگ اؤلگنیگه انچه گینه أیل اؤتیب کیتدی. بو أیل اؤن یتتینچی أیلنینگ کؤکلمیده آنه میزدن هم اجره لیب، شوم یتیم بؤلیب قالدیک. بیز تؤرت یتیمدن خبر آلیب توریشگه کتته- آنه ام نینگ آنه لری راکیه بی بی کیلیب توریبتدیلر. شو کیشینی بیز ایرکه لب«قاره بووی» دیب اته یمیز.
- اؤغریگینه بالم، خوای – ناخوای بیرار تیریکلیکنینگ کوئیده تامگه چیققن کؤرینه سن، اخر کسبینگ نازک، توماو(زکام)- موماوینگنی یازیب چیقسنگ بؤلمه یدمی؟- دیبتیلر.
- هه، إیش قیلیب، باله- چقه سینینگ ایگیلیگنی کؤرسین. ایندی بویاققه قره، اؤغری باله ام، هه دیمی تانگ هم یاریشیب قالر. انه، یاروغ یولدوزی هم تیکه که کیلیب قالدی. آشخانه نینگ یانیده گی توتدن سیرغه لب پستگه توش، اؤتینیمیز یؤق. آشخانه ده بیر زمانلر باغدن کیلگن بیر- إیکیته یانغاق تؤنکه بار، بالته نی آلیب، شونینگ بیر چیکـّه سیدن آزگینه اوچیریب بیر، قومغان(چای قیئنه ته دیگن إیدیش) قؤیه من. کیچه تاغه نگ بیریب کیتگن زاغره دن إیکیته سینی آلیب قؤیگنمن، بیرگه له شیب چای إیچه میز.
اؤشه یتیملرنینگ اؤزیگه بویورسین. تؤیلریده اؤینب- کولیب خذمت قیلی لیک. خیر ایندی، بوی، مین کیته من، تاغ تامان هم یاریشیب قالدی.
یالغیــزتـون نینگ ساکن لحظـــه لریده،
بیراق، نوایی نینگ کؤنگلینی رنجیده قیلیب، اونگه قرشی سلبی مناسبتده تورگن شاعرلر هم بؤلیشگن. بیز بو حقده جوده آز معلوماتگه ایگه میز. نوایی اؤز اثرلریده انه شونده ی رقیب و حریفلرینی آچیقچه سیگه تیلگه آلمیدی. نیمه گه؟ بیرار- بیر زیان- ضرر یتکزیشدن هدیک سیره بمی؟ اخلاق وآداب یوزه سیدنمی؟ اهمیت بیرمه گنیدنمی؟ نوایی بو موضوعلرنی آچیق قالدیره دی. تیلگه آلگنیمیز مساله دن نوایی زمانداشلری بی خبر بؤلیشگنمی؟ نیگه دیر اولرده هم کم معلومات اوچره یدی. بو باره ده ظهیرالدین محمّد بابر تامانیدن کیلتیریلگن ائریم قیدلرنی إیسلش ممکن.
ادامه مطلب
ادامه مطلب
اؤزبیک ادبیّاتی تاریخیده ظهیرالدّین محمّد بابرنینگ علحیده اؤرنی بار:
ادامه مطلب
عصیانکار شاعر، تصوفی ادبیّات نینگ تیپـیک نماینده سی، اؤزبیک کلاسیک ادبیّاتی نینگ إیریک وکیلی بؤلمیش بابارحیم مشرب(1640م) أیلی حاضرگی اؤزبیکستانگه قره شلی نمنگانده حدودیده، کمبغل کاسب مُلله ولی عایله سیده دنیاگه کیلگن. کیئینگی معلوماتلرده 1653 أیلی توغیلگن دیئلماقده. کیچیک یاشلیگیده یاق مدرسه گه اؤقیشگه باره دی، کیئینچه لیک زمانه سی نینگ تنیقلی علمالریدن مُلله بازار آخوند قؤلیده تحصیل کؤره دی. مشرب(1665) أیلی تعلیم آلگنی کاشغرگه باره دی، او یرده یتتی أیل چمسی قالیب کیته دی. کاشغرده آفاق خواجه حضوریده بیلیمینی چقورلشتیره دی. 1973 أیلدن باشلب تا عمرینینگ آخریگچه درویشلیک،قلندرلیک بیلن حیات کیچیره دی. 1711- أیلی بلخ حاکمی محمودخان قتغن تامانیدن دارگه تارتیله دی.
«بیرینچی معلم»
-دوئشون(باش قهرمان) - قیرغیزنینگ آقساق کوی اوروغیگه منسوب سابق عسکر، کمسومول، آتخانه ده مکتب قوریب اؤقیتوچیلیک قیلگن چله سواد کیشی، کیئینچه لیک سووچی(میراب)لیک قیله دی؛ کیکسه یگنده پوسته چیلیک بیلن شغلله نه دی.
ادامه مطلب
ادامه مطلب
ادامه مطلب
| Design By : Pars Skin |
اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز.
منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی .
