ویبلاگ خوانلریمیزدن سهراب بیک سؤره گن بیر سوالگه جواب قیله میز.

اؤزبیکلراؤتمیشده قنده ی اؤلچاو بیرلیکلریدن فایده لنگنلر؟

معلومکی،اؤلچاو بیرلیکلری هردایم آدملرارا آلدی- بیردی مناسبتلرینی تأمینلشده مهم رول اؤینب کیلگن.هربیراؤلچاو بیرلیگی اوزاق تاریخیگه ایگه.اولرتورلی- تومن خلقلرده،ائیری-ائیری کؤرینیشده اختراع ایتیلیب معامله گه کیریتیلگن.تورکی خلقلرجمله دن اؤزبیکلرهم علیحده اؤزیگه خاص اؤلچاو بیرلیکلریگه بؤلگنلر. بونرسه شونچه لیک کینگ وکتته مساله کی،اونی چقورعلمی اؤرگنیش،اؤلچاو بیرلیکلری نینگ سؤزلیگینی(فرهنگ) توزیش اصلیدهُ مدنیـت شناس وتـیل شناس عالملرایلکه سیگه یوکلنه دی.

اؤزبیک خلقی کیچمیشده قنده ی اؤلچاو بیرلیکلریدن فایده لنگنی حقیده تؤخته لیشدن آلدین،

مساله نینگ ماهیتیگه بیرآز توشونچه بیرسک.

اؤلچاو بیرلیکلری اؤزی نیمه؟  

بیزنی اؤره ب تورگن عالمنی توشونیب،یخشی انگلب آلیش همده انسانلرارا تورلی مناسبتلرنی برقرارسقلش اوچون ازلدن آدملراؤلچاوبیرلیکلرینی اؤیلب تاپگنلر. باشده اؤته سادّه،افاده لش قمراوی انچه تاربؤلگن اؤلچاوبیرلیکلری 20- نچی عصرگه کیلیب،کینگ قولاچ یائیب رواجله نیب کیتدی. بیرلیکلر«میتریک تیزیم» نامی آستیده بیقیاس درجه ده مکمللشتیریلتیردی.ایندیلیکده، بولرهرخیل قیمتنی افاده لب،انسانیت نینگ علمی،اقتصادی واجتماعی احتیاجلرینی قاندیریشگه خذمت قیلیب کیلماقده. اؤلچاو بیرلیکلری هربیر یورت ومملکتده هرخیل بؤلیشیگه قره می،اولر «خلق ارا استاندرد اؤلچاوبیرلیگی»نامی آستیده یوریتیله دی.اؤلچاو بیرلیکلری نینگ تورلری کؤپ.مثـــلن :

وقت اؤلچاو بیرلیگی،حجم(سویوقلیک،قویوقلیک،گاز)،آغرلیک،کینگ لیک،اوزونلیک،

مسافه اؤلچاو بیرلیگی،یه سسیلیک(مساحت)،انرژی،باسیم(فشار)،تاووش،کوچ،حرارت

(إیسیقلیک- ساووقلیک)،یاروغلیک آقمی(نور)،زرّه،تؤلقین وباشقه لرنی حساب- کتاب قیلوچی، محللی وخلق ارا اؤلچاوبیرلیکلری موجود.

 شونی هم اونوتمسلیک کیره کی،یؤقاریده آت توتیلگن بیرلیکلربوگونگی گلبــــَل ترقییات بیلن باغلیق بؤلیب،اؤتمیشده بوبیرلیکلرحاضرگیده گی دیک کؤرینیشده هیچ بیرخلقده موجود بؤلمه گن.

شومعناده اؤزبیکلرهم تاریخن،شکلله نیشی بیلن بیرگه انه شواؤلچاوبیرلیکلریدن استفاده قیلیب کیلگنلر. تیپه راقده تأکیدله گنیمیزدیک،مذکور بیرلیکلرنی اینگ قدیمگی دورده باشلب،مینگ أیللیکلربغریدن سوغوریب آلیب،بیرادبی وتاریخی اثرمثالیده کؤرسه تیب اؤتیش،حاضرگی مقاله میزنینگ حجمیگه سیغمیدی.

عمومی قیلیب ائتگنده،اؤزبیک خلقی آره سیده وقـــت اؤلچاوی(بوحقده:«تورکی خلقلرنینگ هم اؤز تقویمی بارمی؟»- دیگن مقاله میزده گپیریب اؤتگنمیز)،نرسه لرنینگ سیغیمی(حجم)،مسافــه(اینی- بؤیی، اوزون- قیسقه لیگی، یؤقاری- قویی)کبیـــــلرنی اؤلچش عــــادت توسیگه کیریگن. وقت،سیغیم ومسافه نی اؤلچب کؤرسه تیشده اؤزبیکلرآدم تنه اعضاسیدن فایده لنگنلر.

مثلن : ساچ، قاش،بؤی،برماق، بیل،قدم،قولاچ،بیلــَک،قریچ،تیزه،بوغین،تیرناق،مشتوم،قولتیق، بؤئین،هاووچ،کؤز،بورون،سیقیم،قولاق،تقیم،کیکیرتک،تاماق،قولاچ،بؤربَــی،سان،قویروق، بـــــیل،تیــــش؛

کیئم- باش: ایتک،بخیه،کؤنه ی،چؤنتک ؛

آسمان جسملری:

(قویاش،آی،یولدور..)؛

اسباب-اوسکونه: تیگیرمان،اؤراق،یای،تندیر،اؤق...؛

بویوم-ایدیشلر: قاپ اون،سطل،قازان،پیاله،کؤزه،تونگ، باتمان، قؤلگه سالر؛

اؤسیملیک : تیره ک، ارپه،تال،درخت،بوتته،چنار،یپراق؛

مسافه نی اؤلچشده :   

مسافه نی اؤلچشده:

چقیریم،مرحله،فرسخ،یاغاچ،قداق، توتم،اینلی،منزل،گز،چؤزیم،شرعی؛

نرسه لرنینگ وزنینی اؤلچشده :

یتمــَی،یسره ی،پقره ی،چقره ی،غربــَی،نوم خورت،سیر،پاو،خورد،مثقال وباشقه لر.

ایندی انه شواؤلچاوبیرلیکلری نینگ بیلدیرگن معناسینی گپلرمثالیده ایضاحلب اؤته یلیک:

 آدم تنه اعضاسی :

- آدم بؤیی قار یاغدی؛

- بیلیمگچه لایگه باتتیم؛

- کیکیرتک گچه قرضدارمن؛

- قاش قاره یگونچه باریب کیله من،

- بیرقریچ پؤته،بیرسیره،بیرقولاچ إیپ،بیرآغیز گپ.

 مسافه بؤئیچه:

- اؤلچه دیم بیرقــَری چیقدی؛

- بیر توتم  کون؛

- بیر چقیریم  یؤل؛

- بیر گز اوچیب توشدیم وباشقه لر. 

آغیرلیکنی اؤلچش بؤیئیچه:

- بیرباتمان بوغدای آلدیم؛

- پقره ی پیلله ساتیب آلدیم؛

- بیراویماق پیله اوروغی کبی. 

اسباب- اوسکون:

- بیر تیکیرمان سوو؛

- بیر سبد اوزوم؛

- بیر ایتک مه ئیز؛

- بیرغلبیرغؤزه؛

- بیر چیغیل ارپه.

 بویوم - ایدیشلر:

 - بیرقاپ اون؛

- بیر قنار بیده؛

- بیرقازان آش وباشقه لر. بواؤلچاو بیرلیکلری میتریک تیزیمیگه اؤخشب،کؤپ هم انیقلیککه ایمس.بیراق،اؤزدوری نینگ احتیاجلرینی قاندیره آلگن.

یؤقاریده کیتیریب اؤتیلگن اؤلچاو بیرلیکلریدن ائریملری ادبی، تاریخی متنلرده هم اورچره یدی : «قؤرغاندین دریا  بیر اؤق آتیمی بؤلغای(مسافه)» دیب یازه دی بابراؤز«بابر نامه»سیده.

قدم،میل، کرور،قری،توتم،ایللیک،جو(ارپه) کبی بیرلیکلرگه منه بونده ی تعریف بیره دی:

تـــؤرت  مینگدور  قدم بیله بیر  میل،

بـــــیر کروه دیر انی هند   ایلی   بیل.

دیــــدیلر   بیر  یریم   قری  بیر  قدم،

هر قــــری  بیلکی، باردیر آلتی توتم.

هرتــوتم تؤرت ایلیک،ینه بیرایلیک،

آلتی جو عرضی بؤلدی بیل بو بیلیک.

                                             «بابرنامه»- 423-بیت

مسافه نی بیلدیروچی قــَری سؤزی:

- بیرقــَری برماق اوچیدن تیرسککه چه بؤلگن اوزونلیکنی بیلدیرگن. یعنی بیر قری آلتی    توتمگه تینگدیر.

- بیر توتم :  تؤرت اینلیک.

- بیراینلیک :ارپه دانه سی نینگ بؤیلمه سیگه تینگدیر.

- مرحله : 25-30 کیلومیترگه تینگ.

- باتمان: 128 کیلو گرام.

- قریچ : بیش برماق.

- ابیر اینلیک : آلتیته ارپه.

- فرسخ : آلتی کیلو متر.

- یاغاچ : 8-9 کیلومیترگه تینگ.

-  طناب : یریم هکتارگچه.

- برماق : إیککی –إیککی یریم سانتی میتر.

- قداق : تؤرت یوز گرام.

- قدم : 60-73 سانتی میر.

- قولاچ : إیککی قؤل نینگ اؤرته برماق اوچلری آره سیده گی مسافه گه تینگ.

- ارشین: بیر قدمگه تینگ.

- چقیریم : 1006  میترگه تینگ.

آتلریمیزنینگ معناسینی بیله میزمی؟

حیاتی کوزه تیشلر

انسانلراسمی حقیده گپ گیتگنده،اونینگ(آت نینگ)معناسی کؤپ هم نظرده توتیله ویرمیدی.صلیده هم شونده ی.اسملرکیم یاکی نیمه نی دیراته یدی،نامله یدی.آتلرقیسی ساحه گه عایدلیگی اوتماتیک روشده متن یاکی نطقدن انگله شیله دی.اونده هم اسملربیزبیلگن و یخشی ته نیگن نرسه لرحقیده تصوّر بــیره دی.مثلن،مؤنده لاق(اؤسملیک توری)، قؤزی(حیوان توری)،تال(درخت توری)،آی(آسمان جسمی)،توز(کانگه عاید جسم)،آلتین(قیمت بها میتال)اوزوم(هول میوه توری)وباشقه لر. بواسملرنی یخشی راق بیلیش وتوشینیش اوچون آدملراولرنی صفتله یدیلر. یعنی،نرسه-حادثه لرنینگ کتته-کیچیکلیگی، اوزون- قیسقه لیگی،دؤنگ ویســّی لیگی،آغیراینگیللیگی،طعم- مزه سی،خونیک- چرایلییگی،یومشاق وقتتیقلیگی وهاکذا خصوصیتلری انیقلب آله دیلر.آتلرنینگ سیمنتیک(معنا) تامانلری تخمن شولرنی اؤز إیچیگه قمره ب آله دی.

آتلرآره سیده انسان اسملری ائریم جهتلری بیلن فرقله نیب توره دی.اوروپا وامیریکه لیکلر عمومن،آلگنده اؤزاسملری نینگ معنالرینی بیلیشمیدی.چونکی،اولر اوچون اسم فقط نامله ش وظیفه سینی اؤته یدی. باشقچه ائتگنده اولرحسّیات آدملری ایمس،اولرمساله گه کؤپراق اینتیلیکتوال(عقلی)تماندن یانده شه دیلر.باشقچه ائتگنده اولرتاریخ بیلن حسابله شیب آلگنلر.

اولرده گی علم- فن هربیرنرسه نی قطعی تعریفلب بیرگن.اسملرنینگ اؤزتاریخی،کیلیب چیقیشی وعنعنه سی ادبیّتارده قید قیلیب کیتلگن.خلق عمّه سی آتلش معناسیده اسملرنی قؤللیدیلر. شرقی اولکه لرده هم اسملر مساله سیده هر بیرخلق نینگ اؤزرسمی- ادومی بؤلگن. اؤتمیشده تورکی خلقلرده بومساله بیر قدر رنگ- برنگ بؤلگن. اولرده باله توغیلیب، کؤزآچیب أیلک کؤرگن نرسه سینی(مثلن قؤچقار،اؤراق بؤلسین)اونگه اسم قیلیب قؤیگنلر. بو بیرینچی مساله.إیککینچی مساله شونده کی،تورکی خلقلر اؤزلری ارداقله گن،إیشانگن، سیغینگن، تاپینگن واوه یله گن نرسه لرینی باله لریگه اسم صفتیده قؤیئیشگن. بؤری تورکی خلقلرده مقدّس حسابلنگن و توغیلگن باله گه بؤری بای،دیب اسم بیرگنلر.مساله نینگ ینه بیر تامانی بار.گپ شونده کی،یتتینچی میلادی عصرده تورکی اولکه لرنی باسیب آلگن عربلریوزمینگلب تورگی خلقلرنی قیریب تشلش بیلن بیرگه اولرنینگ برچه عرف،عادتی،کتابی وبوتون انسانی قدریتلرینی برباد قیلگن.تاریخچی عالم طبری نینگ کیلتیریشیچه عرب قوماندانلریدن ابن قــُطیبه وباشقه عرب لشکرباشیلری یوزمینگلب تورکیلرنی قتل عام قیلگن.حتــّا اسلام دینی قبول قیلگنلرنی هم ایه مه گنلر. اسلام دینی انه شونده ی کتته ایوریلیشلرعوضیگه بوتون آسیا ، ائنیقسه،تورکی مملکتلرده قرارتاپتیریلدی.عربلردیندن تشقری اؤزلری بیلن جوده کؤپ ناباب نرسه لرنی اؤزلری بیلن آلیب کیلدیلر.محللی یرلیکلر قیلیچ زؤری بیلن اولرنی کؤز یوموب قبول قیلیشدن اؤزگه علاج تاپه آلمه دیلر.شولردن بیری اسملر مساله سیدیر. باشقه استیلاچیلردن فرقلی روشده عرب تیلی دین لباسی بیلن تورکی خلقلرمدنیتیگه کیریب کیلدی. بو یورتلرده عرب تیلینی بیلیش چینه کم دانشمندلیک بؤلیب قالـــدی.عرب پرست عالمالرتامانیدن،صرف- نحو(؟)برچه علمرنینگ آنه سی دیگن،-بی معنی سفســــــــفه إیلـــگری سوریلدی. بونده ی قره ش افسوسکی،حاضرهم حکمران. تورکی تیللردن اؤزبیک تیلی ائینچلی درجه عرب تیلی نینگ تاثریده قالیب کیتدی. بوعلیحده مساله.

گپ شودرجه گه یتیب باردی کی،عربلرنینگ اؤزلری إیشلتمه یاتگن،حتی خونیک معنالی اؤلیب کیتگن سؤزلرهم تیلیمیزگه کیریب کیلدی.آدملر بؤسؤزلرنی قؤش قؤللب قبول قیلب ، بوگون هم اولرنی تبرّک توتیب کیلماقده لر.

بولرآره سیده اسم صفتیده قبول قیلنگن سؤزلر انچه مقدارنی تشکیل ایته دی.هیچ اؤزآتیمیز نینگ معناسی حقیده اؤیلب کؤرگنمیزمی؟ ایندی انه شولردن بعضیلرینی کیلتیریب اؤته میز:

گـلـثـو م(اعیال اسمی) : یوزلری لؤپپی،سیمیز باله نینگ آنه سی.

حـفـصـه : کؤریمسیزوخونیک قاره خاتین.

خد یـجـه : باله تشله گن تویـــه.

بـتـو ل : ایرکک نینگ شهوتینی قاندیروچی اعیال.

سُـمـیه : نرسه لرده گی آغوو زهر.

 
سکـیـنه : قشّاق وگدای خاتین.

رُ قـیه : جادوگر،الداقچی.

عـذ ر ا : تیشیلمه گن نرسه.

فـا طـمه : سوتدن قالگن بؤته لاق(تویه نینگ باله سی).

 
جـعـفر : سیر سوت تویـــه.

ذ بـیـح : بؤینی کیسیلگن حیوان.

بـا قـر : بوقــــه،هوکیز.

عـبـا س : قیلیغی خونیک،قؤپال آدم.

عـثـما ن : إیلان نینگ باله سی.

کا ظـم : سقاو، تیلسیز، لال.

ها شـم : ائله نیب نان ساتوچی کیشی.

 
حـیـد ر : إیرتیغیچ .

غـلا م : بی ساقال،جنسی قایده له نیش اوچون تنلنگن باله(کؤپلیگی غلمان)!

ادهم : قــــــاره.

غلام سخی- سخی(علی)نینگ غلامی.

غلام علی-علی نینگ غلامی.

کلب علی-علی نینگ کوچیگی(ایرانلیکلرده)

وباشقه لر.اؤزبیک تیلگه عرب تیلیدن اؤزلشگن خونیک معنالی سؤزلرآز ایمس.قیزیغنی شونده کی بیزنینگ تیلینیزگه بوسؤزلر ایجابی معناده إیشله تیله دی.

غـــــذا- تویه نینگ سئیدیگی،شیپتیری.

عقـــل- تویه نینگ توشاغی،

*نکاح- تیشماق(سوراخ کردن) وباشقه لر.

بیز اؤزبیکلرده اسملر نینگ معناسینی بیلیش ازلدن موجود.بیراق،نیگه دیراؤز تاریخی اسملر یمیزنی بیریاققه سوروب،عربچه اسملرنی قؤئیشگه آشیقه میزواولرنینگ معناسینی اؤیلب هم کؤرمیمیز.احتمال 90% اسملریمیزعربچه دیر.یات اسملردن واز کیچیش اوغانستاندیک عنعه وی جمعیتلرده آسان إیش ایمس. درّاو کافرگه چیرقه یاتگن دین فروشلرپیدابؤلیب قاله دی.اسم قؤئیش نینگ دینگه هیچ قنده ی علاقه سی یؤق.آدملریمیز، اسملرنی تنله شده  دبدبه لی ،جیمجمه دارلریگه إینتیله دیلر..میلی، بوهم بیر شخصی قیزیقیش عادی اسملرنی قؤئیش هم آدم نینگ شخصیتینی هیچ قچان یرگه اورمیدی.

مثلن،قیلیچ،بالته،تاش پولت،یامغیر،بؤری،اؤراق،تورسون وباشقه لر.اؤزبیک تیلیمیز

نینگ مشکل- معمّاسی فقطه عرب تیلی ایمس،فارس تیلی هم حدّن تشقری اؤز نفوذینی آشیرگن. تیلیمیزهلاکت یاقه سیگه الــله قچان کیلیب قالگن. تیلیمیز اؤلماقده،هی بره که تاپکور!- دیه خطر قؤنغیراغینی هم چله بیرسک بؤله دی.

کیئینگی مقاله لرده بیر تقیم(سلسله)اؤبیک اسملرینی کیلتیریش نیتیمیز بار.

* اسملر ایرانی منبعلردن آلیندی.  

 انتالوژی

۱۵-۱۴عصرلرادبیّاتی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...

۲۶

تیلربؤلسنگ جهان إیچره امارت،

فقیرلر کؤنگلینی قیلگین عمارت.

خــُـجـــــــندی

اؤن تؤرتینچی عصرنینگ إیکینچی یریمی،اؤن بیشینچی عصر باشلریده خجنــــد ده یشب،ایجاد ایتکن عجایب اؤزبیک شاعری دیر.ادیب گؤزه ل وجؤشقین لریکه سی بیــــلن اؤزبیک دنیاوی ادبــــــیّاتـــــــــینی رواجلنتیریشگه اؤلکن حصّه قؤشگن.خجندی نیـــنگ حیاتــــنامه سی حقیده معلومات بیروچی منبعلر بیزگچه دیرلی یتیب کیلمه گن.اؤزشعرلریدن بیریده شاعرتخلــّصینی شونده مصرعلربیلن تیلگه آله دی :

غریبلرنینگ سؤزی بؤلور جگر سؤز،

غریب ایرمس خجندیدین غریب سؤز.

 ائریم مقاله لرده  ادیــبنی فارس تیلیدن ایجاد اییتگن شاعرمشهورکمال خجندی بیلن ینگلیش طرزده اره لشتیریب،قاریشتیریب یوبارلگنلر. بولرنی بیر- بیریدن فرقلش لازم.مناقب و تذکره لرده جمله دن علیشیر نوایی هم شاعرخجندی حقید هیچ قنده ی معلومات بیرمه گن.امّا،نوایی نینگ«فرهاد وشیرین»داستانیده گی ساقی نامه بندلری نینگ باغله نیشی خودّی، خجندی(نوایی دن تخمین بیر عصرآلدین یشب اؤتگن)قؤلــله گنی کبیدیر. اینگ قیزیغی شونده کی،شاعر خجندی نینگ بیربیتی «فرهاد وشیرین»داستانده توارد بؤلیب کیلگنی کیشی نینگ دقتنی اؤزیگه جلب قیله دی.فرهاد  بیلن شیرین اؤرته سیده سیوگی یازیشمه لری قیلینه یاتگنده،شیرین تیلیدن فرهادگه شونده دیب مصرعلر ینگره یدی : 

جنون تعویذیغـــه بؤلگـــــنده مایل،

 قؤل ایتسم ایردی بؤینــینغه حمایل.

 «فرها دوشیرین» ۲۴۱- بیت

خجندی نینگ «لطافتنامه» سیده ایسه بونده ی اؤقیمیز:

یامان کؤز بؤلمه سون حسنونگغه مایل،

قؤلـــومنی بؤینیــــــنغه قیــــلسم حمایل.

«لطافتنامه»-57 بیت. (تأکــــید وقید کمینه إیشانچــــــــدن)

منبعلرده بونده ی استعدالی وقدرتلی شاعرحقیده معلومات کیلتیریلمه گنی عجله نرلی بیرحالت. نوایــــیدن آلدینراق یه شب اؤتگن،فقط ،بیرگینه اؤزبیک شاعری آتــــایی اؤزشعرلریدن بیریده :

آتایی شعری نینگ لطفینی بیلسه،

لطافتنامه دیــــن کیچگی خجندی.

دیب، شاعرنی خجندی نی ایسلب اؤته دی.شوندن معلوم بؤله دی کی خجندی اؤز دوریده انچه شهرت قازنگن بؤلگن.خجندی نینگ اؤزی شعرلری نهایتده شیرین، لطیف وشیره لی ایکنینی فخرله نیب تیلگه آله دی :

خجندی سؤزلرین خوارزمی مسکین،

ایشیتسه یؤللـــــی(*) دیب قیلغی تحسین.

 *اؤز اسلوبیگه ایگه دیمکدیر.

خجندی دن فقط گینه اونینگ«لطافتنامه»سی سقله نیب قالگن.چنانچه شاعر بوحقده منه          بونده ی دیئدی :

 لطافتتین تیلیم هنگامه قؤیدوم،

انینگ آتینی لطافتنامه قؤیدوم.

«لطافتنامه»خوارزمی نینگ«محبتنامه»سی تأثریده یازیلگنینی شاعرنینگ اثریدن بیلیب     آلیشمیز ممکن.

«لطافتنامه»1411-إینچی میلادی أیلده حکمرانلیک قیلگن تیموراولاده لریده بیری سلطان محمود گه بغشلنه دی.اثرآلتین اؤرده خانلیگده یره تیلگن بؤلیب،بواثراؤزبیک ادبیّاتیده نامه چیلیک ژنرینی رواجلنتیرگنی بیلن هم اهمیت کسب ایته دی. اؤن بابده دن عبارت«لطافتنامه» مثنوی ژنریده یازیلگن ؛همّه سی بؤلیب 313 بیتدنی اؤز إیچیگه آله دی.

مؤجّزگینه بوشعری طومارچه اؤته مهارت بیلن لفظی،معنوی صنعتلر گه یوغیریلگن وبیزه تیلگندیر. بوشعری گلدسته اینگ چرایلی اؤخشه تیش،ترکیب وتصویری بیلن کیشینی اؤزیگه    قره تمی قؤیمه دی.

اؤزینی کوچ بیله سالدی بلاغه،

گداکیم عاشق اؤلدی پادشاه غه.

خجندی لیریکه سی نهایتده اؤیناقی،دلبرتاتلی وتثیرچندیر.خجندیده بونده ی بیتلرنی کؤپلب اوچره تیش ممکن.خجندی«لطافتنامه»سی نینگ تؤرته قؤلیازمه نسخه سی موجود بؤلیب،إیکیته سی کابل کتبخانه سی نینگ قؤلیازمه ذخیره سیده ،قالگن إیکیته سی ایسه،استانبول ولندن موزیمده سقله نه دی.اثرتاشکینتده اتاقلی تورکولوژیست عالم ایرگش فاضل اف تمانیدن تنقیدی متن کؤرینیشیده  نشرقیلینگن. «لطافتنامه» بؤییچه کمینه نینگ هم کوزه تیش وبیتیکلری بار. کیزی کیلگنده اثر  بیلن بیرگه اعلان قیله جمکیز.

 کیئینگی موضوع : شاعر امیری

 انتالوژی

اینگ قدیمگی دورلردن باشلب...

خوارزمی

صبردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،
بویـــؤلده صبر یؤق اندیشه قــیلسم.
                           خوارزمی

اؤزبیک ممتاز ادبیّاتی نینگ إیریک نماینده لریدن بیری. خوارزمی حقیده جوده آز معلومات بیزگچه یتیب کیلگن.شاعرنینگ توغیلگن واؤیلگن أیلی انیق ایمس.اصل اسمی هم نامعـــــــلوم. خوارزمی اؤن تؤرتینچی میلادی عصرده  یــَشب اؤتگن اتاقلی اؤزبیک شاعری.خوارزمی نوایی گیچه بؤلگن اؤزبیک ادبیاتیده«نامه چیلیک» ژنرینی باشلب بیرگن شاعر وادیب حسابلنه دی.خوارزمی نینگ ادبیّاتده گی اؤرنی دنیاوی ادبیّاتنی ترغیب قیلگنی بیلن هم بیلگیله نه دی.ائریم ادبیّاتلرده خوارزمی نینگ إیککینچی تخلــّصی بیانی دیب کؤرسه تیله دی. خوارزمینی مشهور ادیب و شاعر بؤلگن لیگینی مملوکلر(مصر) دوریده یه شب اؤتگن تنیقلی شاعر سیفی سرایی هم تیلگه آله دی.خوارزمیدن بیزگچه اونینگ یگانه اثری«محبتنامه» یتیب کیلگن.عشقی لیریک شعرلردن باغلنگن إیخچمگینه بواثرآلتین اؤرده خانی  محمّد خواجه بیک تکلیفی بیلن 1353- میلادی أیلی یره تیله دی.اثردن معلوم بؤلیشیچه،محمّد خواجه بیک  شاعر خوارزمیدن تورکیچه(ایسکی اؤزبیک)کتاب یازیب بیریشنی التماس قیله دی.هه! تصوّر قیله یپسیزمی عزیزلر،بوندن آلتی یوزأیل آلدین بیر

حکمران اؤز آنه تیلیده ادبی- بدیعی اثراؤقیشنی آرزو قیلیب قاله دی؟! دیمک آنه تیلیده اثر یره تیشگه بؤلگن اشتیاق ینگیلیک ایمس.آنه تیلیگه بی پسندلیک ائنیقسه اؤزبیکــــــــلرگه خاص بیر کسللیکدیر.سؤگگی مینگ أیللیک  دوامیده، کاشغریدن باشلب بومساله  گه کؤپ باره اهمیت قره تیلگنینی کؤره میز.نوایی بوملامت نامه(آنه تیلیگه بی پروالیک) گه قرشی مردانه فکری جنگ قیلگن یگانه بیوک شاعر سنه له دی.

خوارزمی نینگ«محبتنامه»اثری بیلن اولوغ شاعرعلیشیرنوایی هم ته نیش بؤگن. نوایی اؤزی نینگ«محاکمة الغاتین» اثریده«محبتنامه»دن پرچه شعرلرنی کیلتیره دی."محبتنامه ده گی " جؤشقین روحده یازیلگن بؤلیب،سیوگی،اخلاق وباشقه اجتماعی حیاتی مساله لرمهارت بیلن     ترنـــّم ایتیله دی.اٍر بدیعی یوکسک سویه ده یازیگندیر.

پری رخــــتسارلرنینگ کــؤرکه بایی،

یوزونگ نوروز وقاشینگ بیره م آیی.

«محبّتنامه»نینگ إیکیته قؤلیازمه(عرب واؤغوریازویده)نسخه سی موجود. بوحقده کؤپراق معلوماتگه ایگه بؤلماقچی بؤلسنگیز،اوشبو ویبلاگده گی کمینه نینگ محبّتنامه حقیده یازیلگن:«اؤزبیک دنیاوی ادبیاتی»مقاله سیگه قرشینگیز ممکن.

 کیئینگی موضوع : خــُجندی

حکایه

‌إیلک سباق

نیچه یاشگه کیرگنیمنی هیچ کیم بیلمیدی.آنه م اوزوم پیشیغیده دیسه،آتم اؤریک گلله(زردآلو) گنده توغیلگن سن بالم دیــــردی.قیشلاغیمیزده کیم قچان توغیلگه نینی بیش قولده ی یخشی بیله دیگان مامه م بیچاره اؤلیب کیتگنیگه اچینه من.

شو بیلگیم کیلگنی- کیلگن ایدی اؤشه پیئتلری.آتم،آنم اؤقیمیشلی بؤلسه ایدی کاشکی!-دیردیم.انسان نیگه یره لگن؟یششدن مقصد نیمه؟ قنده ی یشش کیره ک؟ ونهایت ایرکینلیک نیمه؟- دیگن فلسفی سواللر بیریاقده تورسین،جیلله قورسه توغیلگن أیلیمیزنی- کو،بیلردی،- دئیمن اؤزیمچه. شونرسه لرحقیده اؤیلرکنمن، اؤقیگیم کیله دی،یخشی اؤقیگیم کیلدی،زمان اؤقیگننی کی دیمن...

توغیلگن کونیمنی بیلماقچی بؤلیب،اوندن- بوندن سؤره ب یوریشیم کؤچه داشلریمگه یاقمه گن.شو قاره کوننی بیلیشیم کیره ک مـــدی؟ بلـــــکی،کــتته- کـــتته آدملر اؤرنیده قــؤیـــب کؤرگندیرمن اؤزیمنی.خیالیمده اؤزیمدن بیر قهرمان یــَسه گندیرمن  بلکی.آرزوگه عیب یؤق دیئیدیلر...

کؤچه ده گیلربوحقده گی قیزیقیشیمنی بیلیب قالیشیبب :

- سینی جوره تیگیزماچی نینگ اؤغلی دیسه بؤلدی- ده!بیلسنگ نیمه-یو،بیلمه سنگ نیمه؟شونی بیلگه نینگ بیلن کاسه نگ نینگ ته گی آقرارمیدی؟ یاکی،مکتب اؤقیب، آته-آنگه کلله یدیرارمی ایدینگ؟-دیسه لربارمی؟!اولرنینگ بوگپلریدن کؤنگلیم رنجیب ویران بؤلدی.اوستیمدن کولیشگنلریگه چیده ی آلمه دیم. إیچ- بغریم ایزیلیب، راسه زرده م قینه دی.امیدلریم سرابگه ائلندی.توغیلگن کونیمنی بیلیش مینگه نیگه کیره ک بؤلیب قالگنینی یخشی ایسله آلمیمین.ایرکه لیک قیلیب سؤره ب من- ده!

بَری بیر، إیچیمده اؤقـیمن، دیب اؤزیمگه قرار بیردیم... باشــــــقه چهاره یؤق.

شوندن کیئین کؤچه دن ایشیتگن اچچیق وکیسه تیق گپلرنی کؤنگلیم اؤکسیب،آته-آنمگه ائیتدیم.اولر«کمبغل نینگ باله سی سن،شوله نگنی یب پرده نگنی قیلیب کیته ویرسنگ بؤلمیدیمی»؟-دیب مینی آبدان کایشدی.اویده گیلرنینگ گپـیده جان بارده ی. چونکی،هر قنده ی یخشی کونلر بائــلرنیکی-ده."آغزی قیئشیق بؤلسه هم بای نینگ اؤغلی گپیرسین"-دیئلگن مقاللرده. توغیلگن کوننی هم شولرگه بویورگن. دنیانینگ ابره-اطلسی-ده، شولرنینگ بؤیـــــــئیگه اؤلچب بیچیلــــــگنده ی!

***

اؤن إیککی یاشلرده من چمه سی.اؤشه أیلی قیش قتتیق کیلدی.گورسوله تیب قار اوردی،اریق ونهارلرده سوو موزلب قاتدی.قاره ماللرتپه-تپه تشلب،أیقیلیب اؤله ویردی. تیگیرمانلر پرچاو،باز-اوچارهم بؤلمه دی.دهقانلرقؤشگه چیقه آلمه دیلر.مین هم باشقه تینگ قورلریم سینگری اویده،سوغدی(صندلی) اطرافیده باغله نیب قالدیم.آتـم اؤتـتیز أیلتیگرمانچیلیک قیلیب هیچ نرسه نینگ ایگه سی بؤله آلمه دی.بوتـــــون عایله بیر عمللب قیشدن اما- إیسان چیقیب آلیش قیغوسیده میز.خلــّص،اقتصادی احوالیمز یخشی ایمسدی.اوّلیگه،آتم مینی بائــلرنینگ ایشیگده یتیم قؤیماقچی بؤلدی،کؤنمه دیم.دهقان قیلیب سای-آدیرلرگه قؤشگه چیقرماقچی بؤلدی. یؤق،یؤق! مکتب اؤقیمن،دیب توروب آلدیم.إیش- یومیش جبریدن شوکونگچه امل- تقل قیلیب اؤقیب کیله یاتگن ایدیم مکتبنی.روزغارإیشلریگه قاریشیب،مکتبدن یالچیمه دیم.شونگه قره می،هلی هم اؤقیــــمن، دیب سؤزیمده توریبمن.اؤقیش نینگ چؤغی روحیمدن  اؤچگنی یؤق.بیلیم نینگ سیراب بولاغیدت تؤیب سیپقرگیم کیله دی... 

نیمه بؤلدی- یو،عایله میزده خوددی،کؤزآغریغده ی بویاقدن مُله امامنینگ گپی چیقیب قالدی.اؤزیمیز نینگ مَچیتیمیزده گی مُلله نینگ گپی. بورناغی کون :

- اؤغلینگیزنی مَچیتگه جؤنه تینگ اکه،نمازلیگینی اؤرگنه نیب آلسین بدبخت،- دیبدی آتمگه ملاامام.آتم بو گپنی کیلب عایله میزده ائترکن،إیچیمگه تیترتمه توشــــتی.هه! دیسم،یؤق!دیسم هم آتم مینی مُلله گه اؤقیتماقچی.مُلله امام نینگ بوگپلری قتتیق داریگنیدن بؤلسه کیره ک، آتم "اؤقیته من"دیب قارار قیلگن.تؤغری-ده،آتم بوبیلن هم مُلله امامنینگ گپیدن همده کؤچه- کوی نینگ طعنه- تاشیدن قوتولیماقچی بؤلگن. بولردن هم مهمراغی،«نرگی دنیا عذاب-عقوبتلری؛گـؤرنینگ شدتلی قیسیشی؛انکر- مونکرنینگ گــُرز بیلن ینچیب تشله شی،دوزخ اؤتیده ابدی کویئیب یانیش و اژدرهالرگه یم بؤلیش...»لرنی ایشیتیب ساووق تیرگه توشه سن کیشی. بوگپلرنی ایشیتگن آته –آنه باله سینی هرنرسه قیلیشگه تیار. بیز اولاد بؤلسه،معناسینی بیلمه گن نرسه لرنی اؤقیب، یادلب آلیشگه محکم ایتیلگن میز...

***

 یرسهل بؤششگنده ی بؤلدی.آدملرچومالیگه اؤخشب قیمیرله شه باشله دی...یرته سی کونی آتم قؤلیمدن اوشلب مَچیتگه آلیب باریب:

- منه تقصیر،خدانینگ یؤلیده باله منی اؤقیتینگ. ایتی(گوشتی) سیزدن،سویگی بیزدن،- دیدی آتم و اؤزی قیتیب إیش- یومیشگه کیتدی.

مین اسلام! دیب درس خانه گه کیردیم.تینگقورلریم عیبدارگه قره گنده ی مینگه حیرت بیلن قره دیلر.حجره باله لردن جیققه تؤله ایدی،باله کــَیلر«هفت یک»لرینی آچیب، باشـــــــــلرینی کتابلری اوزره تینیمسیزچیقتگنچه،«الف زبر،بی زبر» قیلیشیب اؤقیماقده ایـــــــــــدیلر.مُلله قرشیسیده چؤکــّه توشدیم.جونجکیب،ساووق قاتگن قؤللریمنی قؤلیتیغیمدن چیقریب،کوهوو،کوهوهوهولب إیسیته باشله دیم.

مُلله امام درّآو ،ورّاغلری سرغیب کیتگن "بیرهفت یک"نی قؤلیمگه توتقزدی و :

-«اؤپیب آچگین»-دیدی.ائتگنینی قیلدیم.إیلک سباقلرنی باشله دی ملله امام.عربچه سؤزلرنی.دُندیریب تلفــّظه قیله آلــــمه دیم،تیلیم یخــــــشی قاووشـــــــمه دی.

ذ،ض،ط،ظ،ع حرفلرینی عربلردیک قیلیب ائته آلمه دیم.مُلله امام  اچیچیغی چیقیب، عصاسی بیلن بیقینلریمگه بیر-إیککی تورتیب،اؤقریگن کـــؤزلرینی قهربیلن آله یتیردی.  مینگه قاواق آستی،پؤپیسه قیلدی،قؤرقتدیم ...اؤزیم اؤیله گنده ی بؤلیب چیقدی.   خیالیمده،حجره نینگ په خسه لری نفرت،حقارت و قؤرقودن تیکلنگنده ی.حجره نینگ سوواقلری خوددی،یاش باله لرنینگ،استعداد،عقل وذکاوتیدن سووه ب قؤیئلگنده ی. أیللر بؤیی بو وهشتخانه ده تینیق ارمانلر بیقیب،دیمیقیب یاتبیدی گویا...

***

اؤقیش باشلندی.إیلک درسلرده " ف" نی ائته آلمه دیم. تیلیم یخشی ائلنمه گچ، آخینیم چؤنته گیدن غیجیملنگن کیررمالچه سینی چیقریب،تیلیمنی قــَئریب بوره دی. تیلیم قتتیق آغریدی،کؤزیومدن جودره ب تؤکیلگن یاشلرنی یته گیم بیلن ارتدیم. کتته حجره نی باله لرنینگ آوازی تؤلدیریب توریبدی.حجره نی قیشده یاقیلــــــگن یاغاچلر توتونلری قاره یتیریب یوبارگن.قاره یگن دیوار بیتــلری بؤیلب توتون کویه باغله گن. بالارلردن اؤرگمچیک نینگ بوزیلگن تؤرلری اجل إیپیگه اؤخشب آسیلیب تـــــوراردی. تؤستدن،تیپه دن باشیمچه بیرقیمتیم قاره کویه توشیب کیتدی.کویه نی برماقلریم بیلن سئیریلب تشله دیم.سؤنگ کؤرستگچ برماغیم بیلن«هفت یک»نی وراغله دیم، کتاب گینم بؤیه لیب کیتدی. اتــّنگ !- دیدیم إیچیمده.

بواحوالنی کؤریب تورگن آخینیم،کیله سالیب مینی بیرآیاق(جزا)اوستیده تؤخته تدی. کاووشیمدن پَه تــَکلرنی چیقرتیریب، تیشله تیب جزاله دی.اؤینلرده بیرآیاقده توریشنی یخشی اؤرگنگنیمدنمی،هرنی،أیقیلمه دیم.حجره نینگ بیربورچه گیده هیکل دیک قاتدیم و چوقور اؤیگه تالدیم.شوندن باشلب حیاتیمده کتته اؤزگزیش یسه لدی.حیات بؤیی خؤرله نیب کیلگن حیاتیم اؤز معناسین یوقاتدی.إیچیمده توگیــــب قــــــؤئیلگن ارمانلریم سیندی.شخصیتیمدن قالگن پرچه لرنی مُلله امام عداوت اؤغیریگه سالیب ینچپدی.کوکونلرینی توز،قلمپیرگه قاریب تنمده گی یره لراوزره سیپتی.وجودیمده گی بو داغلر بیتمس بؤلیب قالدی.ایندی،بوجراحت هیچ نرسه گه امان بیرمسلیگینی انگله دیم. شو تابده،اؤزیمی توبسیزجرلیککه قؤله یاتگنده ی حس قیله کیتدیم.اوشله ی دیسم قؤلیم هیچ نرسه گه یتمه یدی.تیلیم سؤزگه کیلمه یپتدی.دره نغیلله گن شو

قارانغی بؤشلیغیده،بیر یاوز روح اوستیمده حکمران توریبدی.یوتاقــی بو یاوز روح هر لحظه مینی یوتیب یوباریشی ممکنده ی نظریمده.او چیک سیز،مطلق«کوچ-قدرت» ایگه سی.تسلیم بؤلیش واطاعتکارلیک اونینگ حیات طرزی.عاجزلیکدن اؤزگه نرسه نی تن آلمیدی او.دلیل ومنطقدن اؤلگوده ی قؤرقه دی.اونینگ ائتگنی-ائتگن،دیگنی-دیگن.تیپه مده تورگن یاوز روح،آیاقلرینی باشیمگه قؤئیب،مینی توبسیزلــــــــیک اؤپقانیگه(گرداب)باسماقچی بؤلدی.اوسؤراق بیریش ویوزیگه تیک باقیشــــگه مجال بیرمه دی. آغزینی آچیب یاتگن توبسیز قاره ظلمت مینی تارتیب کیتماقده ایدی.نوره ی- نوره ی ،دیب تورگن حجره ده،قوتیلیب قالردیک نرسه نینگ اؤزی یؤق.ته گی کؤرینمس جرلیککه توشیب کیتدیم.آیاقلریم آستیده تاریخ نینگ چیریب یاتگن،جانسیر

جسدی یاترایدی.آدم لرنینگ قنغسیگن تنه سیدن قورت- قومورسقه لرکؤککه اؤرله یاتگندی. توبسیرقاره جرلیک قتلملریدن اؤتمیش نینگ معناسیزتاووشلری ایشتیلردی. بارسه کیلمس بو زنداندن قاچیب قوتیلیش نینگ علاجی قنچه؟ تیـــــپه مدن سان سناقسیز اؤلیک آدملر،خزان یپراقلریدیک،توکیلیب قویلیب کیله تگندی.یاوز روح قؤلیده کیم قنچه تقدیرلر پرچه له نیب،سینیب توشردی تیپه مگه. مین هم بواؤلیکلراویمگه، توده سیگه،آرتیقچه جسد بؤلیب قؤشیلدیم.

          تورکی خلقلرنینگ هم اؤز تقویمی بؤلگنمی؟ 

          اوشبو سوالنی ویبلاگ خوانلریمیزدن سهراب بیک سؤره گن ایدی. 

        ایندی شو حقده گی مغلوماتلر بیلن بیر چیکه دن ته نیشیب آله میز                          

  وقت اؤلچاوی- تقویم،کهنه دنیا تمدنی نینگ اینگ یارقین نقطه لریدن بیریدیر.انه شوأیــــل حسابی سؤزسیزانسانیت تامانیدن قیلینگن اینگ کتته اختراعلردن بیری سنه له دی.اوزاق اؤتمیشدن تارتیب بوگون گچه،آدملر آی تقویمی،آی- قویاش تقویمی وقویاش تقویمیدن فایده له نیب کیلگنلر.شونیسی انیق کی،تقویملرتاریخ بؤییچه،هرخیل قوملراؤرته تورلی کؤرینیشده عمل قیلیب کیلگن. وقتنی اؤلچش تیزیمی آره سیده اؤن إیککی حیوان نامی بیلن اته لوچی تقویم علیحده اجره لیب توره دی. خوش،بواختراعنینگ حقیقی ایگه لری گیم؟ او قچاندن باشلب معامله گه کیریتلگن؟

تورلی منبعلرده اؤن إیککی حیوان نامی بیلن باغلیق تقویم ختای،هند،جاچان وباشقه لرخلقلر تامانیدن یره تیلگن دیب قید قیلینه دی.حال بوکی،اؤن إیککی حیوان تقویمی اؤزیمیزنینگ موچل یعنی،بیرنیچه مینگ أیلدن بویان تورکی خلقلرتامانیدن قؤلــله نیب  کیله یاتگن معلوم ومشهور أیــــل نمادیر. بوتقویم تورکی خلقلرنیکی،دیگن معلوماتنی بیزمحمودکاشغری نینگ«دیوان الغات الترک»،بیرونی نینگ«آثارالباقیه»( قدیمگی خلقلردن قالگن یادگادلیکلر)،میرزا اولوغبیک نینگ «اولوس اربعه»(تؤرت اولوس تاریخی)وباشقه منبعلرده اوچره تیشمیزممکن. موچل تورکی خلقلرتامانیدن اینگ قدیمگی،إیلک واؤرته عصرلرده إیشله تیلیب کیلگنیگه هیچ شبهه قیلیب بؤلمیدی

موچل اؤزی نیمه ؟

اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتیده موچل سؤزیگه قویده گیچه توشونتیریش قیلینه دی:

«شرقی ومرکزی آسیاده کینگ ترقلگن،عادتده 12 أیلنی قمره ب آلوچی وهربیرأیلی بیر حیوان (سیچقان،سیگیر، یؤلبرس، قویان،بلیق، إیلان، آت،میمون، تاووق، إیت، تؤنغیز)»نینگ نامی بیلن اته له دیگن همده أیلباشی،22 مارچدن حسابلنه دیگن أیل حسابی» («اؤزبیک تیلی نینگ ایضاحلی لغتی») 656- بیت.

بابا میراثیمیزبؤلگن اؤن إیککی حیوان تقویمی- موچل ینگی أیلباشی دیمکدیر.تورکی تقویمده بهارگی تینگ کونلیک أیگیرمه بیرینچی مارچدن(بیرینچی حمل)باشله نه دی.یعنی،ینگی أیل عموم تورکی أیلباشی نوروزدن باشلنه دی.شوترتیبده قالگن اؤن بیرحیوان نامی اؤزترتیبی بیلن کیله یاتگن أیللربؤلیب کیله دی، نامله نه دی.

اؤزبیکستانلیک تدقیقاتچی فــرّخ حسن اؤغلی اؤن إیککی حیوانلی تورکی تقویم حقیده شونده ی یازه دی:                                                                                            «تورکی تقویمی اوچته طبیعی کؤرستگچ: آی- آی نینگ  یراطرافیده ایله نیشی،أیل- یرنینگ قویاش اطرافیده ائله نیشی،موچل ایسه مشتری نینگ قویاش اطرافیده ائله نیشیگه اساسلنه دی».  (انیتیرنیتده اعلان قیلینگن بیرمقاله ده).

اتاقلی ختای شناس عالم ادورت شه وَنّ اؤز تدقیقاتلریده اؤن إیککی حیونانــــــــــــلی تقویمنی ختایلیکلرتورکیلردن اؤزلشتیرگن،دیگن خلاصه گه کیله دی.شوعالم نینگ اسالب ائتیشیچه،اؤن إیککی حیوانلی تقویم ختای شمالیده گی تورک قبیله لری آره سیده میلاددن اوّلـــگی بیشینچی عصرده پیدا بؤلگن و میلاددن اولگی 2-1ینچی عصرلرده ختایگه یائیلگن.

قدیمگی تورکی بیتیکلرنی اؤرگه نیب چیققن مشهورفرنسوزختای شنــــــــــــــاس عالمی س.ج کیلیشتورنی بیلدیرگن فکرنی تصدیقلب،تورکیلرنینگ وقت بیرلیگی حقیده شونده ی معلومات   بیره دی:

«قدیمگی تورک - رون بیتیکلریده اؤن إیککی أیللیک دوری تقویم نه فقطه تیلگه آلینگن بلکی فعال قؤلــله نیلگن، واقعه- حادثه لرنینگ یوزبیرگن آیی،حتا، بعضن کونیگچه تؤلیق یازیلگن. آلتینچی عصرده اؤن إیککی أیللیک حیوانلی تسیکل(حلقه)تورک خاقانلیگی نینگ رسمی دولت تقویمی ایدی. یگانه تقویمی حساب- کتاب قویاش أیلی اؤن إیککینچی آیــــــــــــگه بؤلینردی»، «یادگارلیکلرده أیل إیککی خیل: بیرینچی خلق قهرمانلری یه شه گن أیللربؤئیچه حسابلنگن. إیککینچی خاقانلیک تاریخیده گی برچه واقعه لر فوق العاده انیق یازیب قالدیریلگن.گرچی، تورکلرموچلنی ختایلردن آلگن دسگن قره ش بؤلسه- ده،اولر چین تقویمنی إیشله تمه گنلر».(۱)علملرنینگ فکتلرگه ته یه نیب قید قیلیشلریچه تورکیلر آره سیده اؤن إیککی حیوانلی تقویم بوندن تخمین  3000 أیل آلدین قؤللنه نیلگن. و حتّا، بوندن هم قدیمیراق بؤلیش ممکن.

اورخون ینه سای بیتیکلریده اؤن إیککی حیوان تقویمینی افاده لاوچی متنلراوچره یدی.شهزاده کولتیگین یادنامه سیده جمله دن شونده دیب یازیلگن:

شهزاده کولتیگین

بیتیک نینگ اؤزبیکچه ترجمه سی-«کولتیگین قؤی أیلیده اؤن یتتینچی کونده اؤلدی.تؤققیزینچی آی نینگ اؤن یتتی نچیسیده اعزاسینی اؤتکزدیک. بناسینی،نقشلی بیتیک تاشینی میمون أیلیده،یتینچی آی نینگ أیگیرمه یتتیسیده  بوتونلی توگتدیک.کولتیگین قیرق یتتی یاشده وفات ایتتی».(۲)

بیلگه خاقان یادنامه سیده عکس ایتگن بیتیکلرده منه بو گپلرنی اؤقیمیز:بیتیک نینگ اؤزبیکچه ترجمه سی-«آتم خاقان أیــت أیلی اؤنینیچی آی نینگ أیگیرمه آلتی سیده وفات ایتتی. تؤنغیز أیلی بیشینچی آی نینگ أیگیرمه یتتیسیده دفن مراسیمی قیلدیریلدی».(۳)

یؤقاریده گی متنلرگه اهمیت قره تگن بؤلسنگیز،

* أیل-قؤی،میمون،تؤنغیزأیللری،

* آی- تؤقیزینچی،یتینچی،اؤنینیچی ،أیگیررمه یتتینیچی آی،

* کون: اؤن یتتی،أیگیرمه آلتینیچیی کبی قیلیب بازیگن، قؤلــله نیلگن.اؤن إیککی حیونلی قدیمگی تورکی تقویمده أیل حیوان نامی، آی وکون ایسه، ترتیب سانده کؤرسه تیلگن. یعنی تورکیلرده آی وکونلر نینگ انیق آتی بؤلمه گن. سانلر بؤلسه، آلتی أیگیرمه گه(اؤن آلتی)،تؤرت اؤتتیزگه)(۲۴)،بیش قیرققه(۳۵) کبی بیریلگن.

تورکیلرده تاریخ باشی تقویمی هم بؤلگنمی؟

اوّلا، تاریخی باشی تقویمیگه ایضاح بیرسک.                                                      بیرارواقعه اساس قیلیب آلینگن سنه گه تاریخ باشی تقویمی دئیله دی.عسی مسیح نینگ توغیلگن کونی،اسلام پیغمبری محمّد نینگ مکّه دن مدینه کؤچگنی،یاکی بیرارجهانگیرنینگ تخت تیپه سیگه اؤلتیرگنی کبی سنه لر تاریخ باشی تقویمی حسابلنه دی. منبعلرده بوحقده انیــــق- تیـــــنیق معلومات بیریلمه گن.شونگه قره می،ائریم عالملرتورکی خلقلرده  تاریخ باشی تقویمی بؤلگن دیب قره شه دی. اولر تورک خاقانلیگی اؤرنه تیلگن(571)میلادی سنه نی تاریخ باشی تقویمی حسابله یدیلر.دیمک،شرطلی روشده تورکی خلقلرنینگ تاریخ باشی تقویمی 1438(2009م/1388هجری)أیلگه یتیب کیلگنی معلوم بؤله دی.

بویوک قاموسی عالم ابوریحان البیرونی اثری نینگ اوچ جاییده تورکی تقویمنی شونده ی ایسلب اؤته دی:                                                            

«هند،ختای،تــــــورک،تبیت،حزر،حبش وزنگی کبی باشقه مللتلرنینگ آیلریگه کیلسک،گرچه اولردن بعضی سی نینگ ناملری بیزگه انیق بؤلمسه-ده،تا اولرنینگ برچه سینی بیلیش وقتی کیلگونچه بیان ایتیشدن تؤخته دیک» (103- بیت).

 تورک جدولی« بولر(تورکی خلقلر تقویمی) مقدارلری،معنالری وکیفیتلریدن واقف بؤلمه دیم.   ۱.اولوغ آی،2.کیچیگ آی،3. بیرینچی آی4.إیکینچی آی،5.اوچینچی آی،6 تؤرتینچی آی،7.بیشینچی آی8.آلتینچی آی،9.یتینچی آی، 10.سککیزینچی آی،11.تؤقیزینچی آی، 12.اؤن ینچی آی»(104-بیت).                                                                               یرونی ینه شواثریده تورکی تقویم حقیده گپیریب،اؤن إیککی حیوان نامی بیلن اته لــــــوچی اؤن إیککی أیللیک موچل حسابی نینگ نامینی هم کیلتیره دی:

 ۱.سیچقان أیلی.2اود(هوکوز) أیلی3. برس(یؤلبرس)4.تاوشقان 5. لـــوی(بلیق)6.أیلان 7.یونت(آت)8.قؤی 9. پیچین(میمون)10.تاووق 11. إیــت 12. تؤنغوز(104- بیت)(۴)

اتاقلی تورکی شناس عالم محمود کاشغری اؤن إیککی حیوانلی تورکی تقویم حقیده بتفصیل معلومات بیرگن.کاشغری اؤز اثریده شونده ی دیب یازه دی:

 «تورکلر اؤن أیککی خیل حیوان اسمینی اؤن إیککی أیلگه قؤیگنلر.توغیلیشی،جنگ تاریخلری وباشقه لرنی انه شو أیللرائله نیشیدن حسابله یدیلر.بونینگ کیلیب چیقیشی شونده ی: تورک خاقانلیگیدن بیری اؤزیدن بیر نیچه أیل آلدین اؤتگن اوروشنی اؤرگنماقچی بؤلگن،شونده اواؤلیب اؤتگن اوروشنی انیقلشده ینگلیشگن.بومساله یوزه سیدن(خاقان)قومی بیلن کینگه شه دی وائته دی: «بیزبوتاریخنی (انیقله شده) قنچه لیک ینگلیشگن بؤلسک،بیزدن کیئین هم شونده ی ینگلیشه دیلر. شونده ی بؤلگچ،بیزایندی اؤن إیککی أیلگه(نام )قؤیئیشیمیزکیره ک،تاکی بیزدن کیئین أیل حسابی شوأیللرنینگ ائله نیشیگه قره ب آلینسین، وبو نرسه ابدی یادگارلیک بؤلیب قالسین. اولر«ائتگودیک بؤلسین».-دیئیدی.

خاقان آوگه چیقه دی. وآدملرگه وحشی حیوانلرنی إیله دراسی تامان قوویشنی یویره دی،بوجوده کتته سوو.آدملرآوقیلیب حیوانلرنی سوو تامان هیدی باشله یدیلر.شونده اؤن إیککی حیوان سوودن اؤته دی.اؤن إیککی أیلنی اؤن إیککی حیوان اسمی بیلن اته  یدیلر.

اینگ آلدین اؤتگن حیوان اسمی بؤله دی.شو نینگ اوچون أیل باشی اونینگ نامی بیلن اته له دی. شو سؤزگه أیل قؤشیب،سیچقان أیلی دیب اته دیلر. اوندن کیئین اؤتگنلری قؤیده گی ترتیبده بؤلدی:

  - سیچقان

 - اود(سیگیر/هوکیز)،

 - برس(یؤلبرس)،

 - تاووق،

 - تاووشقان،

 - نک(تمساح،بلیق)،

 ـ إیلان،

- یونت(آت)،

 - قؤی،

 - بیجین(میمون)

 - إیت

 - تؤنغیز.(۶)

قدیمگی توکیلرده آیلرنینگ نامی هم انه شو حیوانلر نامی بیلن کیلتیریلگن وشو ترتیبده اته لگن.

تؤنغیزگه یتگندن کیئین ینه سیچقان أیلیدن باشله نه دی...تورکلر بو أیللر نینگ هر قیسیده بیرار حکمت بار،دیب حسابله شه دیلر.تخمینله یدیلر.مثلـــــن،اولرچه سیگیرإیلی بؤلسه،اوروش کؤپ   بؤله دی،چــــــــونکی،بیر-بیری بیلن سوزیشه دیلرحیوان.تاووق أیلی بؤلسه،آزیق-آوقت کؤپه یه دی،لیکین آدملرگه تـــشویش آرته دی.چونکی، تاووق نینگ آوقاتی دان بؤلوب،اونی تاپیب یئیش اوچون نرسه لرنی تیتیب یوره دی.تمساح(بلیق)أیلی کیرسه،یاغینگرچیلیک وحاصل کؤپ بؤله دی،چونکی، او سووده یه شه یدی.تؤنغیز أیلی کیرسه ،قار وفتنه کؤپ بؤله دی شونگه اؤخشش هرأیلگه بیرار تخمین یوریته دیلر."دیوان الغات الترک".

قدیمگی تورکی خلقلرده هفته کونلری قؤییده گیچه اائتیلگن:

 شنـــــــبه  - بیرینچی کون،

 یــکشــنبه - إیکینچی کون،

 دوشــنـبه  - اوچینچی کون،

 سه شنبه  - تؤرتینچی کون،

 چهارشنبه - بیشینچی کون،

 پنجشنبه   - آلتینچی کون،

 جمــــعه   - یتینچی کون.

 ...

 أیگیرمه تؤققیزینچی کون

 و اؤتیزینچی کون .(بیرآی)

 قویده گی جدولده ۱۲۰ أیل أیچیده  موچل أیللری نینگ ایله نیب کیلیشی کؤسه تیگن.

سیچقان	سیگیر	یؤلبرس	قویان	بلیق	إیلان	آت	قؤی	میمون	تاووق	إیت	تؤنغیز
1900	1901	1902	1903	1904	1905	1906	1907	1908	1909	1910	1911
1912	1913	1914	1915	1916	1917	1918	1919	1920	1921	1922	1923
1924	1925	1926	1927	1928	1929	1930	1931	1932	1933	1934	1935
1936	1937	1938	1939	1940	1941	1942	1943	1944	1945	1946	1947
1948	1949	1950	1951	2024	1953	1954	1955	1956	1957	1958	1959
1960	1961	1962	1963	1964	2025	1966	2027	1968	1969	1970	1971
1972	1973	1974	1975	1976	1977	1978	1979	1980	1981	1982	1983
1984	1985	1986	1987	1988	1989	1990	1991	1992	1993	1994	1995
1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007
2008	2009	2010	2011	2012	2013	2014	2015	2016	2017	2018	2019
2020	2021	2022	2023	2024	2025	2026	2027	2028	2029	2030	2031

 منبعلر:

۱. فرخ حسن اؤغلی مقاله سی.

۲.اؤشه مقاله.

۳.اینتیرنیتده گی شو موصوعگه عاید مقاله لر.

۴.حریت گزیته سی.

۵.ziyouz.com

 ۶.."دیوان الغات الترک".۱-جلد.

   بیزاوتـــه توشلر

 مین هنوز

 تون بیلن سؤزلشماقده من.

 بیر تون کی،

 یولدوزلری اؤچگن،

 آیی اؤغیرلنگن،

 یوزلری - سینگن تقدیرده ی!

 او  شونده ین  بیر اوزون  تونکی،

 یالـــقیندن  قمه شگن کؤزلری!

 قویاشدن قوویلگن ساووق قبردیک.

 بو شونده بیر تونکی،

 تانگ شرپه سیگه  یوزینی توتمس.

 وقـتــنی بؤغینیدن کیسیب تشله گن.

 یوز أیللیکلرنی یوهادیک  یوتگن. 

 او شونده ین  بیرقه لین  تونکی،

 تامیلریده ایاوسیز موزله تیب قؤگن اوئغاقلیکنی.

 اوتاباره قاره یب،

 قویوقلشماقده،

 شونده ی بیر تونکی،

 ایلکگه آغیرلیک ساله دی هیأت!

 باشلریمیز اوزره

 یتک یایماقده او...

 انتالوژی

۲۴

اینگ قدیمگی دوردن باشلب...

سیفی سرایی

ذوالسانین شاعرو ترجمان. سیفی(قیلیچ) ادیب نینگ اسمی،سرایی اونینگ تخلّسیدیر.سیفی سرایی میلادی1321 -أیلی حاضرگی اؤزبیکستان نیـــــــنگ خوارزم ولایتــــیگه قره شلی  قمیــــشلی قیشلاغیده،هنرمند، قورال یه ساوچی بیرعایله ده  دنیاگه کیلگن. مغوللر اؤرته آسیانی باســــیب آلگنده ،یورتینی ترک قیلب غربتگه یوزتوته دی .اروسیــتده جایلشگن آلتین اؤرده پایتختی سرای شهریگه باریب قؤنیم تاپه دی.کیئین بویردن ایرانگه،سؤنگ تورکیه جؤنب کیته دی واویــــــردن مملوکلر حکمرانلیک قیله یاتگن مصراولکه سیگه مهاجرت قیله دی. شاعر نینگ بوتون عمری غربت و دربدرلیکده کیچه دی. سیفی سرایی اؤزبیک ممتازادبیّاتی تاریخیده غزلچیلیکنی باشلب بیرگن،ایپیک داستانچیلیکنی رواجلنتیرگن ادیبلردن حسابلنه دی.شاعردن اؤندن آرتیق غزل، قصــــیده،مثنــوی،رباعی،«سهیل وگلدورسون» داستانی همده «گلستان بالترکی»(1391)اثرینی اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیله دی.اثری بیزگچه یتـــیب کیلگن. بولردن تشقری ادیب«حکیم سند باد» ،«یتتی وزیر» یاکی «سندبادنامه»نی فارس تیلیدن آنه تیلیگه ترجمه قیلگن. بیراق،بواثربوگونگچه سقله نیب قالمه گن.سیفی سرایی نینگ شعرلری وطنپرورلیک، دؤستلیک، ایزگولیک،یخشیلیک کبی اجتماعی،اخلاقی موضوع ومساله لرنی اؤز إیچیگه له دی.شاعرســــــیفی سرایی سعدیی شیرازی نینگ «گلستان»اثرینی اؤزبیک تیلیگه ایجادی اؤگیریب،اونی«گلستان بالترکی»- دیه نامله یدی . یعنی،سعدی اثرینی مضمونن،اؤزلشتیریب،اونی اؤزعصری نینگ مهم مسله لری بیلن بائتـــــــگن.شاعر سرایی بواثرینی مصرحاکمی بت خس(یازیلیشی؟) بیککه بغشله یدی.ایرکین ترجمه ده ادیب اثرگه  ینگی حکایت وقطعه لرنی آلیب کیره دی وماهرترجمان صفتیده کلاسیک ادبیّات تاریخیده اؤزیگه مناسب اؤرین ایگلله گن.سیفی سرایی 1394-أیلی ،«سهیل وگلدورسون ایپیک داستانینی یازیب قالدیره دی. بواثرخلق داستانچیلیگی روحیده یازیلگن بؤلیب،اونده اؤز دوری نینگ واقعه لری،جمله دن امیر تیمورنینگ خوارزمگه یوریشی هم تیلگه آلینه دی. هزج مسدس مقصور وزنیده یازیلگن بواثرإیخچمگینه بؤلیب،82 بیـــتدن تشکیل تاپگندیر.

«گلستان بالترکی» اثری نینگ إیچکی قولیشی:

کتاب سککیز بابدن تشکیل تاپگن.1- باب«سلطانلرحقیده گی حکایتلر»،2- باب«فقیرلراخلاقی حقیده حکایتلر»،3-باب«قناعت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»4-باب«سکوت نینگ فایده سی حقیده گی حکایتلر»5- باب«عشقده گی أیگیتلیک حقیده گی صفتلر حکایتلر»،6-باب «قریلیکده گی ضعیفلیک حقیده گی حکایتلر»7- باب«تربیه نینگ حقیده گی حکایتلر»و 8 -باب «صحبت آدابلری حقیده»دیر.

 شاعرنینگ ائریم شعرلری مثنوی ژنریده بیتیلگن بؤلیب،اونده تیرن مضمونلی فکرلر جایلشتیریلگن :

    جهان شاعرلری ای گلـــــشن باغ،

    کیمی بلبل دورسؤزده،کیــــمی زاغ.

   اولرنینگ اوش بیری سیفی سرایی،

   جهان عارفلری نینگ خــــاک راهی.

   انی سین جمله شاعر کمتری بیل،

   قمریوزگه همیشه مشـــــتری بیل.

سیفی سرایی مثنویلریدن بیریده «وصف الحال»(اؤزی حقیده) شونده ی دیب یازه دی :

   قمیشلی یورت مینینگ توغان ا یلیمدی،

   بیلینگ،غربتگه کیلورغان بـــیلیمدی.

   کیلیب بؤلدوم سرایده شعر فـــــــدایی،

   سرای نینگ شاعری ایل نینگ گدایی.

باشقه بیر شعریده اددیب ینه غربتدن سؤز آچیب شونده ی دیدی :

  اؤسیب تورغانیم اوزره نیزه لر،مین ایویمدین ائریدیم،

  وطندین بی نشان اؤلدوم-ده،اؤزگه یورتگه ایورودوم.

  نیچون مینگه فلک جور ائله دی،قنده ی گناهیم بار،

  الهی،ائله کم جورینگ مین ایلگه صادق اول ایردیم.

 سرایی نینگ اثرلری ایسکی اؤزبیک تورکی تیلینی اؤرگنیشده مهم منبع بؤلیب خذمت قیله دی. استعدادلی شاعر سیفی سرایی 1396-أیلی مصرنینگ اسکندریه شهریده عالمدن کؤز یومه دی.

 منبعلر:

۱.اؤزبیکستان مللی انسکلوچیدیه سی،۷-جلد،

۲.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی،بیش جلدلیک،

۳.اؤزبیک ادبیّاتی فرهنگی،

                                            ینگیلیکلر

محترم ویبلاگخوانلر

اوشبو 2009- أیل دوامیده اؤزبیک ممتازادبیّاتیگه دایربیرقطاراثرلرنینگ ایلکترون نسخه سینی  تیارلشنی ریجه لشتیرگن ایدیک. قوییده  سیز ته  نیشه یاتگن کتابلراؤزبیکستانده تورلی أیللر دوامیده  نشرایتیلگن معتبرمنبعلرگه اساسله نیب،کریل یازوویدن عرب- فارس الفباسیگه تبدیل قیلیندی.فارس-عرب یازوویگه آغدیریلگن متنلرعلاجی باریچه اؤزدوری نینگ تلفظ یگه ماس روشده بیریلدی.شونینگدیک،امانتدارلیک قیلیب،معناللریگه زیان یتکزمسللیکه اعتبارقره تیلدی. اولوغ نوایی اثرلری اتاقلی متن شناس پارسا شمسیف نینگ تنقیدی تیکسدن فایده له نیلدی.  اثرلرقولیراق اؤقیلیشی اوچون جاری یازوودن استفاده قیلیندی.آلدینگی نشرلرده یوز بیرگن    ائریم خطا وکمچیلیکلرهم برطرف ایتلیدی.

مقصدیمیز،بیریریم مینگ أیل دوامیده یره تیلگن برچه اؤزبیک تورکی  ادبی ومعنوی یادگارلیکلر یمیزنینگ عرب-فارس یازووده گی ایلکترون(انتیرنیت)نسخه سینی یره تیش و اونی کینگ عامه اختیاریگه قؤیئیشدیر.امکانیت توغلیشی بیلن اولرنی بیرار ویب سایت یاکی حاضرگی ویبلاگیمزگه جایلتیریش نیتیده میز.

بولردن تشقری ترجمه أیشلری بیلن هم شغلله نیب، فارس- دری تیلیده گی ائریم شاه اثرلرنی اؤزبیک تیلیگه اؤگیرماقده میز.

تیارلنگن کتابلر رویخطی بیلن ته نیشینگ:

اینگ قدیمی ادبی- تاریخی اثر:

1.اؤغوزنامه

علیشیرنوایی  خمسه سی

1.حیرت الابرار،

2.فرهاد وشیرین،

3.لیلی ومجنون،

4.سبعه ی سیّار،

5.سداسکندری.

نوایی نینگ تصوفی - فلسفی اثری:

1.لسان الطیر

علیشیرنواییگچه بؤلگن اؤزبیک دنیاوی ادبیّاتیگه عاید اثرلر:

1. محبّتنامه(خوارزمی)،

2.لطافتنامه (خجندی)،

3.دهنامه (امیری)،

4.تعشّقنامه(سید احمد)،

5.حقیقنتامه(سعید قاسمی)،

6.صداقتنامه(سعید قاسمی)،

فارس- دری تیلیدن اؤزبیک تیلیگه ترجمه قیلینه یاتگن(توگش آلدیده)اثرلر:

1.سهراب سپهری(آلتی شعری  دفتر)،

2. بایقوش رمانی(بوف کور.صادق هدایت)،

3.سورمه وخون کیچیک رمان(قادر مرادی)،

4.کیمانینگ کؤزلری  کیچیک رمان(قادر مرادی).

 مینی عشـــق وفنا بزمیده خاص ایت،

خرد رنج وبــــــــلاســـیدین خـــلاص ایـت.

                                                                        نوایی

باتـقاقـــده اؤسگن نیلوفر

ادبی نقد

یقینده قیزیق بیرمعلوماتنی اؤقیب قالدیم.(کیملیگی ایسیمده یؤق) مقاله مولفی :   «کتته اورشلرده کتته ادبیّات یره تیله دی.خؤش!افغانستانـــده نیگه اولکن ادبــــــیّات توغیلمه یپتی؟»- دیب یازگن ایدی. بوسوال ضمــــیریده چقورومهم مساله لریاتیپتی. بویرده یازووچی ادبی شهکاروبویوک استعداد ایگه لریگه اشاره قیلماقــــده.اونیگه تالستوی،داسایفسکی،بلزاک،کامو،شولوخوف،چیگیزایتماتوف،ماپه سن،کافکا، صادق هدایت،عبدالله قادری،گبریل گرسیلا،پوبلاکیلووباشقه دها یازووچیلریتیشیب چیقمه یپتیدی؟- دیماقچی بؤلسه کیره ک.بوجـدّی سوالنی اؤرته آتگن یازووچی :« نه ائله سین باتـقاقده نیلوفر؟»- دیگن بؤلسه عجب ایمس.امّا،بودنیا  که وکلریده اؤلچاولرگه سییغمی،قریچلردن توشیب قالگن چینه کم شاعر ویازووچیلرهم تاپیله دی. بونده ی شاعرویازووچـــــــــــیلرباشیگه، تریکلیگیده بخت قوشی قؤنمسلیگی ممکن.اولرشهرت،مکافات اوچون یازمه یدیلر.افغانستانده کیم بویوک شاعرویازووچی دیگن گپلربیلن بیزنینگ إیشیمیزیؤق.

ایندی اصلی گپگه کیلسک،مین بیریریم أیل بورون بیرنام بیلن انتیرنیت صحیفه لریده ته نیشگندیم. اولیگه نیگه دیر،شویازووچینی یاقتیرمه دیم.تؤغریسینی ائته قالی:                                فارس- دری تیلیده یازووچیلیک قیلیب،دؤندیریب اثریازیش آسان ایمس.- دیدیم اؤزیمچه.سبب مه- سبب بیرآی آلدین بویازووچی بیلن غایــــــبانه ته نیش بؤلدم. حرمتی بؤلسین،دیب حکایه لرنی اؤقیشگه کیریشدیم. «قان وسورمه»- دیگن بیراثرینی الکترون صحیفه لریده اؤقیشگه باشله دیم. یؤق.اومین اؤیله گنده ی ایمس ایکن.قادرمرادی کتته سلاحیـــــــتلی قلم ایگه بؤلیب چیقدی.شوندن کیئین"سورمه وقان" آبدان اؤقیب چیـــــقدیم.اولا،اثربیـــــلن قیســــقه چــــــه تــــــه نیشتیرسم. 

 اثرنینگ اساسی قهرمانلری:

- کمال اکه (مقاچی صنعتکار،حافظ)،

- دوتارچی نینگ اؤغلی(اسمی یؤق باش قهرمان)،

- صمد دیوانه(تیلبه صفت دانا انسان)،

- قمر(دوتارچی نینگ اؤغلی سیوگن قیز).

یوکی وغایه لری جهتیدین بیررمانگه تینگ بواثرنینگ قیسقه چه بیانی شونده ی : اؤزیمیزنینگ تورکستان زمینده بیرحافــــظ صنعتکارحیات کیچیریب کیله دی.اوایتیک دؤزلیک قیلیب،قؤشیق و دوتاری بیلن باله چقه سینی باقیب یوره دی. دوتارچی نینگ اؤغلی کؤچه باله لری تامانــــیدن «سازنده نینگ باله سی»- دیه  مسخره قیلینه دی.اؤشه شهرده آدملرنینگ خذمتینی قیلیب،کون کؤریب کیله یاتگن بی آزارگینه صمد دیوانه هم یه شرایدی.اوهم دوتارچی نینگ اؤغلی سینگری کؤچه باله لرنینگ طعنه تاشیگه اوچریدی.

 صمد دیوانه اؤزی بیلن اؤزی گپریب یوراردی. اوهرگپیده:« توبه! بوندن یامانیدن اسره سین»- دیگن گپنی تیز-تیز تکرارلردی. دوتارچی نینگ اؤغلی، خاله سی نینگ قیزی قمرنی سیوب قاله دی. کؤچه-کویده خؤرله نیش یتمه گنیدیک،خاله سی نینگ قیزی هم  اونی «لولی بچه»- دیب اوستیدن کوله دی.آته سی دوتارچی بؤلگنی اوچون کمال اکه نینگ اؤغلی  شونده ی لقب بیلن «سیله نه دی». الغاو- دالغاو زمانلر باشله نیب کیته دی.شو پئیت دوتارچی اؤغلی بیلن وطن گدا بؤلیب،ترک دیارائله یدی. قؤشنی مملکتلردن بیری تامان یؤل آله دی. آخر-عاقبت دوتارچی بیدرک یوقاله دی.صمد دیوانه وقمر قاره کوچلر قؤلیده هلاک ایتیله دی.

قیده سن تیلبه صمد؟

اثرده صمد دیوانه نینگ اوبرز(تمثال)ینی یازووچی نهایتده مهارت بیلن تنلیدی.صمد واقعه لر إیچیده مستقل شخصیت. اواثرده دوتارچی نینگ عایله سی بیلن هم،کؤچه باله لری وبوتون شهرآدملری بیلن هم بیواسطه باغلنمیدی. اثرده اونینگ قیله دیغان إیشی یؤق. اوهر قدمده اؤزدن اؤزی فقط،«ازبد بدترش توبه!»- دیب یوره دی.انه!صمد دیوانه ائتگن کونلر کیلدی. قاره کوچلر شهرنی باسیب آلیشدی. بوکونلرنی باشارت قیلیب یورگن صمد،جانی إیچیگه سیغمی اؤزینی«مین پیغمبرمن!!!»-دیب اعلان قیلدی.قاره کوچلر(طالبلر)صمدنی شو گپی اوچون اؤلدیره دیلر.سیرتدن قره گنده، صمد دیوانه اؤتتیزأیللیک قاره کونلرنی بشارت قیلگندیک.امّا،باشقه تاماندن اونینگ سؤزلری دنیانینگ انقراضینی آلدیندن ائتیب بیره دی گویا. صمد نظریدن بشریتنی بربادلیککه آلیب باره یاتگن عامل فقط، طالبلروالقاعده ایمس،بلکی،انسان نینگ اؤزی اؤزیگه قیران کیلتیریشی بشارت قیلینگنده ی داستانده. همّه گپ بیرگینه عباره اوستیده. یازووچی بوعباره دن فلسفی فایده لنگن. باش قهرمان یعنی،کمال اکه نینگ اؤغلی صمد دیوانه بیلن قسمتداش.اوجمعیتده صنعت طفیلی صمد دیوانه ایسه، اؤزی بیلن اؤزی«توبه!بوندن بدتریدن اسره سین»-دیگنی اوچون دایم باشیگه تاش یب خؤرلنه ی.

منزلگه یتگونچه هم دوتارچی نینگ اؤغلی اؤزی نینگ اچچیق قسمتینی صمد نینگ ائتگن گپیگه باغله یدی.مین بواؤرینده صمد نینگ شخصیتیگه«خضر»،«اولیا»،«ولی»،«پیر»«مرشید» کبی،دینی،تصوفی سؤزلرنی یوکله ماقچی ایمس من.صمد حیات سیناولریده تاوله نیب،کتته تجربه تؤپله گن؛دنیانی کؤرگن انسان.حقارت،رنج وعذاب صمدنی اؤزاشکنجه سیگه آلگنیدن او تیلگه کیریب سؤزله یدی. بیرگینه دانا گپنی ائتیب قاله دی او.صمدنی باشقه هم ائتماقچی گپلری بارایدی. لیکین اوگپلرینی اؤزی بیلن آلیب کیتدی.صمد دیوانه یازووچی نینگ اید یال قهرمانی. یازووچی آرقه لی صمد کتاب خوان نینگ هم سیوملی قهرمانیدیر.هردایم آغیر دملرده ظلمگه قرشی گپلرنی یا افندی،یا الدرکؤسه ویاکی صمددیوانه لرائتیب کیلگن.الوداع صمد!!!

إیسته گنلر بیزنی صحرای بلاده إیسته نگیز(نوایی)

دوتارچی کمال اکه بار-یؤغینی تشلب،انچه یؤل باسیب تویه اوستیده کیته یاتگن ایدی.صنعتکارنی قارانغو ونا انیق تقدیرکوتماقده.اویقین اؤتمیشنی ساغینیب،قومسب بارماقده ایدی.اؤزکیچمیشی بیلن سؤزله شیب کیته یاتگندی دوتارچی. یازووچی تعبیری بیلن ائتگنده، کمال اکه اؤز تاج- تختیدن اجره لگن شاه وسلطانگه اؤخشه یدی.اؤزیورتیگه قیتیب بارشگه امکان قلمه گن.آلغه ایسه موهوم تقدیر،غربت اشکنجه لری،ینه الــله قنده کؤرگولیکلر. کمال اکه نینگ اؤغلی ساربان باله گه اؤخشب،قرانغی تونده چؤول-بیابانده تویه تارتیب کیتماقده ایدی.

کمال اکه اؤزینی،حسرتلی دنیا آغولری نینگ سؤنگگی تامچیلریگچه سیپقره یتگنده ی حس قیله دی.آته-اؤغیل اؤرته سیده گی بیر قولاچ مسافه باریب بیرتوبسیزجرلیککه ائلنه دی.آلیس-آلیسدن چراغ لرنینگ خیره نورلری إیلتیللب کورینه دی. پشاوریقینلریگه یتی دیگنده،تویه اوستیده گی آته بیردن غایب بؤله دی. بیریرگه باریب قره یدی کی،کمال اکه تویه نینگ اوستیده یؤق.اؤغلی آته سی نینگ باشیدن نیلرکیچگنینی بیلمی حیران؟ دوتارچینی بیرآو اؤغیرله دیمی؟ یاکی او صحراده إیرتیقیچ حیوانلرگه یـــم بؤلدیمی؟ نامعلوم.کمال اکه غربت ودردبدرلیک عقوبتلریگه داش بیره آلمی؛سیرداش هم تاپه آلمی قاره تونده،اونسیزآخرگی ایریلیق کوینی چلمه دیمی ایکن؟ نیمه گه او بیرتامچی سوودیک قوملربغریگه سینگیب کیتدی؟ یاکی، اواؤزی یاد بیلگن مینگلب کوی وغزللر یوکی آستیده جان بیردیمی؟ اولوغ نوایی ائیتگنینی قیلیب :« إیسته گنلر بیزنی صحرای بلاده إیسته نگیز»- دیب کیتدی میکن؟کمال اکه دن قیتیب درک بؤلمه یدی.

تیکنلرقؤیئنیده لاله

اثرقهرمانلریدن قمرنینگ شخصیتی مؤرت.اوعیاللیک خصوصیتلری بیلن تؤرت دیوارآره سیدن چیقه آلمیدی. اوسیوگیسیده اختیاریسیز.عنعنه وی مناسبتلرقابغیده اؤره له شیب قالگن . کؤپ هم فعال ایمس. خاله سی نینگ اؤغلینی سیویش یاکی،سیومسلیک بابیده هم اونگه تنلاو یؤق.حادثه لرآلدیده توکل قیلیب یه شه یدی قمر. نیگه دیریازووچی قمرنی سؤزله ته آلمیـدی.قمرتیوره ک - اطرافگه بی فرق قره یدی.اونینگ إیچیده گی سیزگیرلیک تویغولری نیگه دیرساکن. قمر صمد کبی فکریوریتیش جسارتیدن محروم. اوآخرگچه باله لیک تویغولری بیلن یه شیب قالیشی ممکن ایمس ایدی- کو!

قیز،قاره وقویوق بولوتلردیک،تورکستاننی باسیب آلگن یاوزکوچلرنینگ حیوانی شهــــــــوتنی قاندیریش اوچون کیره ک بؤلیب قاله دی. قمرنینگ باکره حالده "جنتگه" کیره آلکسلیگی یاووز کوچلرنی تشویشلنتیره دی.اثرده بوایپیزود آچیلمیدی.اصلیده قاره کوچـــــلرنینگ فلسفه سیده،بو چیرکین نیت یه شب کیله دی.اولرنینگ تعبیریچه قیزنی باکره حالده اودنیاگه روانه قیلیش تؤغری ایمس.قاره کوچلرقمرگه تجاوز قیلماقچی بؤله دی. قمراؤزعار- ناموسی اوچون آخرگچه کؤره شه دی. نهایت،اوتنلنمه گن سیوگی یؤلیده قربان بؤله دی.هلاک قیلینه دی.

خلــّص،اثرده قهرمانلرنارک دید بیلن آلیب کیریلگن. بواثرحقیده گی همّه فکرلرمیزنی ائتیب توگتمه دیک.سه نب اؤتیلگن قهرمانلراؤرته سیده گی سیزیلمس باغلیقلیک وینه بیرقطارمساله لر خصوصیده کیزی کیلگنده سؤز یوریته میز.

بو یازووچینی ته نیشتیریش ایسیمیزدن چیقمه سین. یتمیشدن آشیق حکایه،أیگرمه گه یقین قصّه وناول مولفی جناب قادر مرادی بؤله دی.اوکیشی حقیده تؤله راق معلوماتگه ایگه بؤلماقچی بؤلسنگیز یازووچی نینگ ویبلاگیگه مراجعت قیلیشینگیز ممکن. مین ته نیگن قادرمرادی عجاب یازووچی،بی تکرارسؤز صنعتکاردیر.او،داستانلری نینگ موضوعسی قیلیب،اؤزی یه شب، اؤسگن یورت آدملری نینگ حیاتینی قلمگه آله دی.اونینگ ینه بیراثری،«کیمیا نینگ کؤزلری» دیر. مینینگ اوچون بو اثرچینه کم بیرادبی شهکار. قادرمرادی نینگ صنعتینی باتقاقده اؤسگن نیلوفرگه اؤخشتگیم کیله دی. بویازووچی بیرینچی گلدن جنوبی تورکستان خلقی نینگ کتته بایلیگیدیر.سؤنگگی سؤزاؤرنیده کتته استعداد ایگه سی یازووچی قادرمرادیگه صحت سلامتلیک وایجاد یؤلیده اولکن موفقیتلرتیله یمن.اوکیشی نینگ قلمیدن ینگی-ینگی اثردنیاگه کیلیشینی کوتیب قاله من. قؤلینگیز درد کؤرمه سین ،ایجادینگیزبوندن هم گللب - یه شنب کیتسین قادر اکه!

    إیشانچ

قادرمرادی نینگ ویبلاگ آدرسی

نوایی فانـــــــــــتازیه سی

 یاکی 

کؤزگــوده گی سیرلر

(۳) 

بوندن آلدینگی مقاله لریمیزده کؤردی کی،شهزاده فرهاد آته سی نینگ خزینـــه لرینی تماشا   قــیله یاتیب،او یرده گی چیکسیز دُرّو جواهرلرآره سیدن بیر«بوالعجب پیکر»(حیرتلــنرلی جسم)یعنی،بیـلـّور(بلور)دن یسه لگن صندیـغـنی تماشاه قیلدی.اگرایسینگیزده بؤلسه،اؤشنده فرهاد بوسیرلی صندیــغـنی آچیب کؤرگچ،اونده«اسکندر آئینه سی»جا تاپگنیگه گواه بؤله دی .دنیانینگ حکمتیدن عبارت بؤلگن بوکؤزگوده عجایب بیرطلسم یه شیرینگن ایـــــــدی.هرکیم بو طلسمنی آچیب،چقـــقانلیک بیلن کؤزگـــــونی یردن آلیب وشوتیــنــیق کـــؤزگو گه باقسه،باقـــقن آدمگه قسمت- تقدیرسیرلری جلوه لنه دی،یه شیرین سیرلرآشکار بؤله دی. فرهاد ایسه،انه شوطلسمنی هم آچماقچی بؤله دی.

بوکؤزگوکیم ایرورحکمت جهانی،                                                                     طلسمیدورشگـــــــرف انده نهانی.

که هرکیم آچماغیغه سعی قیلسه،                                                                           انینگ سعی بــیله بوإیش آچیلسه.

کیلیب کؤزگونی یردین آلسه فی الحال،                                                               صفالیغ چهریغه کؤزسالسه فی الحال.

نیکیم عمریده اندین طرفه راق إیش،                                                                  ایمس ممکن،اگر خود نؤش گرنیش.

که تینگری ائله میش کؤرمـَکنی رؤزی،                                                               قضا باشیــــــغه کیـــــلتورمَکنی رؤزی.

بؤلور بو کؤزگو إیچره جلوه ارا،                                                                        قــــــیلورغه غیب سیرّین آشکارا.

داستانده تأکیدلنگنیدیک،طلسمنی آچیش البتته کی آسان کیچمه یدی.عذاب-عقوبتی بار.

بوطلسمنی آچماقچی بؤلگن کیشی رنج وعذابلرگه یوزلنه دی : 

انگه کیم توشسه آچماق اضطرابی،                                                                                   بوبؤلدی اول معمّــــانینگ حسابی.

معمّانی آچیش نینگ حسابینی بیلگن کیشی قویده گیلرگه دوچ کیله دی. یعنی،کؤزگونی بیله من دیگن آدم،بیلیم وحکمت وطنی بؤلگن یونانستانگه باریــــــشی کیره ک. بواولکه نینگ شمالی چیگره سیده بیرتاغ توشگن .حکمت طلسمنی آچگوچی آدم آتی نینگ تیزگینینی(جلو)شوطرفگه بورمــــــــاغی ضــــرور.

که یونان مُلکی اول فرخنده کشور،                                                                      که حکمت بیرله تاپتی زیب وزیور.

شمالی حدّیده تاغیــــدورور تــُند،                                                                          که تیغی کؤک،مثالیدین ایرورکــند.

کیشی یونان ساری بارماق کیره کدور،                                                             عنان،اول تاقــقه باشقرماق کیره کدور.

اؤشه تا قـــقه یته یاتگنده،اوچ منزللیک یؤل قاله دی.هربیرمنزلیده بیرآفت یاتگن بؤله دی.   بیرینچی منزلیده خدانینگ قهریدن یره لگن اژدها باردیر:

اراده قالــسه اوچ منزل مسافت،                                                                        اول اوچ منزلده واقعدوراوچ آفت.

بورنغی مــــنزل إیچره اژدهایی،                                                                          یره تقان تینــگری قهریدین بلایی.

إیککینچی منزلده آدملرگه بیداد-قیران کیلتیروچی اهریمن دیو توره دی. 

إیکینچی منزل إیچره اهرمن بیل،                                                                      انگه بیداد وآفــــت دأب وفن بیل.

اوچینچی منزلده عجایب قیلیب قوریلگن بیرطلسم بار. بومنرلده گی سیرلرآلدینگی منزللرده گی معمّا وقیئین چیلیکلر دن انچه مشکلراقدیر :

اوچینــــچیده طلسمی بوالعجب ساز،                                                                    بوإیکّیدین داغی مشکلره ک اول راز.

تیلگه آلینگن منزللردن یوکینی آمان آلیب اؤته آلگن کیشی، ینه بیرمنزلگه دوچ کیله دی. تؤرتینچی بومنزل بیرتاغ بؤلیب،اونینگ غاریده بیرآدم یعنی،دنیاده تینگی یؤق حکیم سقراط ائله نیب یوره گن بؤله دی.اگرسقراط اؤلمه گن بؤلسه،اونینگ آلـــدیگه بارگـن آدم نینگ برچه مشـــــکل-معمّالری یچیله دی .اگراو اؤلگن بؤلسه،اونینگ یانیگه امید بیلن بارگن آدم اؤز نیت-مرادیگه  یته دی: 

بو اوچ منزلدین اؤتکارگنگه محمل،                                                                     دیئلگان تاغ ایرورتؤرتیــنچی منزل.

بوتاغ إیچره کیشی قـــیلسه گذاری،                                                                    کؤرورهجران تونیدیک تیره غاری.

ایرور غار إیچره سقراط یگانه،                                                                       دیمه ســــــقراط ،بوقراط زمانه. 

تیریک بار ایرسه دانای خردمند،                                                                        آچربارغان کیشی اشکالیدین بند.

واگرقید حیات إیچره ایمســــتور،                                                                        کیشیگه نی غرضکیم ملتمسدور. 

توجــّه چون انینگ روحیگه قیلغی،                                                                     گره لیق رشته ی بندی آچــــــیلغی.

شهزاده فرهاد کؤزگوده گی بوسیرلردن واقف بؤلگچ،مشکللرنی ینگیب اؤتیشگه  کؤنگلیده هوس اویغانه دی.خاقان اضطرابله نیب اؤغیلنی بوإیشدن قئیته ریشگه اورینه دی.امّا، بـــَری بیرفرهاد آته سیگه«بونینگ عهده سیدن چیقه من»،- دیب توریب آله دی.خاقان ناچار راضلیک بیلدیریب، مُلک آرا وزیری بیلن بوسفرده فرهادگه یؤلداشلیک قیله دی. شونده ی قیلیب،خاقان یونانستانگه لشکرتارتیب،حیکم سهیلا بیله اوچره شه دی.

انسان وجودی نینگ اینگ کتته سرمایه سی بؤلمیش یؤقاری تخیــّل یعنی فانتازیه بویوک نوایی دهاسیده پیشیریلیب قیامیگه ینگزیلگن.اولوغ نوایی چقه لاق فرهادنی تدریجی کامل انسان درجه سیگه کؤتره دی.نوایی تلقـیـــنیده فرهادنینگ کامللیگی فقطه گینه فانتازیه دایره سیده چیکله نیب قالمیدی.کؤریب تورگنینگیزدیک،فرهادنینگ شخصیتی کؤپ قرّه لی .اینگ انسانی حس-تویغولر دن تارتیب، یورت سیورلیک،خلقپرورلیک،إیشچنلیک،هنرمندلیک،دانشمندلیک وینه کؤپلب خصلت وفضیلتلرفرهادنینگ وجودیده مجسّم.فرهاد سیزوبیزگه اؤخشه گن عادی آدم.نوایی نینگ بدیعی مهارتی بیلن اوکامللیک چؤققــیسیگه کؤتریله دی.

ائـتیــب ساوومس تــرانه سین- سین،

آلیـــب قــورومس خِزانه سین- سین.

                                    نوایی

سیس نینگ او تامانی 

 شاعرویازووچی

 بؤلماقچی ایمسدیم.

 باشیمگه آغیربیریوک توشگنیدن،

 إیچیمده اچچیق واؤلدیرگوچی درد یانگنیدن،

 بؤغزیمده مونگ(۱) - قیغولرتیقیلگنیدن،

 آخری،

 سؤزگه پناه کیلتیردیم!

 کؤزیمده تاووشلر کؤکرگنیدن،

 ا َســاو(۲)اؤیلرمییه مده تؤلغنگیدن،

 تویغولرآقیمیگه تؤزویم(۳)،توروش(۴) بیره آلمسدن،

 آخری سیریمنی سؤزلرگه آچتدیم.

 کؤزیمنی ،

 سؤزنینگ ساکن یاغدولریگه چیقه دیم.

 قیته توغیلیشنی ساغینگنیمدن،

 اؤزیمنی بیرقیته تایه ین!-

  دیه،

   سؤزگه

         سؤزگه

  سؤزگه

 سؤزگه تاپشیردیم .

 اونینگ یشیل تؤزغاق(۵)تؤلقینلریگه

 اؤزیمنی آتدیم.

 سؤزگه سیغیندیم!

 حسلریمنی ساکن صدالریگه باغله دیم...

 سوروگیدن اجره لگن چؤپان-چؤلیق(۶)کبی،

 باشیمنی قلمگه توتدیم.

 ایندی،

 اؤی،درد،آغریقلریم،

 تامــــــــــــــــــیزغی بؤلیب،

 قلــــــــم یوره گیــــــــگه تامچیله ماقده.

 بوبــیتـــیکدن(۷) أیلک وسؤنگگی سؤزلریمنی ائتماقچیمن قئـــته دن.

 قایه تاشلربغریدن-اونیب چیقماقچیمن قئته دن.

 ...یالغیز

 سؤزوقـــــلم بیلن 

 یه شه مـــاقچمن!

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱.غم

۲.سرکش،اؤجر،قــَیسر

۳.صبر،چیدم

۴.طاقت،برداش

۵.ساچیلگن

۶.دشت آدمی

۷.بو یرده قلم معناسیده

۸. تیک تاغ

 بیزدن سؤره بسیز؟

                                                  سوال وجواب

 حرمتلی استاذ همه دن آلدین اوزاق یولدن قیزغین سلاملریمنی

 حضورینگیزگه حواله ایته من .امید عایله نگیز بیلن ساغ سلامت بولسنگیز.

اوندن سونگ نوراحمدیرتداش من، آیینه تلویزیونی نینگ اوزبیکچه خبرلر نطاقی.

مین کیلیشیک لر اینقسه ده وگه "کلیشک لری نینگ  قه ییرلری گه قولـله

نیشی نی یخشی توشینمه یمن .گرچند بوتوغریده اوزبیک تیلینی اورگه نه یلیک

درسانامه سیده بیرگن معلومات لرینگیز نی اوقیب چیقدیم اما مینی قانیقتیره      

 آلمه دی اگربوتوغری ده کوپراق. حرمت بیلن نوراحمد  بیلگی لیک بیرسنگیز

قوانه من. حرمت بیلن نور احمد یورتداش کابلدن

 ***********************************************

«آئینه» تلویزیونیدن حرمتلی نوراحمد یورتداش!

بیرپرچه خط یؤللب،احوال سؤره شیب،سوال بیرگنینگیزاوچون کتته رحمت.

مین هم بوتون مللتداشلریم،برچه بیلمسیورقاره کؤزلرگه النگه لی سلام دیــــئمن.          سؤراغینگیزدن معلوم بؤلگنیدیک،سیزاؤزبیک تیلیده گی کیلیشیکلردن: «ده» اؤرین پئیت همده،«گه»جؤنه لیش کیلیشیک لرینی یخشی توشینمب سیز.اولرنی بیر- بیریدن فرقلی آلمب سیز.سیزده بیلمه گن نرسه نی توشینیشگه إینتیلیش بار،شونینگ اؤزی سهل کم بیلیش دیمکدیر. کیلیشیکلردن إیکیته سینی یاکی برچه سینی بیلمسلیگینگیزطبیعی حال.چونکه بونرسه لر،کینگ یازمه نطققه(متن)ایگه بؤلگن وتیلی بوزیلمه گن خلقلرده طبیعی روشده اؤزلشتیریلیب،تؤغری یازیلیب باریله ویره دی.ینه انه شومسله لرمکتبده هم اؤقیتیله دی.اوغانستاتده گی اؤزبیک تیلیمیز نینگ احوالی قنچه لی ایه نچلی ایکنینی شوندن هم بیلسه بؤله دی.خؤش!

نیمه قیلیش کیره ک؟ ایندی،پیلله پایه لرنی سکره ب اؤتیب یؤقاریلش کیره ک،کؤپراق پیشانه تیری تؤکیشگه تؤغری کیله دی. تیلمیز نینگ زلوارلی یوکی حـــزبلر،وزیرلر،رهبرلر،وکیللر،حاکم والیلر، رئیس وآقساقـــللرگه ایمس،بلکی،آیدینلیلرایلکه سیگه توشه دی...بوشرفلی إیشنی اؤزبیک خلقی نینگ حقیقی شاعر ویازوچیلری،عالم وضیالیلری عملگه آشیره دیلر.

سیزگه یورتداش بیک آفرینلر! سیزإیشنی هیچدن باشلب،«آئینه»تلویزیونده اؤزبیک تیلیده معلومات تقدیم قیلیب توریب سیز.بوکتته گپ.کیله جکده بوندن هم یخشی بؤلیب کیتیشینگیزممکن.

ایندی اوشبو کیچگینه کیریشدن کیئین اصل موضوع یعنی،سیزنینگ سوالینگیزجوابیگه کیلسک.

«اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک»درسنامه سیده گی کیلیشیکلرمسأله سینی سادّه راق شکلده یازیب توشونتیرگن ایدیم. شونگه قره می«ده»و«گه»کیلیشیکلرینی عملی صورتده إیخچمراق قیلیب، توشنتیریشگه حرکت قیله من.بونده تیلشنالسلیک اتمه لرینی قؤلــله مسلیککه حرکت قیله من.

 کیلیشیک نیمه؟

سیزوبیزکونده لیک حیاتده اؤزیمیزگه باغلیق بؤلگن وباغلیق بؤلمه گن نرسه لربیلن مشغول بؤلیب یوره میز.انه شوجریاننی بیزإیش،حرکت،اورنیش وفعالیت دیب اته یمیز.شوإیش- حرکتیمیزإیککی شکلده عملگه آشه دی.

اؤرین-پئیت کیلیشیگی

- بیرینچیسی                                                                                            إیش- حرکتمییز بیرجایده بجریله دی یاکی شوإیش- فعالیتنی کیمدوربیرجایده بجره دی. مثلن،یازماق(قی یرده؟- دفترده)یشه ماق(قی یرده؟- یورتده)،اوخله ماق(قی یرده؟- کؤرپه چه ده )،تورماق(قی یرده؟- بیکتده)،سؤزله ماق(قی یرده؟- مجلسده) وباشقه لر.بونده ی وضعیتده منطقن،«ده» کیلیشیگینی إیشله ته میز.چونکه،إیش حرکتیمیزبیریرده(اؤرینده)عملگه آشه یپتدی. ینه سادّ ه راق ائتسک،إیش- حرکت بیرنقطه دن إیککینچی بیرنقط گه یؤنلتیریلمیدی.

«الف»-دن--------------------- «ب» گه قره ب بارمیدی.

بو کیلیشیک فارس- دری تیلیده گی«در»گه تؤغری کیله دی .

- درشهرزنده گی می کنم= شهرده یشه شیمن؛ در جای خود هستم= اؤزجایمده من کبی.بواؤرین کیلیشیگی، دیب یوریتیله دی.

-إیککینچیسی

جؤنه لیش کیلیشیگی

ایندی انه شوإیش-حرکتیمیز،فعالیتیمیزبیرجایده ایمس،بلکی،معلوم بیرتامانگه قره ب یؤنه لتیریله دی. بیرنقطه دن إیککینچی نقطه گه قره تیله دی.مثلن،بارماق(قی یرگه؟- شهرگه)،(بیرنرسه نی)تشله ماق(کیمگه،نیمه گه؟- چیلککه،چقورگه؟)،اوزه تماق،بیرماق،یوبارماق(کیمگه،نیمه گه؟).کؤریب تورگنینگیزدیک ،إیش- حرکت بیرنقطه(بیریر)ده بجریلمه یاتیبدی.

یعنی،حرکت«الف» دن---------------------------- «ب»گه قره ب یؤنه لتیریلگن. بونده ی حالتده بیزجؤنه لیش«گه» کیلیشیگینی قؤلـــله یمیز. بوکیلیشیک فارس- دری تیلیده گی«به»گه تؤغری کیله دی.

 به خانه رفتم= اویگه کیتدیم؛ به اوانداختم= اونگه تشله دیم کبی.

 مشق اوچون قؤشیمچه مصلحت :

اؤزبیکستانده چیقه یاتگن کتابلرنی کؤپراق اؤقینگ.اؤزبیکستان رادیو تلویزیونلرینی متــّصل کؤریب،تینگلب بارینگ.گپ توزه یاتگنده دری تیلیدن سؤزمه – سؤزترجمه قیلمسلیککه       حرکت قیلینگ.

«اؤزبیک تیلینی اؤرگنیلیک»سباقلریگه ینه بیربارمراجعت قیلینگ. توشنمه گنلرینگیز بؤلسه،توشونتیریشگه حرکت قیله من. آنه تیلینگیزگه مهر- محبــّــتینگیزآشبیب- تاشیب باره بیرسین،دیب قاله من.

                                              انتالوژی

                                                     (۲۳)

اولوغلیککه یتسنگ ینگــلیشمه اؤزینگ،

اگر کیئسنگ اطلــــس اونوتمه بؤزینگ

                                                              «هبة الحایق»

                     ادیب احمدیوگنکی                                           

اسمی احمد آته سی نینگ آتی محمود بؤلیب،ادب علمیگه صلاحیتلی عالم بؤلگن اوچون اونینگ اسمیگه ادیب سؤزی قؤشیب یازیلگن.ادیب احمد اؤزبیک تورکی ادبیّاتی نینگ تنـــــیقلی نماینده سیدیر.شاعرنینگ توغیلگن واؤلگن أیللری معلوم ایمس.اؤزبیک ادبیّات شناسلیگده ادیب احمد    12-عصرنینگ آخری 13-عصرنینگ بیرینچی یریمیده یه شب اؤتگن، دیب اؤرگه نیله دی. بیراق،ادیب احمدنی علیشیر نوایی 8- ینچی میلادی عصرده یه شب اؤتگن، دیب معلومات بیره دی(«نسایم المحبت») شاعرنینگ شخصی احوالی بابیده سؤز یوریترکن،اونی علــــیشیر نوایی اؤزی نینگ «نسایم المحبت»(سیوگی شبــّاده لری)کتابیده«بوتاو- توغمه کؤر»-دیب ته نیشتیره دی.(بوحقده گی تؤلیق راق معلوماتنی کمینه نینگ «تورکی مشایخلر»مقاله سیدن اؤقیب آلشــــــــــــــــــــــــــینــــــــگیزممکن.).

ادیب احمد حاضرگی اؤزبیــکــــستان نیــــنگ قرغـــانه ولایـــتیگه قـــرشلی یوگنــــــک(سمرقند،سورخاندریاده هم شونده ی جای بار)ده دنیاگه کیلگن.شوسببلی اواؤزیگه یوگنکی تخلــّصینی تنله گن. تورکی گوی شاعرواؤگیت-اخلاق علمی نینگ بیلیمدانی ادیب احمد دن یگانه«هبة الحایق»(حقیقت ارمغانی)اثری گینه یتیب کیلگن.

بواثرائریم منبعلرده «هتبة الحقایق»(حقیقت ایشیکلری)دی هم نامه نه دی. اوشبواؤگیت نامه اثرتیمورحکمدارلردن بؤلمیش داد خواه سپاهسالار بویروغی بیلن تورکستانده(اؤبیکستان قسمیده)یازیلگندیر.

«هبة الحایق» داستانی«قوتادغو بیلیک»که اؤخشب عروض نینگ متقاریب بحریده یازیلگن. اثرنینگ کؤچیروچیسی ارسلان خواجه ترخان«هبتة الحقایق»نی«کاشغری تیلده »یازیلگن دیئدی، بیراق، ادیب نینگ اؤزی اونی«انین اوش چیقردیم بو تورکی کتابی دیب»(اونی بیر تورکی کتاب اؤه راق بیتتدیم)،دیب یازگن ایدی. اثر 14 باب(یوحقده ینه تورکی مشایخلرمقاله سیگه قرنگ)دن توزیلگن بؤلیب،اونده تربیه وی،اخلاقی مساله لرچقوراؤرین آلگندیر.شونینگدیک اثرده«قرآن» آیتلری و«حدیث»سؤزلریدن کینگ استفاده قیله دی. «هبة الحایق» نینگ اویغور،عرب یازویده گی، 15-16عصرلرگه عاید اوچته نسخه سی بیزگچه یتـــــــیب کیلگن.اثر 1480-میلادی أیلی تورکستاندن استانبولگه آلیب باریلگن.«هبتة الحقایق» نینگ تنقیدی متنی حاضرگی تورکی دولتلر ده عالملر تامانیدن تیارله نیب،کتاب حالیگه کیلتیریلگندیر.اثر قصیده(کؤپراغی)ومثوی ژنریده یازیگن. اما،کتاب نینگ اساسی قسمی و توگه للنیوچی بابی قدیمگی آغزه کی تورکی تورتلر

 کؤرینیشیده  یره تیلگن.

اؤز دوریده انچه شهرت قازانگن ادیب احمد،اؤزی نینگ اؤتکیر زهنی،تیرن آنگی ودانالیگی    بیلن ایل-یورت حرمتیگه سزاوربؤله دی.

ادیب نینگ:«سعادت یؤلی بیلیم بیلن بیلینه دی» کبی حکمتلی سؤزلری کینگ ترقلگن.

شاعر سؤزلریدن:

نی کیم کیلسه ایرگه تیلیدین کیلور،

بو تیلدین کیم ایدگو،کیم اقیربؤلور.

مضمونی:(کیشی باشیگه نیمه یامانلیک کیلسه،تیلیدن تاپه دی. تیل طفیلی بیرآورل ایزگولیککه ایریشسه،بیرآور خار بؤله دی)

منبعلر:

1.اؤزبیک ادبیّاتی تاریخی.

2. علیشیرنوایی«نسایم المحبّت».

3.اؤزبیکستان مللی انسکیلوپیدینه سی..

4.ویکی پیدیا آچیق دایرة المعارف..

۵.اؤزبیک ادبیاتی فرهنگی.

www.ziyo.uz .5

                                               بیلدیریش

حرمتلی تیلداشلر

 سیزعزیزلرگه شونی معلـــوم قـیله مــیزکی،ویبلاگیمیز

 قورلیمه سی کیچــــیک بیراؤزگریــشگه یوزتـوتـماقده.   

 إیچیده گیلرایسه شو آدریسده گی ینگی مجازی کتکچه

 لرگه کؤچیریلــه یــپتی. اوزاق ریـــــجه میز ویـبلاگگه 

 اؤزبیک ادبیّاتیگه عاید بیرتقیم کتابلرنی جایلشتیریدیر.

 إیـش اداغ تـاپگونگه قـدربیرمونچه چلکشلیک یــــاخود 

 خطالرچیـــقیب قالیشی ممکن. کمچیلیکلرنی تـــوزتـــیب

 بؤلیشیمیزگچه صبرلی وکیچیریملی بؤلینگ.

                             حرمت بیلن  ویب مسوولی

 
 مودراق(۱)کؤزلر

 اؤســانــدیک!(۲)

 هردایـــم

 بیرتورکویلشدن،

 حیات- تیوره ککه بیرخیل باقیشدن،

 قاقشال(۳) قافیه لراشکنجه سیدن،

 اؤساندیک!

 سیللیق سؤزلرگه توتقون(۴) بؤلیشدن،

 یات اؤلچاولرگه قوللیکدن،

 اؤساندیک!

 قولاقلریمیزگه قؤرغاشین کبی

 قویئلگن قوروق وآهاری کیتگن آهنگلردن،

 اؤساندیک!

 أیرتیق وجانسیز تصویرلردن،

 تاتسیز،یراقسیز،یلتیراق اؤیلردن،

 اؤساندیک!

 روحنی غیجیملاوچی یالغانلردن،

 آپـــّاق ماموق(۵)،دیب - قاره کیگیزنی ساتیشدن

 اؤساندیک.

 سَرقیت(۶)،إیسلیقینی(۷) قوتلوغ ،- دیه،

 تاپینیش(۸)،چؤقنیش(۹) وسیغینیشلردن(۱۰)

 اؤساندیک.

 غریب ویلانغاچ سیوگیدن،

 صنعتسیزاؤپیچلرنی(۱۱) قومسشدن(۱۲)،

 بی ثمر،توتقیچ بیرمس آرزولرنی

 إینــتـیقیب،

 کوتیب یششدن،

 اؤساندیک - بیزدیک اخر!

۱. اویقو حالتیده گی

۲. بیزدیک،بیزاربؤلدیک

۳. قوریب سویک بؤلیب قالگن

۴. اسیر،بند زندان

۵ . پخته

۶. ته گیده قالگن،بیرآودن قالگن طعام  

۷. اؤوه دی،إیسله نیب کیگن نرسه

۸. باش اورماق،سجده قیلماق

۹. سیغینماق

۱۰. پناه ایلتماق

۱۱. بؤسه،اؤپیش

۱۲. بیریلیب ساغینیش

                   نوایی فانته زیه سی

                            -۲-                               

قهرمان یره تیش وقهرمانپرورلیک ائنیقسه،نوایی نینگ«فرهاد وشیرین»داستانیده یؤقاری درجه گه کؤتریللگن.باش قهرمان فرهاد نینگ کامل انسان بؤلیب وایه گه یتیشی،مطلقا،طبیعی بیر یؤسینده شکللنتیریلگن.اونینگ کؤپ قیرره لی شخصیتی اصلیده،پرورش،تربیت،تعلیم وجسمانی ینیقیش یؤللریده توله نه دی.فرهاد ایرتکچیلردنافسانه،روایت(باله لیگیده) ایشیته دی،قارَندن تاش کیسیش،بــــــــــانیدن قورچیلیک،مانیدین نقــّاشلیک،حکیم سهیلدن سحرآچیش،فیلسوف سقراتـــدن غیب علمینی اؤرگنه دی.علیشیرنوایی اؤزقهرمانینی فانته زیه یؤلی بیلن حیات نینگ ینه ده مرکــّب سیناولریگه یوزلنــــــــــــــــــــــــتیـــــره دی......

نوایی فانتازیه سی

-۱-

چینــَکم صنعت اثرینی(برچه صنعت توریگه خاص)اوچ نرسه : 

تخیّـــل،عاطــفه ومعنا بیرلیکلری اؤزچمبره سیده اوشلب توره دی واونگه منگو حیات بغشله یدی. بونرسه عین پئتده سؤزصنعتیگه(بدیعی ادبیّات)هم تیگیشلیدیر.بدیعی اثرنی(شعریت،نثر)بها بیره یاتگن کؤپراق انه شوتامانلریگه اهمیت قره تیله دی.فانتازیه یاکی تخیــّــل- بدیعی اثرنینگ فضاسی ؛عاطفه- انسانی حسلر(سیوینیش واؤکینچ)؛معنا ایسه- فکروتجربه نینگ حاصله سی.اوتوشونچه، تعریف،تحلیل،تصویر واؤخشه تیشلرأیغیندیسیدیر.بوفکری جریانلرنی بیزگه سؤزخودّی تریک جان ذاتدیک قیلیب گوده لب بیره دی .سؤزمجسّم ایتگن واقعیلیک بیلن تخیــّلیمیزآرقه لی اوچره ......

بـَـیـــــره م

(حکایه)

 إیشخانه نینگ  دیوار تخته سیده شونده ی دیب یازیلگندی :

«ایرته گه اداره میزده أیغین اؤتکزیله دی. آنه لرکونی نشانله نه دی.شومناسبت بیلن  سیزحرمتلی خادملرائنیقسه،عزیزعیاللردن تدبیرده قتنه شیشینگیزنی التماس قیله میز»

                                                                               اداره    

جمعه کونی ایدی .سیف الله  قاره سحردن توریب کؤچه گه چیقیب کیتگن.آی بیکه هم ایرته لب بروقت توردی .عایله نینگ تشویشی کتته-ده.هرکونگی إیشلریدین آی بیکه باش کؤتره آلمیدی. بوگون کؤپراق اورونیشیگه تؤغری کیله دی .  

اؤزبیک دنیاوی ادبیّاتی

صبردین یخشی یؤقتور پیشه قیلسم،
بویـــؤلده صبر یؤق اندیشه قــیلسم.
                           خوارزمی

 
                                                   اؤغــوزنامــه

                                    انتالوژی 

                                      (۲۱)

                                                                
«اؤغوزنامه»اثری قدیمگی تورکی قبیله لرنینگ شکلله نیشی حقیده معلومات بیروچی نایاب منبعلردن بیری حسابلنه دی.انه شونده ی قهرمانلیک اثرلری معلوم بیرمللت نینگ تاریخی تشکیل تاپیشنی توشونتیریشگه کمکله شه دی. بونده ی اثرلرقدیمگی آغزه کی ویازمه تورکی ادبیاتـــّیمیزده آزایمس.«مــَه دی قاره»،«قؤرقوت آته کتابی»،«مـــَه نــــَس»،«الپامیش» و«گؤراؤغلی»داستانلری انه شونده ی اثرلرسیره سیگه کیره دی. بواثرلرده تورکی خلقلرنینگ افندی والدرکؤسه گه اؤخشه گن دانشمند آقساقاللری نینگ مجازی سیماسی گوده لنتیریلگن.اوشبو بدیعی قیته یره تیلگن قیافه لر،عادتده،تورکی اوروغلرنی امید بیلن تینچ- تاتو یششگه روحلنتیریب کیلگن. بواثرلر،کیشیده تورکی قوملرهلی تورلی مللتلرگه اجره لیب چیقیلریدن آلدینگی ......

حکایه

بیر پرچه نان

(حیاتی واقعه)

بوگون مینگلی خال ایرته راق تیریکچیکیک إیشلریگه کیریشب کیتدی...اوبیتاب یاتگن خاله سینی کؤریب کیله قالی،دیب خمیرقیلشگه باشله دی.قؤللرینی یوه سالیب،ینگلرینی شیمه رگنچه،اون تؤربه دن إیککی تاواق اون آلدی.قؤللریده گی بیلک اوزوک،برماقلریده گی اوزوکلرنی- ده، چیقریب بیرإیدیشچه گه سالدی. مــُشتله گن خمیرینی،باتراق اوندریش مقصدیده إیســّیقینه جایگه قؤیب  قؤیدی.اونگچه تورموش اؤرتاغی ایلمراد هم إیشیدن قیتیب کیلدی. باله- چقه نی آوقــتـلــنتــیریب،تیوره گ-تاشنی سرانجام قیلگن مینگلی خال ایریگه قره ب:

فرهادنینگ توغیلیشی

اوچینچی قسم

چین خاقانی نینگ اؤغلی فرهادنینگ دنیاگه کیلیشینی،علیشیرنوایی اولکن واقعه صفتیده تصویرله گنینی،اؤتگن مقاله دن بیلیب آلگن ایدیک.اونده فرهاد یالغیزخاقان نینگ سیویکلی اؤغیـــــلی بؤلیب قالمی،بلکی،ایل- یورتنینگ اؤغلانیگه ائلندی.خلق ارداغیدین اؤزیگه اؤرین تاپتـــدی.ســـیوینــــچ وشادیانه لرگه سبب بؤلدی. بونی فرهاد نینگ توغیلیشی مژده سی (درد شعله سینینگ یوزکؤرسه تیشی) دیئیش ممکن. واقعه نینگ کیئینگی باسقیچییده قهرمانگه اسم قؤیئیله دی.

     إیشانچ

علیشیر نوایی

فرهـــادنینگ تـــوغیلـــیشـــی

‌إیککینچی قسم

بویوک نوایی«فرهاد وشیرین»داستانی نینگ خامه کی چیزمه سینی توزه یاتگنده،باش قهرمان قیلیب،فرهادنی تنله یدی.ادیب اؤزقهرمانینی فرزندیدیک،تربیه لب وایه گه یتکزه دی.هلی فرهاد دنیاگه کیلمه گن پلله؛اوشاعرنینگ شعوریده درد اوروغی بؤلیب توغیله دی وآنگ قتـــــلملریده پرورش تاپه دی.

       إیشانچ

نـــــــــــــوایـــی نـــامــــــــــــه  

علیشیر نوایی

فرهاد وشیرین 

بیرینچی قسم

«خمسه»(بیشلیک)ترکیبیگه کیروچی«فرهاد وشیرین»علیشیرنوایی نینگ عشقی- رمانتیک اثری صفتیده،شعری داستانچیلیک تاریخیده مشهوردیر. بواثرنوایی شناسلیک همده اؤزبیک ادبیّاتی تاریدخیده بویوک ادبی شهکار،دیه اعتراف قیلینه دی.نوایی بوداستاننی 40 یاشلیگیده(1484م) قلمگه آله دی وتوگل،بدیعی یتوک اثرصفتیده یازیب بیتیردی.

ایوریلیش

قچـــان تـــوغــیلرکـن بیــلیم- شــعریت؟

قچـــــان یره تیلرقــــؤشــیــق وصنـعت؟

تـــــیل،اؤزلیـــگـــیدن آه یاتــلـشگـــنیم!

ایپکین،ایوریلیشگه قؤلینــــگنی اوزه ت.

یره شمس بــوایلــگه ایگیــلیش،ســـینماق،

اوزون أیـــــللرإیـــچره بؤشلـیقده تورماق.

بویی بوکیـــلیب- ده،روح-آنگی قــشــّاق،

تــــوشونـــمی،یالــچمی ساکـــن اؤتـیرماق.

شونی بیل اؤزینگگه-اؤزینگ سن توتقون،

ساچــــیلـگن،بؤلیـنگن،یولـــینگن آلامان،

تیبره نه سن زؤرغـــه  قــــوتــــیله آلمی،

تؤرینگگه اؤره لــــیب اؤرگمچیک سمان. 

شونـــچه لرقـــار انغی،ساوقمی اوینگ؟

یاریتـــــــه آلمــیــــدی روحینــــگــنی آلاو،

اؤت،چــَقین،النــگه،یالــــین،أیــلـــــدیریم.

یالقین،یشین،اوچقون اؤکسیک بــــــیرقه لاو.

ســــاوچی،یـــلاووچـــلرقـــالــدی قیــلرده؟

مـَنگلی دیــب بیــتگنی بیر- قاره قــَـنشــَر!

ای سین مینیگ ایلداش ،زمـــانـداشـــیم!

یشـیل قــیرغــاقـــلردن کیلــــتیرگــین خبر.

قونــــاق قـــؤنغــیراقــــلرچالــیندی جانیم،

سین همـــــان اوخله یسن تــون قوچاغیده.

قؤیـــــنیمده قویاش نینــگ زرکاکــــللری،

مین-ده!کوته من اؤشـــه تانگ چـاغیـــده.

 ایپکین- شمال نینگ اورولیشی،یؤنه لیشی،ایسه یاتگن شمال تاثری

 ایوریلیش- ائلنماق، اؤگریلماق

 قــشــّاق - کمبغل،غریب

 یالــچمی - یترلی درجه ده تامین لنمه گن،کونی اؤتمس

 توتــــقون - اسیر

 آلامان - خلق

سوال وجواب

ویبلاگ خوانلریمیزدن جناب قدرت الله صمیمی بیرتقیم(سلسله)عربچه،فارسچه سؤزلرنینگ

اؤزبیکچه معناسینی سؤره بدی.کؤپچیلیک فایده له سین اوچون،انه اؤشه سؤزلرنی کیلتیریشنی

 معقول تاپتدیک.شونی هم اونوتمسلیک لازمکی،اوشبو سؤزلرگه اؤزبیک تیلیده گی اینگ یقین

 معنالرنی بیردیک... 

                         خراسان بدندور هری جان  انگه، 

                    هری جان بدندور هری جان انگه.                                              

                                                نوایی

 خراسان وهرات عـلــیشـــیرنوایــی تصویریده

«خسمه»(بیشلیک)ترکیبیگه کیروچی«حیرت الابرار»(یخشیلر حیرتی)داستانی نینگ 19- مقالـتیده،علیشیرنوایی خراسان وهراتنی توصیفلشگه علیحده  بیرباب اجره ته دی.همّه سی   بؤلیب 110بیتدن توزیلگن اوشبو بابـده،اوّل دنیانینگ یره لیشی،یولدوزوسیّاره لرنینگ           بیر- بیریگه باغلیقیگی همده اولربیر- بیرلرینی تؤلدیریب تورشی خصوصیده سؤزیوریتیب  شونده ی دییدی :

                                                                      خراسان بدندورهری جان انگه،   

                                                                                هری جان بدندورخراسان انگه.

                                                                                                            نوایی

خراسان وهرات عـلــیشـــیرنوایــی تصویریده

بوإیککی نام تورکی بؤلمسه- ده،تورکی مدنیت نینگ مهم اؤچاقلریدن بیری صفتیده تن آلینه دی. اؤتمیشده خراسان وهراتده بؤی کؤرستگن هرقنده ی مدنی یادگارلیک اساسن،انه شو تورکی سیاسی بؤغینلرقؤلی بیلن بنیاد تاپگندیر.بوإیککی نام ائنیقسه،اؤن تؤرتینچی واؤن بیشینچی عصرلرگه کیلیب،ینه- ده، مغرورجرنگلی باشله دی. بوباره ده سؤز یوریتگن اولوغ شاعرو متفکّرعلیشیر نوایی جدّی بیرمساله گه اهمیت قره ته دی...

  بحث اوچون موضوع

تیلگه اعتبار،ایلگه اعتبار

اؤزبیک تیلی بابیده قنچه کؤپ اؤیله سک،قنچه کؤپ سؤزله سک- شونچه کم.زیرا،بوتیل عصرلردن بویان آغیرمظلوملیک دورینی باشدن کیچیرب کیلماقده.آنه تیلیمیز یره تنیگه بیزدن  ملهم(مرحم)کوتیب یشه ماقده. بومظلوملیک ویره لرحقیده  بوگون تؤخته ماقچی ایمسممیز، چونکی،بوندن آلدینگی بیتکلرده،یترلی،بات- بات توختــلگنمیز.بوگــَل اؤزبیک تیلی نینگ اجتماعی موقعینی کؤتیریش مقصدیده باشقه بیرمساله نی اؤرته گه قؤیماقچیمیز.اوهم بؤلسه،تیلیمیزنینگ اولوغ مقام ومرتبه سینی اؤزآنگیمیزده پرورش تاپتیریشدیر.سببی،آلدین ائتگنیمیزدیک،تیلیمزنینگ اشدی جفکاری ینه اؤزیمیزدیرمیز.بونگه ایضاح بیریش نینگ حاجتی یؤق بؤلسه کیره ک.بَری کؤزگودیک آیدین.

تیلیمیزبیزدن تؤغری یازیش وتؤغری گپریشنی تقاضا قیلماقده،بیراق،بیزشونی ایــپلَی آلمه یپمیز، اؤرنیگه قایلله تیب قؤیه آلمه یپمیز. بیزاؤزبیکلرراسه یم حس-هیجــــــانلی بؤلیب اولـــــغیگن ایمسمیزمی؟ تیل وادبیاتیمیزگه مهر- محبّــتیمیز،بیرجؤش اوریب طغیان کؤتره دی- ده،بیردن سوسیپگنده تیزاؤچه دی  قاله دی. تن آلیب ائتیش کیره کی،تیل،ادبیّات ومدنیتیمیزگه اؤته ساوق قان،بی حوصله وبی پروامناسبتده بؤلیب کیلماقده میز.

نیمه بؤلگنده هم تیلگه اعتباریمیزنی کوچیتیریب باریشیمیزطلب قیلینه دی.زیرا،بیچاره تیلمیزدن باشقه فخرلنگودیک،نرسه- بساطیمیزقالمبتی اؤزی. برچه سی،ایمریلیب،یوویلیب،هیچ وپوچگه ائله نیب قالگن.اؤزبیک تیلی اؤز زبردست،عالم،یازوچی،شاعروادیب اؤغلانلریدن نجات    کوتیب یشه ماقده.

عزیزلر،بیزاؤنگله نیش،ینگیله نیش،ایوریلیش،اؤزگریش ویوکسه لیش دورریده حیات کیچیرماقده میز. بنابرین،اؤزیمیزده ائریم،عنعنه ومدنی قدریتلرنی باشلب شکللنتیریشیمیز کیره ک بؤله دی.

بیراؤیلب کؤره یلیک،افغانستانده اؤزبیکلیگیمیزنی بیلگیلاوچی قنده ی سنه،مناسبت،ادوم-عنعنه لریمیزبار؟ بیزنوروز،إیککی هیت و دولت کونلری کبی بیره ملرنی بیلمیزتمام.

اولرهم بؤلسه،ایرانی واسلامی ارزشلرسنه له دی.شوبیره ملرنینگ رنگ ورونقیگه-ده،بیزنینگ هیچ قنده ی اولوشیمیزیؤقدیر.ایندیلیکد،بیزرسوم،عنعنه وقدریتلردن محروم،منقورتلشگن بیر  جماعه بؤلیب قالمه دیکمی؟

شولردن کیلیب چیقیب،عزیزتیلداش ومللتداشلریمزگه شونی تاکید لماقچیمیزکی،

افغانستانده،اؤزبیکلراؤزلری توغیلیب اؤسگن یورتده،أیلنینگ بیرکونینی«تیل کونی»صفتیده بیلگیلب،شو سنه نی رسمی روشده نشانله سینلر وطنطنه لی بیره م آلیشسینلر. بو،کمینه تمانیدن إیلگری سوریله یاتگن بیرتکلیف البتته.مساله قانونی حل قیلینگندن کیین تورلی طبقه تیلداشلریمیز هرإیلی اؤزلری نینگ تیل بیره مینی عزّت واعتباربیلن نشانلشگه بیل باغله شلری لازم.اونگچه محترم مللتداشلریمیزتیل بیره مینینگ نظامینی إیشلب چیقیب،مضمون ومحتواسینی انیقلب آلیشلری تقاضاقیلینه دی.بیزنینگچه،نشانلنه جک تیل بیره می :

مشاعره،نطق سؤزلش،مضمونلی رادیوایشیتتیریش وتلویزون کؤستولری همده کنسرتلر اویشتیریش،شونینگدیک،شاعر،یازووچی،ادیب وعالملرنی قیلگن ادبی علمی فعالیتلری عوضیگه مکافاتلشدیک،دستورلرنی اؤزإیچیگه آلیشی لازم بؤله دی.

أیل دوامیده نشانله نیشی کوتیلگن تیل بیره می قیسی کونده قبولیشینی کینگ ضیالیلربیلگیله شلری طلب قیلنه دی.سیزنینگچه،أیلنینگ قیسی کونینی؟ نیمه اوچون؟ تیلیمیزبیره می صفتیده  قبول قیلیشنگیزکیره ک؟ لطفن،بوحقده فکربیلدیرینگ واؤزمناسبتینگیزنی اعلان قیلینگیز.بوإیشیمیزبیلن سیزوبیز،بیرتاماندن تیلیمیزنینگ حقینی ادا قیلگن بؤله میز،باشقه تاماندن تلیمیزنینگ مملکتده گی اجتماعی آبروینی آشیرگن بؤله میزومدنی بیرعنعنه گه هم ایگه توره میز. بوحرکتمیزتیلیمیزنی بلا- قضالردن حمایه قیلیشدیک بیر وظیفه نی هم عملگه آشیرگن بؤله دی.