| تبليغات | X |
|
تیل و ادبیّات
علمی،ادبی،تیلشناسلیک،حکایه،قصّه،درامه،رمان
|
اؤی
مییه م قتلملریده گی مونگلی، اونسیز و خاموش بیر اؤی، بیردن چه یقــَـلیب، روحیم کینگلیکلریده أیلدیریم کبی یوگیره کیتدی. یشینده ی چه قیلدی، سؤنگ کیچیککن ســاووق ترانه لر، مرجاندیک کــؤزیمدن تیرقیره ب تؤکیلدی، قؤللریمنی یوزیمگه ایلته باشله دیم. هیهات! درد شدتیدن برماقــلریمــده سؤز باشاقـله دی.
انسان (افغانستان) نیگه مونچه لر سین مؤرت یره لگن سن؟ ای عزیز انسان! قی گه بارمه، دایم تیگره نگده، بیر آوچی سینگری هلاکت آغزینی آچیب، کوتیب یاتگندیر. دهشتلی حادثه لر سینی اؤز اؤپقانیگه تارتماقده هر آن. قاردن، یامغیردن، إیسسیق - ساووقدن، بیمار-کسللیکدن، شمالدن، توفاندن، اوروش و آچلیکدن، توتدیک تؤکیله سن بختی شور انسان! ائیت چی! ازل- زواله نگنی اؤلیم آغوسی بیلن قاریگنمی؟ یاکی، یشش و حیات سیندن یوز اؤگیرگنمی؟ بؤغزینگگه اؤلیمنی تامچیلب-تامچیلب تامیزگنمی یا!؟
ازل برچه قیلمیش، و علـّـتلرنینگ إیلدیزی اؤتمیشدن سو إیچرکن. ایزگولیک، یاووزلیک انسان بیلن ایش، بو منگو یؤلداشلردن اجره لیب بؤلمس. اصلیده بیز، ژنلر زنجیریگه باغلب قؤئیلگن اسیرلرمیز. تونلرنی إیچیب، کونلرنی سیقریب یشه ی بیره میز. افسوس! بیر کون بیز هم باریب اؤتمیشگه ائله نه میز. ایوریلیب- ایوریلیب، آخری ماضی بؤله بؤله میز. ینه کیله جککه قؤل چؤزیب یه شی بیره میز. [ 2012/5/14 ] [ 5 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
ارنست هیمنگوی دهشتلی کوتیش (حکایه)
- باشیم آغریپتی. - بار یب یات. - یؤق. توزوکمن. - جاینگگه باریب یات. حاضر کویئینیب، آلدینگگه توشه من. مین پستگه توشگنیمده او کویئینیب اؤچاق یانیده اؤتیره ردی. تؤققیز یاشر مرغکنینگ رنگیده رنگ یؤق ایدی. پیشانه سیگه قؤلیمنی قؤئیب، حرارتی بارلیگینی بیلدیم. - کیریب یات،- دیدیم اونگه،- کسلــسن. - توزوکمن،- دیدی او. کؤپ اؤتمی دوکتور کیلدی، باله نینگ إیسیتمه سینی اؤلچه دی. - قنچه- دیب سؤره دیم اوندن. - حدّن آرتیق بلند... بیر یوز و إیککی. دوکتور کؤرستمه بیریب، اوچ خیل داری قالدیردی، باله نی توماو دیب ائتدی، اؤتیب کیتدی ، حرارتی او قدر خواطرلی ایمس، دیدی. خانه امگه قئتیب، باله نینگ حراتینی یازیب قؤیدیم- ده، داری بیریلگن وقتنی بیلگیله دیم. - بیران نرسه اؤقیب بیره می؟ - میلی. اگر خواخله سنگیز،- دیدی باله. اونینگ یوزی آپپاق، کؤزلری کیرته یب کیتگندی. تؤشه ککه میخله نیب خیال سوره دی، خلاص. مین خاورد پیلنینگ «دینگیز قراقچیلری حقیده داستان»یدن اینگ قیزیق جایینی اؤقیب بیردیم، بیراق اونینگ بونگه مطلقا اعتبارسیزلیگی سیزیلیب توره ردی. - قه لی سن؟- دیب سؤره دیم اوندن. - همیشه گیدیک،- دیه جواب بیردی او. مین اونینگ آیاق تامانیگه چؤکیب، کیئینگی داری بیریش وقتیگه قدر کتاب اؤقیدیم. اوخلب قالر، اؤیله ویدیم، قی دم،- کراوت(تخت) آیاغیگه تیکیلیب، جیمگینه یاتیبتدی. - نیگه اوخله مه یپسن؟- داری إیچه دیگن پئیت اؤزیم اویغاته من. - اوخله مه گنیم یخشی... سیز کیته ویرینگ، دَه دَه... اگر ملال کیله یاتگن بؤلسه... - یؤغ- یی، نیمه دیه پسن، اؤغلیم. - هه، انگله شیمچه ... اگر ملال کیلسه... یانیمده تورمی سیز... احتمال، او اله سیره شه یاتگندیر، دیب اؤیله دیم و ساعت اؤن بیرده بیله دیگن دارینی إیچیریب، تشقریگه چیقدیم. باله خانه سیگه هیچ کیمنی کیریتمه یپتی، دیب ائتیشدی. - کیرمنگ، کسلی یوقیشی ممکن،- دیئشدی. مین إیچکریگه کیریب، استه کرواتگه یقینله شدیم. اونینگ قاواغی إیسیتمه دن پیر- پیر اوچر، هنوز کؤزی کراوت آیاغیده ایدی. حرارتینی اؤلچه دیم. - قنچه؟- دیب سؤره دی او. - انچه توشیبتدی. - دیمک، نجات یؤق...- دیه خؤرسیندی او. - کیم شونده ی دیدی؟ حرارتینگ جاییده... قؤرقینچلی جایی یؤق. - قؤرقه یاتگنیم یؤق،- لیکین... اؤیله گنیم سری... - اؤیله مه. بؤله یپتی- ده،- دیدی او و مینگه قده لدی. او نیمه دندیر قتتیق سیقیلردی. - منه وینی سوو بیلن إیچ. - فایده سی بارمیکن؟ - البتته- ده، فایده سی بار. - اؤتکریب، ینه «قراقچیلر»نی اؤقی باشله دیم، لیکن اونینگ قولاق سالمه یاتگنینی کؤریب تؤخته دیم. - مین قچان اؤله من آته؟ - نیمه؟! - مین قچان اؤله من؟ - سین...اؤلمه یسن... نیمه بؤلدی اؤزی؟! - مین قچان اؤله من؟ - سین ... اؤله سن... نیمه اؤزی سینگه؟ - مینگه می؟ اونینگ: «حدّن آرتیق بلند»، دیگنینی ایشیتدیم... - آدملر قیرق درجه إیسیتمه گه چیده یدی- کو. احمقانه خیاللرنی قؤی. مین اؤلیشیمنی، فرنگستانده لیگیمیز- ده مکتبداش باله لر مینگه قیرق تؤرت درجه حرارت بیلن یشه آلمی سن، دیب ائتیشگندی. مینکی- بیر یوزو إیککی. او تون بؤیی حتــّـا ایرته لبکی ساعت تؤققیزگچه اؤزینینگ اؤلومینی کوتیب یاتگن ایکن.
- ای، تایچاغیم- ه، - دیدیم مین، - سین اؤلمی سن. اخر اؤلچه گیچلر هر خیل بؤله دی- کو. خوددی میل بیلن کیلو میتردیک. او اؤلچه گیچگه اؤتتیز درجه بنایی حرارت حسابله نه دی، بونده ایسه تؤقسان سککیز درجه. - راستدن - ه؟- دیدی او حیرتله نیب. حقیقت، راست. اؤیلب کؤر، ماشینه ده اؤن یتتی میل یورسک، قنچه کیلومیتر بؤله دی؟ - هه... او بؤلک کراوت آیاغیگه تیکیلیب خؤرسینمی قالدی. یوزیگه هم رنگ کیرگندیک بؤلدی. کیئینگی کونی ایسه ارزیمس نرسه نی کؤنگلیگه آلیب، خرخه شه قیلدی... اؤراق روشن اف ترجمه سی ضیا ویب صحیفه سیدن آلیندی.
[ 2012/4/30 ] [ 5 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
حکایه
ماوی بیراق آستیده اوچ- تؤرت چقیریم یؤل باسیب مکتبگه باره میز. یاز هواسی، قویاش نینگ زرّین تیغلری آستیده باش یلنگ، آیاق یلنگ، کویلکچن بیر کؤرینیشده یؤل چنگیتیب مکتبگه باریب- کیله میز. بیر کونلیک اؤقیشگه باریب کیلیشیمیزنینگ اؤزی بیر داستان. باله میز- ده. ائنیقسه، مکتبدن قئه ته یاتگنده یؤلنی باشیمیزگه کؤتریب، کؤچه لرنی شوخلیک، قی- چو، شاوقین سورانلر بیلن تؤلدیریب اوئیمیزگه یتیب کیله میز. اری(زامبور/زنبور) اویه لرینی بوزیش، کؤچه دروازه لریو دیوار لرده ادّی- بَدّی نرسه لرنی یازیش و چیزیش؛ اؤز ارا یاقه له شیب، کویلک أیرتیش، دؤپّی، کاوش یؤقاتیب یوریش کونده لیک ایرمه گیمیز ایدی بیز تینگقورلرنینگ. ایرگش بیلن اوروشیب، گپلشمی یورگنیمگه هم انچه بؤلیب ایدی. او راسه ایپچیل مزنگگینه، ملله دن کیلگن، تیریشقاق، جوجه خورازدیک جنگریلیک قیلیب یوریشنی یخشی کؤره ردی. باشی یاریلیب، آیاغی سینگه نیگه قره می،او کلتکدن تؤیه دیگن بلا ایمسدی. اوروش ساتیب آله دیگن سورتیدن- ایدی او. باله لر آره سیده اوروشیب قالگن جؤره لرنی یره شتیریش نینگ قیزیق اصولی بؤلردی اؤشه زمانلر. اوچ- اوچ، تؤرت- تؤرت کیشیله شیب، اوروشگن تامان نینگ قؤلی، قؤلتیغیدن توتیشر، فلان نینگ آتینی ائت دیب، قولاغیدن تارتیشر، سودره ب- سودره ب آخری، بیر- بیریگه آلیب کیلیب یوزلشتیریلردی. اوروشگن تامانلرنی یره شتیریش آسان کیچمس ایدی. خفه لشگنلر نامیگه تؤقنشتیریلسه، نامیگه گینه قؤل اوشلشسه، یاکی، بیر- بیرینینگ آتینی تیلگه آلسه حساب؛ یره شدی سنه لردی. شونده هم طرفلرنی بونگه کؤندیریش اؤزی بؤلمسدی. اؤشه کونی قولاغیمیزنی سفره ده ی قیلیشیب چؤزیشدیلر. بیراق، یره ش عملگه آشمه دی. اؤیلب کؤرسم ایرگش بیلن آره میزده انچه جدّی سبب بار ایکن. انیق ایسیمده، بیرکونی اؤرتاغیم ایرگش صنفداشلریمنینگ آلیده آنه ام نینگ آتینی توتیب، شرمنده قیلدی مینی. باله لیک یوره گیم اؤشندن چیل-چیل سیندی. خوددی، آسماندن یرگه توشگنده ی بؤلدیم. بیگانه باله لر آلدیده-یه! آپه ام یاکی، سینگلیم نینگ آسمینی تیلگه آلسه مناسبتلریمیزهوسلله شیب، قلتیس توس آلیشی ممکن ایدی. مینی ایرگش بیلن یره ش تیرماقچی ایدیلر. یؤلیمیزده گی قیشلاق نینگ کتته کؤچه سیده میز. کون باترگه إیککی ساعتچه لیک وقت قالگن. اولر بیزنی تارتیشیب دیوار سایه سیگه آلیب کیلیشدی. جوره لرمینگه هم اونگه هم :«بؤل آتینی ائت، بیر چینه چاغینگنی»- دیب إیشتــَـرابلر ایدی. مین اؤزیمنی آلیب قاچیشگه تیریشه من. آخری، قیه لب تورمکلنگن دروازه گه ایلکه ام اوریلیب أیقیلدیم. دروازه قرسیللب آچیلیب کیتدی. آرقه امگه اؤگریلب قره سم، کتته حاویلیده من. برنده سالینگن اوچته اوی کؤزیمگه إیلیندی. دراو، بو اویده إیلان، چیان، کلته کلاس، قورت قومورسیقه مؤل دیگن اؤیگه باردیم. بیر قره دیم، خانه لر بؤم- بؤش تویلدی. ینه تیکیلیبراق باقسم سؤل تامانده گی خانه دن غؤنغیلله گن تاووش قؤلاققه چه لیندی. ایشیک نینگ کؤزیده، بیر دسته سینیب یاتگن یؤغان- یؤغان خیویچلرگه کؤزیمیز توشدی. غؤنغیللب تورگن سیسلر إیغره نیشگه ائلندی. تغین جیمیب کیتدی. قنده ی دیر آدمنی قیغوگه باتتیریوچی مونگلی نالیشلر. داد-فریادلر خوددی،نجات سؤره گنی خانه دن تشقریگه اؤرله یاتگنده ی ایدی. حاویلی دیوارلریدن قئیناق و غضب یاغیلیب تویبتدی. اویرده هیچ کیم یشه مسدی. «حاولیده نیمه دیر بؤلماقده؟»- دیگن سوال مییه امده پیدا بؤلدی، یره تیریش دیگن نرسه ایسدن چیقیب کیتدی. بیردن، بیز باله لر ایشیگی ایتککه قره ب لنگ آچیلیب یاتگن خانه گه یاپیریلیب باردیک. اوچاو- تؤرتاولان: «اجینه، ارواحلر بؤمه سین تغین!»- دیه غیــبــیر- شیـبر قیلیشیب، اویگه کیره ر یمیزنی هم، آرقه گه قئتیب کیتریمیزنی هم بیلمی، تورگن یریمیزده قاتیب قالدیک. «هلی وقتلی، کوندوزی کو، کتته لر بیلن قؤشیلیب کیله میز»- دیگن اؤی بیلن آرقه گه قئتیب کتته یؤلگه چیقدیک. ۲ شوپئیت بالا خانه تیپه سیده، بیر سوروققه إیلینگن ماوی بیراققه کؤزیم تیگدی. خوددی، چرچه گنیدن نفسی کویب قالگن آسمان یل تره ته آلمه یپتیدی. سهل اؤتیب جانسیزگینه شمال ایسه باشله دی. کتته یؤلگه کؤلنکه سی توشیب تورگن کؤک بیراق زؤرغه هیلپیره ی کیتدی. تعجّب إیله تیپه گه، بیراققه تامان کؤز سالدیم. «عجبا! بو یرده بیرار معموریت، دولت اداره سی بؤلمه سه، یلاو-بیراق نیمه قیلب توریبتدی»- دیگن فکر- خیاللر إیچیمدن کیچتدی. ماوی بیراق باشیمیز اوزره ساووق صلابت تؤکیب، شوخلیگیمیز باسیلدی شیکیللی. بیز یاشی کتته کیشیلر بیلن قؤشیلیشیب، بایه گی مونگلی تاووشلر ایشیتگنیمیز خانه گه کیریشگه آشیقماقده میز. شمال بیرآز کوچه یدی. هواگه چنگ کؤتریلدی. توپراقنی ساوریب تؤزان یاقندن یاغیر؛ شاخ- شبّه لری حاولیگه ایگیلیب تورگن درخت، واقعه دن خبر تاپگنده ی آغیر نفس آله یاتگنده ی گویا. إیچیمگه قؤرقینچ کیریب، آیاقلریم بیلیمگچه یرگه کیرگندیک، تنه امنی تارته آلمی قالدیم. بؤز باله، اؤتیشی یاشیده من هر قه لی... ۳ کتته لر بیلن قؤشیلیب مین هم خانه گه کیردیم. اویلر بؤش؛ توشک سالینمه گن. نی کؤز بیلن کؤره ی کی، شوندیککینه قوروق یرده، بیر-بیرگینه اؤبه دی إیشتان آستیده، إیککی آدم، کتته-کتته قازیقلرده زنجیرلب بایلب قؤئیلگن. بیرنینگ اسمی عبدرحیم، ینه بیری نینگ آتی نور محمد. اسملریگه دیوانه لقبی هم قؤشیب ائتیله دی. إیککله سی نینگ هم ساچ- ساقالی اؤسیب کیتگن، تؤیب آوقت یمه گنیدن یاغاچده ی قوریب قالیشگن. قاواقلری آسیلگن گوپسرده ی بیر ساقچی هر نیچه ده : «نیمه گپ دیوانه لر»- دیب خبر آلیب توره دی. بو آدمنی کؤریش بیلن دیوانه لر بؤرینی کؤرگن قویاندیک بوجمه یشیب، تیلمورگنچه، تاووش چیقرمسدن مایوس باقیشردی. دیوانه لرنینگ بدنی خیمچه لر ضربیدن ماما تلاق بؤلیب، کؤکریب کیتگن. تنه سیدن سیزیلیب چیققن قانلر لخته- لخته بؤلیب قاتیب قالگن. بخشی "دیوانه" لرنینگ قؤش سالیب هیده لگن شدگاردیک بدنیدن- جینلرنی راسه قیدیریشگن چمه سی. بایه گی گؤپسر کیشی خانه نی ترک قیلیب، إیزیگه قئه تر ایکن، "دیوانه" لردن سؤره دیم : - نیمه گه سیزلرنی بو یرگه آلیب کیلیشیب، بو کوی سالگنلر؟ - بیزنی اوّل «شکّاک» کیئین«دیوانه»- اتب آلیب کیلدیلر بو یرگه،- نیمه دن دیر خوفسیره ب، مجالی قالمی، پریشان احوالده سؤزلی کیتدی عبدرحیم،- اؤقیتوچی ایدیک. فقط ذهنی اؤتکیر باله لرنینگ سواللریگه جواب قیلگنیمیز اوچون بیزنی توتیب آلیشدی. ساغه یترماقچی بؤلیب جینگیر بخشی قؤلیگه تاپشریشدی.یگه نیمیز کلتک، بار گپ شو. - بخشی سیزلرنی نیمه گه اورشدی، سؤره دیم. - ایتیمیزده جینلر إین قورگنمیش. اؤقیب، اوریب،کلتکلب إیچیمیزدن جین -اجینه لرنی چیقرماقچی ایمیشلر. کلتک ضربیدن رمقی جان بؤلدیک. شکنجه آستیده ایزیلیبلر کیتگن إیککی انسان نینگ بو احوالده کؤریش بیز باله لرگه آغیرلیک قیلدی. حاولیدن چیقیب، یؤلگه توشدیک، شته لاق آتیب، ینه اوی-اویمیزگه ترقه لیشیب کیتدیک. 4 هر کون مکتبگه اؤتیب- قئته یاتگنیمیزده دیوانه لرنی بیر کؤره ردیک. جینگیر بخشی عبدارحیم و نورمحمدلردن «جینلرنی» چیقره آلمی، کیلگن جائیگه قئتیب کیتگن. شونده کیمدور: "منه زنجیربند قیلیب تشلنگن کیشیلرنینگ قرینداشلری هم کؤکریب توریبتدی شو جایده"،-دیب دؤنغیلله دی. اولر ماوی بیراق آستیده کابلدن کیله یاتگن کتته داوروغی کیتگن جینگیرنی کوتیشه یاتگندی -افتیدن. ماوی بیراق ایسه، یؤلچی یولدوزده ی تام اوستیده همان مونگلی هیلپیره ب توریبپتدی. آدملر یؤلگه چیقیب، إیککی اوچ- کوندن بویان کابلدن کیله یاتگن منترچینی کوتماقده ایدیلر. دیوانه لرنی توزه تماقچی بؤلگن منترچی احتمال انه شو ماوی بیراقنی کؤریب، موتردن توشر، زنجیربند عبدرحیم، نورمحمد لرنینگ بدنیدن جینلرنی چیقریشگه کیریشر... ماوی بیراق دیوانه لرنینگ تورگن جاینی تاپیش اوچون یوکسکلیکده تیکیب قؤئیلگن بیر بیلگی-علامت کیره ک. جمعه کونی مکتبدن قئته یاتگنیمیزده، زنجیبر بند دیوانه لرنی کؤرماقچی بؤلیشیب حاولیگه کیردیک. بو گـــَل قولاغیمیزگه أیغی- نالیشلر إیشیتیلمه دی. اوی-خانه لر ساکنلیک قعریگه چؤکیب کیتگنده ی توئیلدی. اوی إیچیگه بؤیئین چؤزدیک. دیوانه یؤق ایسه -ده، اولرنینگ جینلرینی اوریب چیقریش اوچون، اوّلگیسیدن مینگ چندان کوچلیراق درد- آغریق قؤلـله نیلگه نینی سیزیش ممکن ایدی. قره سک «جای بار جؤلک یؤق»؛ زنجیر باغلنگن قازیق هم قاقیلیگنیچه تورگن. اؤته کوچلی منترچی دیه تعریفلنگن جینگیردن-ده، درک یؤق... ماوی بیراق توشیریلگن ایدی. دروازه آلدیده اؤزینی گؤرکاو دیب ته نیشتیرگن بیر کیمسه : «افسوس،دیوانه لر توزه لمه دی...کؤمیب کیله یپمیز، خدا رحمتله سین اولرنی!»- دیدی. قئتیب حولیگه کیریشگه جرآت قیله ۀمه دیک. ۱۹۸۸-أیل شبرغان
[ 2012/4/19 ] [ 4 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
اینگ قدیمگی دورلردن باشلب ...
انتالوژی ۱۸-عصر اؤزبیک ادبیّاتی خواجه نظر هویدا هویدا- کؤزگه کؤرینگن، استعدالی اؤزبیک شاعری، تصوّف ادبیّات نینگ نماینده لریدن سنه له دی. خواجه نظر غایب نظر اؤغلی هویدا (م1704) أیلی فرغانه نینگ چیمیان قیشلاغیده دنیاگه کیلگن. نصبی تاماند هویدا اؤشلیک(قیرغیزستان) بؤلیب، آته سی غایب نظر مشهور قشقرلیک عارف آفاق خواجه نینگ مریدی بؤلگن. اونینگ اولادلریدن سراجی، صلاح الدین ثاقب، ثمربانو کبی شاعرلر اؤتگن. شاعر چمیان و قؤقان مدرسه لریده اؤز دوری بیلیملریدن تعلیم آلگن. ادبی میراثی خواجه نظر هویدانینگ بیر نیچه نسخه ده گی شعری دیوان بیزگه یتیب کیلگن. دیوانده هویدانینگ 100دن آشیق غزلی، 28 ته رباعیسی، 41 ته تؤرتلیگی، بیتته دن مخمّس، مسدس، مثمن، مستزاد و اوچته مثنویسی اؤرین آلگن.شونینگدیک شاعردن «رباط دل» («کؤنگیل اویی») ناملی بیر داستانی هم سقله نیب قالگن. اخلاقی، تعلیمی یؤسونده یازیلگن بو داستان 30 باب همده «ابراهیم ادهم»(بعضیلر بونگه مستقل اثر دیب قره یدی) قصّه سینی اؤز إیچیگه آله دی. اونده اسلامی تصوّف نینگ عموم انسانی غایه لریی عبرتلی حکایتلر واسطه سیده بیان قیلینه دی. مثنوی ژنریده یازیلگن بو داستان اؤگیت و پندنامه وظیفه سینی اؤته دیدی. «رباط دل» داستانیگه کیرگن«بیان غدّاری ِدنیا»(« یوتگوردنیانینگ بیانی») حکایتیده اکه- اوکه لرنینگ فاجعه لی قسمتی، محنتسیز تاپیلگن مال- دنیانینگ وفا قیلمسلیگی ائتیب بیریله دی. هویدا ایجادیده توردی فراغیگه اؤخشتمه قیلیب یازیلگن شعرلر هم بار. اونینگ کؤپچیلیک شعرلری عشقی موضوعلرگه بغشله نه دی. هویدا 18 عصر اؤبیک ادبیّاتی فعال اولش قؤشگن ادیبلردن سنه له دی. اؤزبیک ادبیّاتیده هویدا ایجادی تدقیق قیلیگن، علمی إیشلر عملگه آشیریلگن. شونینگدیک هویدا شعرلری بیر قطار تذکره وبیاضلرده کؤچیلرگن. هویدا 1780 أیلی حاضرگی فرغانه ولایتیگه قره شلی چمیانده عالمدن کؤز یومه دی.
هویدا شعرلریدن نمونه
بیر بوزوق ویرانه دور اول اویده کیم یار اؤلمسه، یار إیله آباد ایرور اول اویده اغیار اؤلمسه.
گاه کؤرونوب، گاه قاچر، عاشقلرنی کویدوروب، عشق لذت بیرمه غی دلبرکی عیــّار اؤلمسه.
آشنالیقینی بوزوب یار ، اندین ائلر اعتراض، اول کیشی کیم یاردین بیردم خبردار اؤلمسه.
کؤپ بلا اؤقین آتر، عاشق سری، عاشق ایمس، کؤکسین آچیب یارنینگ آلیده تیار اؤلمسه.
بؤلمه غی آه و فغان تانگ آتغونچه بیدارلیک، عاشق دلخسته نینگ یاری ستمگار اؤلمسه.
یب - یوتوب آرام إیله عاشقلیغی بیکار ایرور، چرب شیرین یب-إیچدیب کیمکی بیزار اؤلمسه.
اول اؤزونگ قیل عمل، سؤنگره نصیحت ایلگه دی، ای هویدا سؤزلمه سینده عمل بار اؤلمسه.
2
إیچرده باده سحر موسوم چمن یخشی، نوای مطرب خوش مجلس، انجمن یخشی.
سوزوب پیاله ی می نی، أیغیلسه عشرت إیله، سؤنغره مغبجه می کاسه ی ختن یخشی.
خوش اؤتکر عمر عزیزینگ، جهان غمینی یمی، می إیچ، تریکلیک ارا صحت بدن یخشی.
کیشی کیم إیچمسه مینی تیریک ایمس، اؤلغان، انینگدیک آدمغه گور إیله کفن یخشی. 3
نه قیلدیم سنگه من یاریم، جمالینگدین جدا قیلدینگ، باشیمده گرد غمنی چون چراغ آسیا قیلدینگ.
همیشه کویدوروب شمعی فراقینگ بیرله جانیمنی، منی پروانه نی خاکستر زیر پا قیلدینگ.
جدالیغ ائلر ایکن سن، ایا لیلی وش شیرین، نی دیب اول اؤزینگغه مین غریبنی آشنا قیلدینگ.
نگارا، بار غم بیرله فراق و ناتوان ائلب، الفدیک قامتیمنی لام الف ینگلیغ دوتا قیلدینگ.
اؤشه رؤزی: «بیلورمو سن؟» دیب ائتینگ، ای یاریم، بلی، دیدیم ، سنی سیودوم، بلاگه مبتلا قیلدینگ.
ایا، دلبر هویدادیک بلاکشنی ایشیکلرده، سالیب کؤزدین بینوا، زار و گدا قیلدینگ. [ 2012/4/14 ] [ 11 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
علیشیر نوایی نیمه گه اویلنمه گن؟ علیشیر نوایی(1441-1501) آلتمیش أیل یشب، عایله قورمی-عالمدن اؤتگنی معلوم. سلطان حسین بایقرا دوریده امیر کبیر(باش وزیر)لیک درجه سیگه چه کؤتریلگن؛ کتته مال- دولت ایگه سی بؤلگن بو ذات نینگ اویلنمه گنی اؤز زمانیده کؤپچیلیکنی قیزیقتیرگن بؤلسه، بوگون هم قیزیقتیرماقده. ائریم یازوچیلر(عزت سلطان و اویغون) شاعرنینگ«گــُلی» اسملی بیر یخشی کؤرگنی و سیویکلیسی بؤلگنینی ائتیب، معلوم سببلرگه کؤره، نوایی اونگه اویلنمه گنی حقیده فکر بیلدیرگنلر. بو محبوبه(گلی) حقیده گپ کیتگنده، نوایی شناس عالملر«گلی» اوبره زیگه بدیعی تؤقمه اؤله راق قره یده دیلر. نوایی سیوگن قیزگه حسین بایقرا هم کؤنگیل قؤیگن، شو سببدن نوایی اؤز ایمداش دوستی حق حرمتی یوزه سیدن اونگه اویلنمی اؤتگن، دیگن قره شلر هم موجود. «علیشیر نوایی بوتون عمرینی ایجادگه بغشلب، اویله نیشگه وقت تاپمه گن» دیب ائتوچیلر کؤپچیلیکنی تشکیل قیله دی. بابر هم اؤز «بابرنامه» اثریده: «علیشیر بیک اهل-عیالی بؤلمی، دنیادن طور جریده» اؤتدی دیگن معلوماتنی قید قیلیب کیته دی. بیز یؤقاریده نوایی نینگ اویلنمه گنی خصوصیده، اونینگ زمانداشلری قیزیققنیگه اشاره قیلدیک. شولردن بیری نوایی زمانداشی اتاقلی ادیب و تاریخ نویس زین الدّین محمود واصفیدیر. واصفی اؤزی نینگ«بدایع الوقایع» اثریده خواجه محمود طایبادی تیلیدن: «علیشیر نوایی طبعیده نفسانی شهوت و روحی لذتگه میل نینگ چیکلنکنی» سرلوحه سی بیلن بیر مقاله بیره دی. ایندی انه شو معلوماتلرنی عینن کیلتیره میز: «بیر کون حضرت سلطان حسین میرزا علیشیرنینگ پارسالیگی و طهارتینی بوزمسلیگی تعریفینی قیلیب دئیدی : «بو جناب دنیاگه کیلیب، حیات خلعتلرینی کیئگندن بویان ایتکلریگه شهوت چیرکینی تیگیزمه گنلر، فتوت و جوانمردلیک یاقه سی لعلین توگمه سینی خاتینلر هوایو هواسیگه توتقزمه گنلر». زمان بیلقیسی، دوران زبیده سی خدیجه بیگم بو گپگه باور قیلمه دی : - بوندن چیقتدی جناب میر ایرککلیک خصلتیدن محروم ایکنلر-ده!؟ شو گپلر اوستیده بحثلشدیلر. بیر آدم رومدن کیلیب جناب مولانا نورالدّین عبدالرحمان جامی حضوریده روم پارسالرینی تعریف قیلدی. - بیزنینگ ولایتده شونده ی کیشیلر پیدا بؤلدیکی، بیرار صاحب جمال محبوبی بیلن خلوت قیلیشگه میسّر بؤلسه لراو،او محبوبه ناز و کرشمه نی اؤرنیگه قؤیسه، اولر اؤلرینی پناه راق جایگه آله دیلر... سیزنینگ ولایتینگگیزده هم شونده ی آدملر بار ایکن. حضرت مولوی دیدیلر: - گپینگیز تؤغری، بونده ی آدملر بار، امّا بویرده بیز او آدملرنی هیز دیب ائته میز. خدیچه بیگمنینگ دولت بخت اسملی بیر پری پیکر، آی یوزلی چؤریسی بؤلر ایدی. فلک آیی اونینگ عارضی، قاشی و پیشانه سیدن رشک قیلیب اؤزینی گاه یوزگه، گاه قاشگه، گاهیده پیشانه گه سالیب کؤره ردی. آسمان آفتابی اونینگ جمالی تابیدن دیوانه بؤلیب، باشی- یو یوزینی آچگنچه گردون تامیدن یومه لردی. نور زنجبیر لری بیلن باغلب قؤئیلمه گنده اوز نوری کبی اؤزینی اونینگ آیاغی آستیگه تشله گن بؤلردی. سلطان حسین میرزا، خدیجه بیگم و میر علیشیر اؤرته سده بؤلگن مخفی گپلرده بوندن باشقه محرم یؤق ایدی. میر کؤنگلینینگ بختیار قوشی هر زمان اونینگ عشق هواسی فضاسیده پرواز ایتردی. خدیجه بیگم بو راضنی آچیش مقصدیده بعضی گپلرنی اؤرگه تیب، اونی میرنینگ اوئیگه جؤنتدی. لاجورد فلک نینگ یاش کیلینی مغرب سرپاسیده بیکینگچ و قاپ - قارانغو تون نینگ گلدار مشکین یاپینچیغینی اوستیگه تارتگچ، او میر علیشیر اوئیگه کیریب کیلدی. بی محل کیلگنی اوچون میر حیرتده قالدی. القصّه، اؤرگتیلگنیدیک، بیر حکایت باشلب، اوزوندن- اوزاق گپلردن کیئین، «هو نیمه قیلدیم، جوده کیچ بؤلیب قالدی کو!» دیدی. میر، هیچقیسی یؤق، شو یرده تونب قالورسن. مصرع : «بیر محنت خانه میز بار، بو یرده یشش ممکن» دیب جواب بیردی. اونینگ مدّعاسی شو ایدی، ائتگنی کیلدی. میر: «یانیمده گی خانه ده اؤزینگگه جای حاضرله گین»، دیدیلر. کیچه دن بیر پس اؤتگچ، اول سرو رعنا خرامان بؤلیب، میرنینگ خانه سیگه کیردی. میر اونی کؤریب، اونینگ نیمه مقصدده کیلگنینی فهمله دی. امّا إینده می یاته ویردی. اول شکر گفتار سؤزگه کیریب دیدی: - ای عالم مخدومی، آدملرنینگ نور دیده سی! بدنیمده گی هر بیر توک(موی) زنجیبر بؤلیب مینی بو تامان سودره گندیک تصوّر قیله من. بو سودرش کمینه کنیزه ککه بؤلگن عنایتینگیزدندیر... میر دیدیلر... - بو تکللف و نیرنگلر إیش بیرمه یدی. نیمه مقصدده قدم رنجیده قیلگنینگیز معلوم بؤلدی. سیزنینگ برچه مساله ده گی إیشینگگیز مشکل بؤلدی. او اوزوندن- اوزاق گپلرنینگ سیری هم معلوم.- شونده ی دیدیلر اونینگ قؤلینی آلیب، تیزّه لریگه قؤیدیلر... بو مثقب(برمه- تیشوچی اوسکونه) بیلن مقصودینگیز دُررینی تیشه آلیشیمگه ایمانیگگیز کامل بؤلسه کیره ک و بو کلید بیرله مرادیگگیز دُرجیی قولفینی آچیب، مقصود گوهرینی تاپه آلیشیم ممکن. شونی بیلینگ کیم، بیزده ایرککلیک خصلتی بار. قؤلیمیزدن کیله دی، امّا قیلمه گنمیز، قیلمه گی میز هم. ترک لذتهای شهوانی سخاست، هرکه در شهوت فرو شد بر نخواست. خلق پندارند عشرت میکند، بر خیال پور خود پر میکند. معناسی: شونده ی لذتنی ترک قیلماق سخاوتدیر، شهوتگه بیریلگن فایده کؤرمه دی. خلق عشرت قیلماقنی نیت قیله دی، اوزینینگ انه شو خیالیده پر تؤکه دی. بو گپلر خدیچه بیگم و میرزا قولاغیگه یتگچ، اولرنینگ میرگه بؤلگن اعتقادی یوز، بلکی مینگ چندان زیاده بؤلدی...». زین الدین واصفی «بدایع الوقایع». 104-106 بیتلر. فارس تیلیدن نععیم نارقول اف ترجمه سی [ 2012/4/12 ] [ 7 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
ادَشگن محبّــت سلیمانگه اونه شتیریلگن نرگس نینگ تؤیی هم یقینلشب قالگن. اوزاغی بیلن إیککی هفته إیچیده تؤی بؤلیب اؤتیشی ریجه لشتیریب قؤئیلگن. بؤله جک قوده لر حالیگه یره شه تیارگرلیک کؤرماقده ایدیلر. اویی شهرگه یقین بؤلگنی اوچون نرگس وقت تاپتمدیم دیگونچه بیرار کمچیلیگینی بوت اوچون دوکانلرگه باش اوره دی. اویدن شهرگه باریب کیلیش نینگ اؤزی بؤلمه یدی. هر قه لی کیمدیر، یانیده بؤلگنی یخشی- ده. نرگس کون إیسیمی، سلقینده «نیمه قیپتدی؟ کوپه کوندوزی، شهر تؤله آدملر»- دیگن اؤی بیلن چادره سینی باشیگه یاپیب میده چویده ساتیب آلگنی شهرگه توشدی. جزیره مه یاز کونی ایدی. شهر کتته و گاوجوم. قیش، یاز و کوزده لایقه سووی قوریب، فقط بهارده گینه چلقیب آقه یاتگن دریانینگ إیککی قیرغاغی بؤیلب سالینگن دوکانلر رسته لریده آدملر تیربند، بو تیقیلینچده شهرچیلرنینگ بیر- بیرلریگه اوریلیب، اوسوریلیب حرکتله نیشینی کوریش ممکن ایدی. کتته شهر بؤلگندن کیئین تورلی سببگه کؤره، هر یاقدن آدملر یاپریلیب کیله ویره رکن. تکسی، ریکشا، کراچی، موتر سایکل، بایسکل، یوک موترلری کوپلیگیدن پیاده لر زورغه اؤزلریگه یؤل آچیب منزلگه یتیب آله دیلر. کتته- کتته مارکیتلر هم مؤل بو شهرده. پیشیقچیلیک موسومیده، اوستیگه قیزیل، سریق، ماوی رنگ پراشوتلر تارتیلگن کوچمه کراچی دوکانلرده، هول- قوریق، میوه چیوه لر دن تارتیب، پلاستیک شه تکلر(چپلی)، لیلام قیلینگن اوست- باش کیئیملری- یو؛ قندوزدن کیلتیریلگن کؤییمتیراسقلانی قاوونلر و ترسیللب یاریلی دیب تورگن تربوزلر تیلیملب ساتیلیب توریبتدی. ائنیقسه لیلامی ساتوچیلرنینگ بازری قیزیق. اولر تیلیدن : « تیکین حسابیده، منه بهاسی توشیریلدی، آلیب قالینگ. بیرکونلیک لیلام؛ ساته من، کیته من!!»- قیچقیریقلر تینمی ینگره ماقده ایدی. بونی شهر دیئدیلر. اینگ آق سیوک بدولت بای بچه لردن توتیب، قؤل- آیاغی، یوز- باشینی یره، دانه، گزه ک باسیب کیتگن آدملرگچه یشه یدی. إیسلیقی کیئینگن، ساچلرینی کیر باسگن، یاش قیزلر إیسیریق توته تیب اؤتگن- قئتگندن «یا بهاوالدّین بلاگردان، بیرینگ خدا یؤلیگه»- دیه کون اؤتکزیب توریشیبتدی. بو شهرده تازه هوا قی ده دیئسیز؟ ایرته لب اوئینگیزدن کیئیب چیقن تازه اوست- باشینگیز کیچقرونگچه کویه باغله شی هیچ گپ ایمس. سه سسیق هیدلر بورونگه انقیب اوره دی. پست- بلند تاغلر آره سیده جایلشگه بو شهرنی - افلاس سوولر، بلچیق و باتقاق إیچیده چؤکیب، سینیب یاتگن کیمه گه اؤخشه تسه بؤلردی. کافی و رستورانتلردن آقیب چیقه یاتگن بد بوی چیقیتلر هیدی کیشینی ایسیدن آزدرگوده ی درجه ده. شهرگه چیبین، پششه، قاواق زنبورلر هجوم کیلتیرگن. قطار فروشگاه لرآلدیدن اؤتیب- قئتیش آسان إیش ایمس. شولر یتمه گنیدیک، بیزاری باله لر اؤلجه سینی پایله یتگن آوچیلردیک برانته خاتین- قیزنینگ آیاق آستیگه کیله پؤچاغینی تشلب، أیقیتیشگه چاغلنماقده. مغازه لر اوستیده گی بلکانلردن یئیلگن قاوون، تربوز پؤچاغلری یؤلکده یوره یاتگن خاتین- قیزلرنی نشانگه آلینماقده. ستـنگ سؤققه باش آدملر چادر آستیده باره یاتگن خاتین- قیزلرگه تیگه جاغلیق قیلیب گپ آتماقده. قیلگن إشیدن شادله نیب، مزه، کیفینی جؤره لری بیلن بؤلیشه دیلر. ائریملری اؤتیب- قئته یاتگن خاتین قیزلرگه سوقله نیب، سیوگی- محبت اظهار قیلیماقچی هم بؤله دی اؤزلریچه. پئت پائلب تیگیشه میلر یاکی، قؤللری قه یاقه دیر کیتیب قالرمیدی. بو وضعیتده یالغیز حالده عیال کیشینینگ شهرلب کیلیشی جوده قیئین. هر خیل ماجرالرگه تؤله بیر عالم داستان. مکتبلر رخصت بؤلگن وقتلرده قیزلرگه گپ آتیشلر یامغیری یاغیله باشله یدی. خوددی، ارینینگ إینی بوزیلگنده ی قیزلر تیقیلیشیب، سوریلیشیب بیری- بیریگه ایلکه لــَشیب، زؤرغه اوئیلرگه یتیب آله دیلر. بیلکلری توریلگن، کؤزیگه عینک تاقیب، کؤک کابای پطلون کیئگن، ساچ- ساقالی تیکیسلنگن بیر أیگیت برماقلری آره سیده قیسیب تارته یاتگن سیگریتینی آخریگچه چیکب بؤلدی. آلیفته قیافه ده گی بو أیگیت نینگ إیلاندیک آله زره ک بؤلیب تؤرت تامانگه قره شی دقتیمنی اؤزیگه جلب قیلدی. اونینگ یوریش- توریشی غیر طبیعی ایدی. کؤرینیشدن تیزده بیر نرسه نی قؤلگه توشیریب، ایرککلیک هاورینی چیقرماقچیده ی بیر کیفیتده. یانیده گی اؤرتاغی اونی جاوید احمد دیب چقیره رکن، ایرته گه اوچره شه میز، دیه برماقلرینی هواگه اؤینه یب خیرله شیب کیتدی. مین احمدنی زمدن کوزه تیشده دوام ایتدیم... احمد آرقه ده، آلدیده ایسه، کؤک چادر کیئیگن بؤی بلند عیال کیتیب بارماقده ایدی. عیالنینگ بلند پاشنه لی کاووشینی تق- تق قیلیب تاووش چیقریشی احمدنینگ یوره گیدن آله یپتی. عیال بیر یوموش بیلن قیسیدیر مغازه گه بوریلرکن، احمد هم آرتیدن قویب یتیب آلر و اونگه «ته نیشه یلیک یخشی قیز»- دیگن سؤزلرنی ائتیب آلیشگه اولگوردی. احمد قیزدن جواب چیقمس ایکن، یوره کی یانیب، إیچی توتاقیب، کیتمه- کیت پسله تیب سیگرت یاقیب چیکه باشله یدی. باله آلدی- آرقه سیگه بیر قره ب، آچ سریق رنگ کویلک توکمه لریدن إیکتته سینی إیچه دی-ده، کؤکسینی شمالگه بیریب بیر گیرده یب قؤیه دی. سیکن چادره لی عیالگه یتیب آلیب، کیتیدن باره بیره دی. چین- چین چادر آستیده باره یاتگن عیال بیرار نرسه لرنی ساتیب آلیش بیلن آواره. تیزراق إیشینی بیتیریب اوئیگه قئتیش نیتیده. أیگیتچه نینگ عاشقانه، گاه بی ادبانه گپ- سؤزلریدن عیالنینگ جانی خیقیلدا غیکه کیلب توریبتدی. اطرافده گیلردن هدیک سیره ب باله نینگ جوابینی بیره ی دیسه پئت تاپمه یدی. عیال شرمنده لیکدن قؤرقه دی. او باشقه لر مینی «بوزوق خاتین ایکن»- دیب اؤیله مسه سین- دیگن مقصدده غضبینی إیچیگه یوتیب کیله یپتدی. احمد انچه اوزاقدن بیری عیالنینگ آرقه سیدن توشکنگه اؤخشه یدی. نیمه قیلسه هم مقصدیگه یته آلمه یپتدی. انیق راغی عیالدن جواب یؤق. محبت اؤتیدن اؤرتب یانماقده ایدی احمد. چادره یاپینگن عیال چقان- چقان بازار- اوچارینی بیتیردی- ده، کیلگن یؤلیدن ینه آرقه سیگه تیسه ریب قئه یریلدی. عیال افتیدن قدمینی کتته- کتته کؤتریب تیزراق اوئیگه یتیب آلیش فکریده. شونداقینه شهوت آتشی کؤزلریدن تاشیب تورگن احمد بو عیالنی نیمه قیلیب بولسه هم إیلینتیرماقچی. او قویروققه إینتیلگن موشیکده ی امیدسیزلیک بیلن عیالنی قویب بارره دی. قؤلیده چقماق توتگن احمد چؤنته گیدن ینه پاپیروسینی چیقریب یاقدی. او یؤل- یؤله کـــَی یوته یاتگن تمه کی توتونینی آغزیدن چیقریب هواده قؤنغیرلق- قؤنغیراق قیلیب بارماقده. احمدنینگ خیالیده توتون حلقه لری إیچیدن چادر آستیده گی قیزنینگ جمالینی جلوه له نه یاتگنده ی گویا. اونینگ عیالگه قره ته : - «سیزنی سیوه من»، «حالیمگه رحم قیلینگ، بیر قیا باقینگ!»، «قیزدیگن مونچه هم مغرور بؤله دیمی اخر؟»، «بیر کؤرمه سم اؤله من یخشی قیز!»، «دیدارینگگیزدن تؤیمه سم- ایندی بونده ی یششدن معنا یؤق » - دیگن عاشقانه گپ- سؤزلری آلدینگیلریده گیدیک بی جواب قالدی. چادره لی عیال دوکان رسته لرینی کیچیب، اؤنگ تامانده گی کؤچه گه بوریلدی. احمد همان زاریقیب، تیلبه لردیک أیلگریگه إیتیله دی. آلدیدن کیله یاتگن آدملرنی اؤتقریب، آرقه سیگه قئریلیب بیر قره دی عیال. احمد «مرادیم حاصل بؤلدی»، «دولت قوشی باشیمگه قؤندی»، «وصال ایامی قیلیب دان تشلش و قتی یقینلشدی»- دیگن خیالده بؤلسه کیره ک تا باره آلغه قره ب إینتیلردی. عیال چادره آستیدن یوزینی کؤرسه تیب جواب قیلی دیسه هلی فرصتی ایمس. بیر آز یوریب، اچچیغی بیلن عیال بیر سیلکینیب، باشیدن چادرنی کؤتریب، احمدگه یوز بوردی : - بو اخماقلیگینگ نیمه سی؟ - دیدی و چادرینی یاپیب، تیز- تیز یوریب کیئنگی بوریلیشده ایشیکنی آچیب اوئیگه کیریب کیتدی. شو زمان بیر باله گینه بلند آوازده إیککینچی قووتدن توریب : - احمد اکه! آپه منی کؤرمه دیزمی، دیه قیچقیردی. همّه یاق سوو سیپگنده ی بؤلدی. یردن سیس چیقدی یو، احمددن تاووش چیقمه دی.
[ 2012/4/10 ] [ 0 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
سیوگی بیر کیچه - کوندوز تینمی یاققن یامغیرنینگ ایندی کیتدی اوزیلگندی. هنوز هوا یککه - یریم تامچیلب توریبتدی. کؤپ یامغیر یاققنیدن بؤلسه کیره ک اؤشه کونی بازار چیلرنینگ آقمی انچه سیره کلشگن کؤریندی. همیشه گیدیک قیزیق- پیشیق بازار ایمس. قؤلی قؤلیگه تیگمی نرسه لرینی جرق- جرق پولـله یاتگن ساتوچیلر خریدار پایله یاتگندی. ائریم دوکاندارلر ایسه تاملرگه چیقییب، چککی اؤتگن جایلرنی بیل بیلن تپ- تپله تیب قاتیره یاتگندی. ینه بیراولری «إیککی کوندن بیری آسمان نینگ ته گی تیشیلدی- یاو»- دیگن اؤی بیلن، دوکان إیچیده یائیب توتیلگن ملله رنگ ســَــتـندن سیزیب آقه یاتگن سوو إیدیشینی سیکن اوشلب آلیب اریققه تؤکماقده ایدی. دوکان ایشیگی بؤیلب توتیلگن تؤسیق لته سایه باندن أیغیلیب قالگن یامغیر سوولری تامچیلب توریبتدی. یامغیرنینگ تینیشی بیلن بازار هم جانله نه باشله دی. قؤللریده شیشه بوتل، توربه - خلته کؤترگن بازارچیلر اول- بولنی خرید قیلیش بیلن بند. شهرگه کیره بیریشده، قوچاغیده یؤرگک کؤترگن، باشیگه مونسگینی سالیب آلگن بیر کمپیر بازارچیلر آره سیدن مؤله گه اؤخشب کؤرینه باشله دی. قؤئنیده گینی اوَیله گنچه، آدملر آره سیدن سوغریلیب، کوچسیز بیر حالتده اؤزینی بیر چیتگه آلدی کمپیر. زورغه تیبره نیب دوکانلر رسته سیگه قره ب بوریلدی. «اؤزینگگه شکور یره تگن ایگم»- دیه أیغره نیب- أیغره نیب، آرقه سینی دیوارگه بیریب، قؤلیده گی توگونچه گینی تؤنکه(کیسیب تشلنگن کونده) گه قؤئیب موربت اؤتریب آلدی. کمپیر بورونچگی(چادر) آستیده اؤره ب اوشله گن یؤرگکنی تیزه لری اوستیده محکم توتیب، سیکن- سیکن تیبره ته بیردی. یقیندن تیکیلیب قره دیم. یاشی یتمیشگه یته ی دیب قالگن نورانیگینه کمپیر ایکن. قاره یگن یوزلرینی اجیریققه اؤخشب اجین باسگن. تیشله دیک خیره گینه کؤزلری إیچکریگه چؤککن، تیشلری توکیلیب، لبلری بورموشگن، قلتیره ب تورگن قؤللریدن کؤکرگن تامیرلری بؤرتیب چیقن ایدی. آیاغیده لونجلری اوزیلیب کیتگن کلاووش، توتوندن سرغیگن ایگنیده گی کینگ چاپانی ساووقده اسره ب توره دی. کوچیدن تایگن بوگینه کمپیر هنسیره ب- هنسیره ب گپیره یاتگنده سؤزلرینی چؤزیب- چؤزیب ائته دی. هر گپی آ ره سیده «اؤزینگگه شکور» دیب قؤیه ردی. کمپیرنینگ چیل- چیل سینگن آیینه ده ی یوزلریدن کیچیرگن آغیر کونلر قیغو المینی بی ملال اؤقیش ممکن ایدی. کمپیر یؤرگگینی توتگنچه دیوارگه سویه نیب، اؤرنیدن تورماقچی بؤلدی. بیلی چتنب آغریگنیدن بؤلسه کیره ک،«آه خدایم»- دیب قئته اؤتیریب آلدی. کمپیر قاق کؤزلریدن سیریقیب چیقه یاتگن یاشنی بورونچگی بیلن اریتدی- ده،«یا پیریم!»- دیه بوکچه یگن قدّینی ینه اؤنگله گنده ی بؤلدی. توگونچه گی بیلن یورگگنی قیسیب اوشلب یؤلگه توشدی. یوره توریب، "آدملر بوگون مین محتاجمن، خدا یؤلیگه اته گنینگیز بؤلسه بیرینگ، آچمن، گدامن"- دیب بیر- إیککی دوکانگه باش اوردی. ساتوچیلردن بعضیلری بیر- إیککی تیلشم نانمی، بیر سیقیم مه یزمی، حلوامی، قاره قندنمی، «خدا یؤلیگه»، دیب کمپیرگه توتقزدیلر. بیش اؤن قدم آدیملی- آدیملی ینه بیر دؤنگلیکــّه باریب چؤکدی. شاشه - پیشه أیغله یاتگن آلتی آیلیک نبیره سینی قؤلیگه آلیب، آووتیشگه توشدی. سووگه باتتیریب، یزگن ناننی شیره له تیب برماقلری نینگ اوچی بیلن چقه لاقنی یدیرماقده ایدی. شو آره ده اؤزی هم تؤیر- تؤیمس، بیر- إیککی تمشه ندی. کاسه ده گی سوودن هوپله دی چمه سی. کمپیر یؤلگه روانه بؤلرکن، دوکانلردن بیریگه ینه یوز له نیب : - اؤغلیم! سیزگه باله کیره ک ایمسمی؟ آلینک ثواب بؤله دی خدا یؤلیگه، - دیدی. ساتوچیلر کمپیرنینگ بو تکلیفیگه پروا قیلیشمه دی. بایه تیلمچیلیک قیلگن قری کمپیر ایندی، یؤرگکده گی چقه لاقنی دوچ کیلگن کیشیگه باقیب آلیش، اسره ب توتیشگه بیرگوچی بؤلیب توریبتدی. بو احوال مینیگ خیالیمنی قتتیق بند ایتدی. چقور اؤیگه تالدیم. «ینه کیم نینگ اویی بوزیلدی ایکن؟»-فکرلر إیچیمدن اؤته باشله دی. «فرزندلری یؤلیده عمرینی کول قیلگن بو کمپیرنی نیمه لر بو کویگه سالدی-ایکن؟»-دیگن فکر وجودیمنی کیمیره باشله دی. کمپیرنینگ آغیرینی اینگیل قیله آلسم بختیار مین ،دیگن حسنی کؤنگلیمده تویدیم. باره سالیب کمپیرنینگ قؤلتیغیدن اوشلب سلام قیلدیم. روحی سینگن، آرزولری برباد کیتگن دنیا کؤرگن بو قری کمپیر بیلن نرراققه باریب گپله شیشگه باتیندیم. بو کؤرگولیک نینگ سببینی بیلیشگه-ده، قیزیقدیم. - قیامتلیک آنم بؤلینگ؛ عیبگه بیرمنگ تغین! قیسی قیشلاقدن کیله یپسیز ماما، دیب سؤره دیم. - گپنی قی یریدن باشلب، نیمه بیلن توگه تیشیمنی بیلمی من بالم. آسمان باشیمگه نوره ب توشدی. دردیم آغیر آه!سؤره منگ بالم،- دیدی کمپیر. - نیمه بؤلدی ماماگینم؟- دیدیم إیچی بغریم ایزیلیب. - باشیمگه مصیبت توشدی. أیگیت اؤلگور اؤغلیم ممه رسول خاتینینی بؤغیب، بؤغیزلب اؤلدیریب قؤیدی. اؤزی قاچیب کیتگن جوانمرگ، بیدرک. بیراونینگ إیشیگیده منه شو بیرگینه چقه لاق بیلن تؤکیلیب قالدیم بالم!- اؤزینی توته آلمی أیغلرکن کمپیر،- داد بالم نیمه سینی ائت ین!- دیدی. - ایندی نیمه قیلماقچیسیز؟ - سؤره دیم مامادن. - کؤریب توریب سیز بالم، سویکلریم ایتمده تؤکیلیب توریبدی. بوگون- ایرته م بارمی، یؤقمی بیلمی من؟ امانتینی آله دی بیرکون. کؤزیم آچیقلیگیده شوگینه گودکنی بیراوگه بیره ین، وجدان عذابیدن قوتیله ین،- دیب کیلیب ایدیم- دیدی او. شو تابده مین : - غم یمه نگ ماما! فرزند داغیده یورگنلر کؤپ. سیزنی بو احوالده خوار- زار قیلیب قؤیمی میز. بیزده هم یوره ک بار. هیچ نرسه نی اؤیله منگ آنه جان، - دیدیم. بیر آز یانیده اؤتیریب، قلبیگه قولاق آسدیم. دردینی آلدیم، کؤنگلینی کؤتردیم. إیچی بیر قدر بؤشه گنده ی بؤلدی. قیشلاغیمیزده فرزند کؤرمی یورگن یخشیگینه ایر- خاتیننی بیلردیم. کمپیرنی تؤغری اؤشه لرنیکه باشلب باردیم. باریب ایشکنی تق- تقله تدیم. ایندی تندیرده نان پیشیره ی دیب تورگن مرجان آی اؤزی آلدین ایری کیتیدن قرشیمیزگه چیقدی. سلامله شیب، حال –احوال سؤره شدیک. اولرگه مین : - منه مهمان قوللوق بؤلسین! آسماندن سؤره گن ایدینگیز، یردن بیردی یره تگن. ماما سیزگه منه شو قیزه لاق نبیره سینی فرزندلیکه بیرماقچی. آله سیزلرمی ؟- دیدیم مرجان آی و ایریگه قره ب. - هه- ده، جانیم بیلن! تیرناقلرینی کؤزلریمگه سورتیب آلمه من،- دیدی مرجان آی. - اونده، مبارک بؤلسین، بو قیزنینگ آته- آنه سی ایندی سیز بؤله سیز،- دیدی کمپیر چقه لاقنی مرجان آیگه توته یاتیب. - اسمی نیمه ایدی بو عسل قیزچه نینگ،- سؤره دی مرجان آی. - آتی یادگار،- دیدی کمپیر اؤکسینیب. مرجان آی بؤلسه سیوینگنیدن. - ایندی آتی یادگار ایمس سیوگی بؤله دی قیزیمیزنینگ آتی،- دیب چولپیلله تیب قئته - قئته اؤپیب، بغریگه باسدی چقه لاقنی. شو پئت زار- زار أیله یاتگن کمپیر، اول چقه لاقنی، کیئین مرجان آینی قوچاقلب یوزلریدن اؤپدی- ده، «دیدار قیامتگه»- دیه خیر لشدی. مین بؤلسه کمپیرنی قؤلتیغیدن اوشلب اوئیمگه آلیب کیلدیم. آنم نینگ جاینی تؤلدیردی. کمپیرنی دوکتورلرگه آلیب باریب قره تدیم. او تبرّک کیشینی ایندی کمپیر دئیشگه تیلیم بارمه یپتدی. عذر. ایندی او کیشی مینینگ آنم بؤلدیلر. منه اؤشندن بیری اوچ أیل اؤتدی. بارینگگیزگه شکور،دئیمن هر گل آنمگه. ایندی آنه جانیم اوئیمیزنینگ کیکسه دعاگوی بؤلیب یه شب توریبتدیلر. یادگار هم سیوگی بؤلیب، کولیب- اؤینب، آته - آنه سینینگ بغریده، کؤز اؤنگیده یه ئیره ب یشه ماقده. ایرته گه جمعه کونی سیوگی خان اؤزینینگ سیویکلی ماماسینی مهمانگه چقیرگن. حکایه میز قهرمانلری عین کونده حیاتلر. سیوگی هلی یخشی کونلر آلدیده توریبتدی. او حقیده گی حکایه گه میز ینه قئتماقچیمیز.
[ 2012/4/7 ] [ 3 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
بوگونگی افغانستان اؤزبیک شعریتیگه بیرنظر تاریخی چیــکیـــنیش ادبییاتنی نظری اؤرگنه یاتگنده بیز«خراسان ادبی حوزه» سی دیگن توشونچه گه یوزمه- یوز کیله میز. شو یرده قید قیلیب اؤتیش کیره ککی، اؤزبیک ادبیّاتینی حوزه لر بؤئیچه اؤرگه نیش و تدقیق قیلیش نظریه سی 1991أیلی إیلک بار کمینه تامانیدن أیلگریگه سوریلگن ایدی(«و طن مجلله سی-کابل»). ادبیّاتیمز تاریخینی شو حوزه ده کوزه تیب باقسک، اؤتگن مینگ إیللیک وقت إیچیده، کیملر، قه ی یؤنه لیشده، نیمه لر یازیب قالدیرگنی حقیده معلوماتگه ایگه بؤله میز. عینن، انه شو حوزه محوریده گپره دیگن بؤلسک، اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اینگ یوکسک چؤقلری انه شو کینگلیکده بؤی کؤرستگنینی په یقب آله میز. ینه اعتراف ایتیش جایزکی، اؤزبیک بدیعی تفککر ده چوقور سؤنیش، چؤکیش و اوزولیش هم انه شو میدانده یوز بیره دی. بو اوزیلیش و معنوی بؤشلیق بیزنینگچه خراسانده تیموریلر سلطنتی ایمریلیب، اؤرنینی شایبانلر حکمرانلیگی ایگلله ی باشلنگنی پئیتلرگه تؤغری کیله دی.اگر بابا رحیم مشربنی حسابگه آلمه سک، تؤرت-بیش یوزأیلدیرکی اؤزبیک ادبیّاتی نینگ«خراسان ادبی حوزه» سی تام معناده آغیر ساکنلیک إیچره نفس آلیب کیلماقده. اونسیز و سؤز سیز کونلرنی باشدن کیچیریب کیله یاتیر. بو بؤشلیقده خلق آغزه کی ایجادیدن تشقری یارقینراق شعریت نینگ ایزلرینی تاپیش جوده قیئین. بودورده برماق بیلن سـَـنرلی ادیبلرگینه قلم تیبره تدیلر. اولرنینگ یازگنلری افسوسکی، إیچیمیزنی یاریتیشگه، کؤزیمیزنی روشن تارتیشیگه همده دردیمیزنی درمان قیلیشگه یره مه یدی. شو سببدن اؤزیمیزنی اؤته معنوی قششاق حس قیله یاتگنیمیز سیر ایمس. ادبیّاتیمیز انه شونده ی کتته بیر یؤقسللیک دردیگه مبتلا بؤلگنیدن هنوز بیخبر میز. سؤز صنعتی نینگ کتته تاشنی کؤتریشگه کوچ- قوّتیمیز یؤق ایکن، آنه تیلیمیزده توزویک- قوروق سواد هم چیقره آلمه دیک. اینگ اچینرلی جایی انه شو یرده. چله - چولپه یازیب یورگنلریمیزنی«بار یؤغی انه شولر!» دیب گیرده یب کیلدیک. اده شمه سم، حاضر هم انه شو اؤلچاو و حسّیات بیلن یشب کیلماقده میز. بوگون تاریخی عامللر خصوصیده سؤز یوریتماقچی ایمسمیز. بومساله تؤغریسیده گی فکرلر یمیزنی کیئینگی صحبتلر گه قالدیرسک- ده، ادبیّاتیمیزنینگ بوگونگی احوالیگه دایر اؤیلریمیزنی اؤرته گه تشله سک. ادبیّات دیب فقط شعرنی کؤزده توتماقده میز. نثر جبهه سی حقیده گپیریشگه هلی ایرته دیب اؤیله یمیز. زیرا، کیئینگی اؤتتیز- قیرق أیللیک دور باشقه خلقلرده بؤلگنی کبی بیزنینگ هم مدنی، ادبی حیاتیمیزده اولکن بوریلیش یسه شی کیره ک ایدی. نیگه بیز تؤختاسیز ایسیب کیله یاتگن اؤزگریش و ایوریلیشلر ایپکینیگه یوز بوریب، اوندن تؤیب- تؤیب نفس آله آلمه دیک؟ اوخله یاتگن آچیق کؤزلر بونگی کون حقیده سؤز ائتگنده فکرنی انه شو عباره دن باشله ماق ضرور. سببی بوگون إیشنی باشلش پئتی ایمس، بلکی باشلنگن إیشنی کمالگه یتکزیش چاغیدیر. مین چاغداش(زمانوی) ادبیّاتیمیزده نه باشله نیش بار، نه سیلجیش و نه-ده کؤتریلیش بار دیب حسابله یمن. بدیعی تفککر هم اوروغگه اؤخشب زمینگه قده له دی اخر. قیل قلم یازووچی و شاعرلر تامانیدن پروریشله نیب، اونیب اؤسه دی سؤز اوروغی. اوندن سؤنگ حاصلگه کیره دی، میوه لر بیره باشله یدی. کینگ معناده ادبیّات میوه سی کیشیلیک جمعیتینی آذوقلنتیره دی؛ انسانلرده گؤزه ل فضیلتلرنی اویغاته دی؛ انسان إیچینی یاوزلیکلردن تازه له یدی؛ آدمگه روحی تیتیکلیک بغش ایته دی و باشقه لر. شونینگ اوچون هم ادبیّات جمعیتده مهم اؤرین توته دی. بو حقیقتنی انگلش اوچون کؤزلر آچیق، یوره ک ایسه تیپیب توریشی کیره ک. شو اؤرینده کریم نزیهی جلوه نینگ بیر بیتی(افسوسکی، بوگینه بیت هم اؤزبیکچه باغلنگن ایمس، اؤزبیکچه جرنگله مه یدی هم. بلکی شاعر «اؤزبیک تیلیده شعر یازیش شونده ی بؤله دی!» - دیب اؤیله گندیر(؟).ایسگه کیله دی:
سـوزونگ سحـری بیلان شـور قـیامت چـرخه برپا قـیل، بوغافـل ایلنی آغـیر اویـقــوسـنـدن ایـمــدی بـیدار ایـت.
درواقع،(شاعر ایسنگ) سؤز سحری بیلن شعریت عالمیده(سؤز دنیاسیده) بیراولکن بؤریلیش یسه گین. سؤزلرینگ إیله غفلت اویقوسیده کرخت یاتگن ایل نینگ کؤزینی آچ،- دیماقچی- ده شاعر. ادبیّاتشناس عالم صفتیده نزیهی جلوه اؤز پئتیده انه شو باغلب بؤلمس اوزیلیش و بؤشلیق حقیده کؤپ اؤیله گن بؤلسه کیره ک. اؤشه - اؤشه، نه اولوغ شعریت دنیاگه کیلدی و نه او یقوده یاتگن ایلنینگ کؤزی آچیلدی. اصلیده، معلوم دور شعریتی حقیده گپریاتگنده،اوّلا، اؤشه دورشاعرلری سؤزیگه مراجعت قیلینه دی، بار نرسه حقیده گپیریلیب، اونی بهالش کیره ک بؤله دی. بو نقطه ی نظردن ته لی گینه قلمکشلرنینگ شعرلری بیلن ته نیشیب چیقدیک. اولرنینگ محنتلرینی سیره کمسیتمه گن حالده، حاضرگی افغانستان اؤزبیک شعریتیدن پیچاققه أیلینه یاتگن مصرعلرنی تاپیش امر محال،-دیگن خلاصه گه کیلدیک. قازانده باری چؤمیچگه چیقر کوچلی زمینده اونیب- اؤسگن تفکـّـرنینگ ثمره بیریشی تورگن گپ. یترلی إیلدیز آتمه گن، چقور تامر یائمه گن سؤزلر(شعر) هم بؤلیشی بار گپ. اولردن کؤز یومیب بؤلمه یدی البتته. «باریگه برکه»- دیب قؤئیشدن اؤزگه علاجیمیز یؤق. سؤنگگی یریم عصرده یره تیلگن شعر مانند گپلرنی بلکی، أیغیب- تیریب اؤی سیتیش/ اؤی سیتماق(نقد- بو اتمه نی مین یسه دیم -إیشانچ) ممکندیر. بو دور شعریتی(بولردن، سؤزلریده زمان روحینی بیر قدرعکس ایتتیرگن غربت شاعری ایرگش اوچقوننی ائریب آلگنده) ایندیگینه اؤچاقدن چیققن ناندیک، نه دماغنی قیتیقله یاتگن هیدی بار، نه تفتی، نه - ده حرارتی. قازانده یؤق ایسه، چؤمیچگه هم چیقمس ایکن. «قوروق قاشیقنی" آغیز»گه ایلتمی قؤیه قالدیک. شولرگه قره می، بو باره ده گی اؤی- فکرلریمیزنی بیر یرگه أیغیب ائته دیگن بؤلسک، قوئیده گی حالتلر کؤزگه یقــّال تشله نیب توره دی: ۱. حاضرگی کونده شاعرلریمز، قاتیب قالگن عنعنه لر قابغیده، اؤره له شیب قالگنلر تکراری اؤخشه تیش، جانسیزترکیب، تمثل، عباره و سؤزلر، بولر شعریت تیوره گینی سیم تیکندیک قورشه ب آلگن. شاعر سؤز میدانیده جولان اوره ی دیسه، عهده سیدن چیقه آلمه یدی. بوقابیق إیچیده اولرخسته لنگن بیماردیک آغیر نفس آله یپدیلر. شاعرلریمیز لعنتی عروض، قافیه و ردیف چنگلیدن چیقه آلمی، حالسیزله نماقده لر. اولر ایسکی قالیبلرنی سیندیریب چیقیشگه اؤزلریده کوچ و حرکت کؤرمه یپدیلر. بولر آره سیده ینگی ادبی تور و ژنرلرنی تن لمسلیکلری هم ممکن. «شاعر»لر،خودّی، دور و زماندن آرقه ده قالیب کیتیشگه محکوم ایتیلگندیک اؤزلرینی حس ایته دیلر. عنعنه پرستلیک اولرنی زنجیربند قیلیب تشله گن؛ سیقه سی چیققن اؤلیک غزللر اسکلیت و تابوتیده اولر عرش اعلنی کؤرماقده لر. شاعرلریمیز قوروق وزن کیفیدن مست الست، ردیف و قافیه لر خماریدن کؤزلرینی آچه آلمه یاتیرلر. «غزل»- دیب تقدیم قیلینگن بیر- بیریگه معناسیز باغلنگن سؤزلر سوودن تؤلدیریلگن غه لبیرگه اؤخشه یدی. بو سؤزلر آرقه سیده نه چقور حیاتی تجربه بار، نه اوقیب، اؤقیب اؤرگنیلگن بیلیم، و نه- ده، شعری تیخیکه کؤرینه دی. اولرنی عنعنه پرستلیک شونچه لر اؤز سیقویگه آلگنکی، حتـّا اؤزلری هم سیقوچن بؤلیشگن. 2 .شعریتـــیمیز بدیـــعیلیکــدن أیــــراق جؤن و یوکی یؤق سؤزلر خوددی، سنگلاخ تاشیدیک اولرنی(شاعرلر)مودره تیب قؤیگن. چوقور و تیرن تخیل کینگلیکلریگه پرواز ایته آلمه یاتیرلر. احساسلری کؤپ هم لطیف ایمس. بیرخیل آهنگ وموسیقیلیک شعرده گی معنانی یب، یوتیب یوبارگنده ی. ته نیش آهنگلر شعر خوانگه ذوق و شوق بیره آلمه یپدی، سؤزلری تاثر کؤرسه ته آلمه یتدی. آهاری کیتگن آهنگلر سؤزلرنی قاقشال قیلیب تشله گن. اولرنینگ شعوریدن نفیس قؤشیـقلراونمه یپدی. سؤز إیفاری(عطر) شوخ-شوخ ترلمه یاتدیر. شاعرلریمیزنینگ ذهن ذخیره سیده معیشی سؤزلر أیغیلیب قالگن. بو سؤزلر معنالر دن ائرا توشیب، سؤزنینگ اؤزی بدیعی لباسدن ماسوا قیلیب قؤئیلگن. اولر سؤزلرنینگ هم اؤز حقوقی، إیشله تیش اؤرنی بارلیگیدن بیخبرلر. 3. شاعرنینگ باشقه لرگه یتکیزه یاتگن سؤز(مژده) لری یؤق شاعرلرنینگ پیاملری ایسکی؛ ساغینچ- سیوگی بابیده نغمه-ائتیملری هم قوروق. معشوقه لری اؤینه شیدن قاچگن، بی وفا، ساخته، بازاری، یلتر- یولتیرلرنی زیب و زینت اؤرنیده قولاق و بؤینلریگه آسیب آلیشگنده ی گویا. اولرمعنا بیزه گیدن محرومدیرلر. بو شاعرلر تصویریده طبعیت هم جوده- جوده غریب، یالانغاچ، اؤز کؤرکی- جمالی، بؤیاغیدن اجره لیب قالگن. شاعرلریمیز مصفـّا طبعیتنی ایمس، بلکی، قاغذ گللر، پلاستیک یپراغلردن بیزه تیلگن باغ وبوستان منظره سینی چیزماقده لر. تؤغریراغی اولر انه شو لرحقیده کویله شیپدی. طبعیت نینگ بیرقسمی بؤلگن، انسان حسسی بیلن یوغیریلگن وطن تصویری هم اونچه لیک جاذبه دار ایمس. وطن توشونچه سی آستیده ینه قنده ی ارزیگولیک غایه لر بارلیگینی پیقه شگه اولرده قنده ی دیرعامللر تؤسقیلیک قیلیپ توره دی. مللت قیافه سی عکسینچه، انچه ین سؤلغین، مآیوس و حتا پریشان کؤرینه دی. ملامت تاشیدن ایل نینگ بدنی افگار. مللت منگله یگه (پیشانه) اوغان دیگن اؤزگه، یات نام یاپیشتیریب قؤییلگن. بو مللت(اؤزبیک)اؤز بایلیگینی اؤغیرلتگن کاروانگه اؤخشه یدی. اؤز یورتیدن قویلگن و بدرغه قیلینگن قاچقینلرگه میزه یدی او. نیگه بو قیافه لر شعریتده اؤز افاده سینی تاپمه سین؟ نیگه شاعرلر اؤز دوریده کیچه یاتگن واقعیلیکدن بیخبردیرلر؟ یاکی کؤریب -کؤرمسلیککه آلیشه دی. بونرسه لرنی خلققه ییتکزیشگه کوچ- قوّتی یتمه یپتدی چمه سی. بیرقره گنده همه شعرلرنی بیر کیشی یازگنده ی. بیر"تخلص"نی برچه شعرگه آستیگه قؤئیب چیقسه بؤله ویره ی. شاعرلریمیز آق تؤیه کؤردینگمی؟- یؤق قبیـلیده إیش توتیشگه اؤرگه نیب قالگنلر. زمان حقیده گپیرگیلری کیلمه دی. بو احوالنی«صنعت- صنعت اوچون» دیگن قره ش عباره بیلن هم ،آقلب بؤلـمیدی. اؤتتیز أیلدن آشه راق دور و زمان إیچیده اوروش کیلتیرگن عاقبتلردن سؤز آچیلمه یدی. قاره کوچلرنینگ یاوزلیک حرکتیگه عکس صدا یؤق. شاعرلر قؤرقیش و قوتغو آستیده یششگه محکوم ایتیلگنده ی. فکر میدانیده گی بؤشلیقنی اشدّی کوچلر تؤلدیریشینی انله مه یاتیرلر... ۴. تیللری نظملریگه آرتیقچه لیک قیلیب توریبدی شعریت تیلی حقیده گپیریش باشقه بیر صحبتنی طلب قیله دی. اولر(شاعرلر)عایله، کؤچه - کوی و محله سیده گپریلیب کیله یاتگن سؤز وعباره لردن فایده له نیشدن خجالت چیکماقده لر. شاعرلریمز إیشله ته یاتگن سؤزلر الّـله قچان یشه ب بؤلگن یاکی بار-یؤغی معیشی حیاتده قؤلـله نه یاتگن آغزه کی سؤزلردیر. منه بو : «چوخ»، «اؤلمز» «اؤلسون»، «دین»، «نین»، «بیرگیل»، «ایمدی»، «چقنه بان»، «باتور»، «منگا»،«چشم گریانیمغه» ،«اؤدینه »،«بارغیل»، «سنگا»کبی سؤزلرنی عالی ادبی سؤزلردیب توشینه دیلر. شاعرلریمیز بو ارخه یک(ایسکیرگن) سؤزلر حاضرگی اؤزبیک ادبی تیلیده إیشله تیلمسلیگینی توشینیب یتمه گنلر. بوکبی سؤزلر نینگ گپ له شیوچیلری حاضرگی اؤزبیک خلقی ایمسلیگیدن بیخبرلر. بوندن تشقری لیلی ، مجنون، فرهاد، شیرین، یوسیف، زلیخا ، وامق وعذرا، بهرام، گل اندام، اسکندرگه اؤخشه گن اؤنلب شعری قهرمانلر ایسه، حاضرگی یشه ب تورگن زمانه میزگه سینگمه یدی. اولر اؤز دورینینگ قهرمانلری بؤلیشگن. بو دورنینگ اؤلچاویگه سیغمه یدیگن نرسه لر. بیز بوسؤزلر إیشله تیلمه سین دیماقچی ایمسمیز بواؤرینده. باشقچه ائتگنده بوگو نینگ سؤز ایمس. بلکی، هربیر دورنینگ اؤز قهرمانلری، تمثاللری سؤز و انسانلری بؤله دی ایمسمی؟ شعر بوگون نینگ تیلی بیلن بوگونینگ نفسی بیلن یازیلماغی معقول. ینگی سؤزبؤله دیمی؟ ایسکی سؤز بؤله دیمی؟ اولرنی تنلشده شاعرنینگ اؤز اختیاری- ایرکی بار. گپ اولرنی جانلی و حیاتی قیلیب ایشله ته بیلیشده دیر. سؤزلرشعرگه یوک بؤلمه سین. بوگون نینگ دردی قلمدن توشمه گنی دیماقچیمیز. نیمه قیلماق کیره ک؟ گپنینگ جانی انه شونده. ایسکی قالبلرنی سیندیریب، ینگی زمانوی ژانرلرنی اؤزلشتیریش و تجربه قلیش ضرور همده شرط دیر. اینگ مهمی فکرلرنی ینگیله ماق ضرور. داستان و اویدیرمه لرنی مقدس اتب، اولرگه سیغینیب، تاپینیب یشش زماندن آرتده قالیشنی انگله ته دی. قالاقلیک هیچ قنده ی شرف کیلتیرمه یدی. آلغه إینتیلیب یشش ینگیله نیشنی طلب قیله دی. ادبیّات قاتیب قالگن قالب ایمس، سؤز سیز قبول قیلینیشی شرط بؤلگن حکم ایمس. ادبیّات سیرگکلیک و شکاکلیکنی یاقتیره دی. کؤزنی یومویب عنعنه لرگه تسلم بؤلیش، اؤتمیشنی قومسب یشش تنبللیک، حرکت سیزلیک بیلگیسیدیر. مقاله نی اؤقیگن سیز عزیز اؤقووچیلرده "شو فکرلر انیق مثاللر یاردمیده کؤرسه تیلسه یخشی بؤلور ایدی"- دیگن اؤی پیدا بؤلیشی ممکن. تؤغریسینی ائته ی یوره بیتله مه دی. اؤزی بیک ایجادکارلرنی نقد قیلیب بؤلمسه کیره ک. اولر همّه دن زور، بی کم و کاست، اولرنینگ حیرانی هیچ قچان شور ایمس-ده. فکر توغیله بیرسه اونگه هم نوبت یتر. بو مقاله قئیته إیشلنگن حالده تکرار نشر قیلینماقده.
[ 2012/4/4 ] [ 6 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
دنیاده نیچته تیل بار؟ دنیا خلقلری خیلمه – خیل تیللرده گپله شه دیلر. بیراق فن انیقلیکنی یخشی کؤره دی. شو طفیلی وقت- وقتی بیلن تیلشناسلر تیللر سانینی حسابیگه آله دیلر و معلوماتلرنی اعلان قیلیشه دی. رقملر عادتده بیر- بیریگه دایما توشه بیرمه یدی. چونکی او یاکی بو تیلنی همّه جایده هم بیردیک تن آلیشه بیرمه یدی. نتیجه ده اؤشه تیلنی رویخطگه کیریتمی قؤئیش حاللری اوچره ب توره دی. کرّه ی زمینیمیزده همّه سی بؤلیب تخمینن 5621 ته تیل و شیوه بار بؤلیب،حاضرگچه اولردن 500ته گینه سی اؤرگنیلگن خلاص. هر اوچ تیلدن بیتته سی نینگ یازووی بؤلمی، فقظ آغزه کی نطق شکلیگه ایگه دیر. جهانده گی 1400ته تیلنینگ یؤقالیب کیتیش خوفی بار. دنیا تیللریدن فقط 40ته سیگینه آغزه کی و یازمه جهتدن مکمّل شکیلله نیب بؤلگن دیب حسابلنه دی. اؤشه 40تیلنینگ آره سیده اؤزبیک تیلی هم بار. شونینگدیک،حمالیه ده 160 خیل تیل بار. افریقانینگ نیجر دریاسی حوزه سیده 280 ته تیل موجود بؤلسه، ینگی گوی نیه ده گی په پوه دولتی بو باره ده مطلق چیمپین (بیرینچی اؤرینده). او یرده جمعی اوچ میلیون اهالی 1010 خیلده گی تیل و شیوه ده سؤزله شه دی. ختایده انگلیس تیلیده سؤزله شوچیلر سانی امیریکه قؤشمه شتتلریدن کؤپراق.
۲. کانادا- 9.970.610 -کیلو متر مربع. ۳. امیریکه قؤشمه شتتلری-9.629.091 - کیلو متر مربع. ۴. ختای- 9.598.086- کیلو متر مربع . ۵. برزیل- 8.514.877 -کیلو متر مربع. ۶. آسترلیا- 7.741.220 - کیلو متر مربع . ۷. هندستان - 3.166.414 - کیلو متر مربع . ۸. آرجنتین- 2.780.400 -کیلو متر مربع . ۹. قازغستان- 2.724.900- کیلو متر مربع. ۱۰. سودان - 2.505.813 - کیلو متر مربع. 1. ختای- 1.134.200000 بوتون یر اهالیسی نینگ (20) % ی. 3. امیریکه قؤشمه شتتلری- 000 000 300.340 -(۴.۵۸)٪ی 4. اندونیزیا- 233.460.000 (3.56) %ی. 5. برزیل- 187.670.000 (2.86) %ی. 6. پاکستان- 158.800.000 (2.42)%ی. 7. بنگله دیش- 148.840.000 (2.27-)%ی. 8. روسیه- 141.760.000 (2.16)%ی. 9. نایجریا- 133.160.000 (2.03-)%ی. 10. جاچان 127.417.000 (1.94)%ی. علمی تخمینلرگه قره گنده، 257 أیلگه بارگنده ختای خلق ریسپوبیلیکه سی اهالیسی یر اهالیسی نینگ یمینی تشکیل قیلر ایمیش. اینگ بای تیللر په خوتین نینگ سؤزیگه قره گنده، کیمیا فنیگه عاید اتمه لرنینگ اؤزی إیککی میلیوندن زیادراق ایکن. ایندی اؤیلب قره نگ، بیالوژی یاکی ریاضیده یاخود فزیکه ده قنچه علمی اتمه لر بار ایکن-هه؟ تیلشناسلیک فنیدن معلومکی، قیسی تیلده «سینونیم- معناداش»- سؤزلر کؤپ بؤلسه، اؤشه تیل اینگ بای تیل حسابله نه دی. شونینگدیک، قیسی تیلده «آمونیم- شکلداش»- سؤزلر کؤپ بؤلسه، دیمک اؤشه تیل اینگ کمبغل تیللر سیره سیگه منصوب دیه یوریتیله دی. مثلن، شمالی قطبده یشه یدیگن ایسکیموس قبیله سیگه منصوب مللت تیلیده «قار» سؤزی نینگ أیگیرمه خیل معناداشی موجود بؤلسه، عرب تیلیده «چؤل» سؤزینینگ یوزدن آرتیق ورینتی بار. معناداش سؤزلر عرب تیلیده اینگ کؤپ اوچره یدی.
آمونیم سؤزلرگه مثال صفتیده اؤزبیک تیلیده گی بیرگینه«تیل» سؤزینی تحلیل قیلیش آرقه لی تیلشناسلیدده گی بو معمّاگه انچه – مونچه انیقلیکلر کیریتیش ممکن. چونکی، اؤزبیکچه «تیل» سؤزی بیر پئیت نینگ اؤزیده إیککی خیل معنانی انگله تیب کیله دی: 1. اؤرگه نیله دیگن تیل فنی. 2. آدمنینگ یاکی باشقه تیریک موجودات نینگ تیلی. بو وضعیتنی باشقه تیللر تمثالیده کؤریب اؤتسک بؤله دی، زیرا، روس تیلیده هم «تیل» سؤزی خؤددی اؤزبیکچه ده گی کبی آمونیم ایکنلیگی معلوم بؤله دی: 1. روسکی یزیک- روس تیلی. 2. یزیک چیله ویکه- آدمنینگ تیلی. «تیل» سؤزی عرب و انگیلس تیللریده ایسه، عکسینچه، معناداش حسابله نه دی. مثلن، عربچه ده «لغتون»- «اؤرگه نیله دیگن تیل»نی افاده لب کیلسه، «لسانون»-«اؤرگه نیله دیگن تیل»نی انگله ته دی. انگلیس تیلده گی «language»- «اؤرگه نیله دیگن تیل»نی بیلدیرسه، «تانگ» - تنه اعضاسی بؤلیش«تیل» دیب ترجمه قیلینه دی. اینگ کمبغل تیل گوینه (پایتختی – بیزو شهری، افریقا)ده محللی ته کی تیلیده بار یؤغی 540 سؤز بار، خلاص. بیر کیشیلیک تیل عین کونده انگلیس، روس، نیمیس(جرمن)، عرب و اسپن تیللریده سؤزله شه یاتگن انسانلرنینگ حساب- کتابینی قیلیش امر محال إیش. امّا بعضی بیر تیللر بارکی، اولرنی اؤشه تیلده صحبتله شه یاتگنلر اؤزلری بیلن آلیب کیتیشی ممکن. خلص، سیز حاضر اینگ کم انسانلر ملاقاتده بؤله دیگن تیللر حقیده گی بیلیمگه ایگه بؤله سیز دیگن امیدده میز. ینگی گوینیه ده اتیگی 4 میلیون اهالی استقامت قیلسه – ده، اولر 800 تیلده صحبتله شه دی. شونینگدیک، انه شو تیللرنینگ بیرارته سیده یم 100 مینگ کیشی بیر- بیرلری بیلن ملاقاتده بؤلمه یدیلر. دنیاده گی اینگ کم آدم گپله شه دیگن تیل- بو بیکیه تیلیدیر. بو تیل فقطگینه افریقا قطعه سینینگ کمیرون و نیجریه دولتلری اؤرته سیده گی قیشلاقده یشه یدیگان 87 یاشلی کمپیرشاه گه تیگیشلی. سوسه می تیلیده ایسه میراویه پراوینتسیه(ایالت) سیده استقامت قیله دیگن إیککی عایله اعضالری بیر- بیری بیلن حال- احوال سؤره شه دی، خلاص. لتویه ده ایسه ینه شونده ی تیل بارکی، اونی 200 کیشی توشونه دی. بو تیل لیوان تیلیدیر. آیون غربی سیپتیک تیلیده حاضرچه 384 کیشی ملاقاتده بؤلسه، الفیندیا شرقی سیپتیک زبانی ایسه 633 انسانگه تیگیشلی ایکن. مرحوم تیللر جهانده اینگ استعمالدن چیقیب کیتگن همده بوتونلی یؤقالیب کیتگن تیللر کینی هایه بؤلیب اولرنی تیلشناسلر إیککیگه بؤلیب اؤرگنه دیلر. یعنی، یازمه نطققه ایگه بؤلگن «اؤلیک» تیللر همده فقط آغزه کی شکلی بار«اؤلیک» تیللر. آغزه کی نطققه گینه ایگه بؤلیب، حاضرده بوتونلی یؤقالیب کیتگن تیللرنینگ سان- سناغی دیرلی یؤق. هم یازمه، هم آغزه کی نطق شکلیگه ایگه، بیراق حاضر عملده موجود بؤلمه گن قدیمی تیللر هم ته لیگینه. تیلشناسلیک فنیده بو کبی تیللرنی «اؤلیک تیللر» دیب اته یدیلر. اؤلیک تیللرنینگ اینگ بویوکلریدن إیککیته سی فن عالمیده جوده مشهور حسابله نه دی. اولردن بیری هندوستانده گی قدیمی سنسکریت تیلی بؤلسه، إیککینچیسی زمانوی طبّیات خادملری کینگ استفاده ایته دیگن لاتین تیلی حسابلنه دی. اؤلیک تیللر رویخیگه قدیم ختای و انگلیس تیللرینی کیریتسه هم هیچ خطا بؤلمه یدی. چونکی زمانه میز کیشیلری انه شو إیککی تیلده بیتیلگن تاریخی اثرلرده مهرله نیب قالگن ممتاز سؤزلرنی توشونیشلرینی امر محالدیر. کهنه ختای تیلیده گی منبعلرنی توشونمسلیک اؤز- اؤزیدن معلومکی، اولر ایره(میلاد) میزدن اوّلگی اوزاق اؤتمیشگه باریب تقه له دی. بیراق، 16- عصرنینگ آخرلری 17-عصرنینگ اؤرته لریده گینه یشب اؤتگن بویوک انگلیس یازووچیسی ویلیم شکسپیر تیلینی بوگونگی کون انگلیسلری اصل منبعدن اؤقیب مطلقا توشونمسلیکلری علمی اثباتلنگن واقعه دیر. اینگ کؤپ ترقلگن تیل سیز درحال: - ختای تیلی، دیب اؤیله شینگگیز طبعی حال. تؤغری یر کرّه سیده گی اینگ کؤپ اهالی یشه یدگن ختای خلق ریسپبیلیکه سیدیک دولتده بیر یریم میلیارددن آرتیق آدم ختای تیلیده گپلشگن بیلن، لیکین او بوتون جهان بؤیلب کینگ یائیلمه گن- ده! افسوسکی، بو بختلی تیل اسپنچه ایکنلیگیدن کؤپچیلیک، اکثریت تیلشناسلرنینگ اؤزلری هم بیخبردیرلر. اسپن تیلی بو قدر عامّه لشیب کیتگه نیگه اوّلا سیّاحلر، دینگیز قراقچیلری همده اسپنیه لیک مستملیکه چیلر سبب بؤلیب قالگنلر. شونیسی قیزیقکی، امیریکه قؤشمه شتتلرینینگ 50 ته شتتیدن 23ته سیده دولت تیلی اسپن تیلی حسابلنسه، بار-یؤغی 21ته سیده گینه انگلیس تیلی عملده گی تیل وقالگن شتتلرده ایسه فرنسوس تیلی حکمرانلیک موقعینی سقلب تورماقده. معلومکی، اقشده هر بیر اهالی اؤز محللی قانونلریگه عمل قیلیب یشه یدیلر. موساجان باباجان اف مقاله «ضیا»ویب صحیفه سیدن آلیندی.
[ 2012/3/24 ] [ 9 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
نوروز قوتلوق بؤلسین
حرمتلی انسانلر
ینگی کون بیره مینگیز مبارک بؤلسین!
طبعیت نینگ اویغانیش، ینگیله نیش، یشریش و کؤکره ش فصلی بیلن بیرگه بؤلینگیز.
ینگی کون سیزلرگه یخشلیک و ایزگولیکلرنی
باشلب کیلسین!
سؤلیم چیمگان(چمن)، اؤت -اؤلنلر بغریده یه یره ب یشنگیز!
[ 2012/3/16 ] [ 7 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
دوستلر صحیفه سیگه جؤنه تیلگن مقاله لر تورکومیدن ایســــده لیک موللفی محمــــد عالم کوهکن
داکتر برنانی اېسلب بیرینچی قیسقه اوچرهشوو: هجری 1362- ییل اېدی شېکیللی، فاریاب کوندهلیگی (روزنامهسی)ده مسوول سکرتر بۉلیب ایشلردیم، عین حالده ولایتنینگ ژورنالستلر اویوشمهسی باشلیغی اېدیم. افغانستان خلق دموکراتیک حربینینگ فاریاب ولایتی حزبی کمیتهسی منشیسی هاشم زحمتنینگ تورموش اۉرتاغی (عیالی) خانم سهیلا زحمت فاریاب ولایتی ژورنالستلر اویوشمهسی سکرتری اېدی. ادامه مطلب [ 2012/3/14 ] [ 7 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
یخشی
کــؤز بیرلـــه قاشینگ یخشی، قباغینگ یخشی،
یـوز بیرله سؤزینگ یخشی، دوداغینگ یخشی.
اینــگ بیـرله مینگینگ یخشی،سقاغینگ یخشی،
بیر- بیر نی دیئین باشــدین -آیاغینـــگ یخشی. نوایی ۱. قباق- کؤز کاسه سینی قاپلاوچی، آچیلیب-یاپیلیب توروچی تیری، ۲. دوداغ- لب، ایرن، ۳. اینگ- چمال، یوز، بیت، چهره، ۴. مینگ- خال، یوزه ده گی چرایلی خال، ۵. ســَـقاق- ایـــَــک، بغبقه.
قوتلاو ۸-مارچ خلــق ارا خاتین-قیزلر کونی بیره می بیلن برچه عیاللـرنی چین کؤنگیلــدن صمیمی قــوتله یمن.اولرگـــه آزادلیک،حــرمت،بخت و سعادت تیلب قاله من.
[ 2012/3/8 ] [ 8 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
آغریق یالـغان جلوه له نیب تؤنگنـدن بیــری، کـــؤزیمیــزده قیغــو اونگنـــدن بیــری، تقدیرگه بـــاش ایگـب کؤنگنـدن بیری، کــوچ و قــدرتیمیز سـؤنگنـدن بیـــری، اؤزبیککه مناسب اؤغلان بؤلمه دیک.
تیگـــره میـز یـــاوایــی ســرابــگه تؤلــدی، قــؤینیمیز، قؤنجیمیز مــدام بــؤش بـؤلدی، باغ و بوستان قوریـــب، چیچکلـر سؤلـدی، اؤتمیش قؤلدن کیتیب، کیله جک اؤلــدی. اؤزبیککه یره شیق اؤغلان بؤلمه دیک.
بیش یوز أیلدن بیری روحیمـــیز قششاق، ققشـب یاتگن یردیک، سوولرگـــه چنقاق، قــــؤلیمــــیز کلتـــه دیـــر، آرزولـــــر اوزاق، بــوکـــونلـــردن سـیره آلمه دیـــک ســباق. اؤزبیککه یره شیق اؤغلان بؤلمه دیک. بیـلـیم، ســـؤز و صنـــعتدن بیــگانـه میز، اؤزلیــکدن اویـه لیـب، نـیـــگه تانــه میز؟ قارانغولیک إیچــره یــوریب میز سرسان، پیشیب- کویب بؤلدیک، قچان یانــه میـز؟ اؤزبیککه یره شیق اؤغلان بؤلمه دیک.
اؤزگـــه لـــر کیمــلیـــگین انگلـــب بیلدیلر، بـارین تؤکیب-ســاچیب کـؤز- کؤز قیلدیلـر، منــگو قالمـــاق اوچـون یـره تیـب هــر آن، حـــــیات و نـــجـــات إیـپـــگه آسیــــلدیـلر. اؤزبیککه یــره شیق اؤغلان بؤلمه دیک. تـوغیـلمسدن بــورون بیکلیــک دوامیــز، کـؤکلـرگه سیغـمه یــدی کؤپ ادّعامیز، «یکــّه آتـنینگ چنگی چیقمه گنیدیک»، هیچ یـرگه یتمـه یدی قـوروق صــدامیز. اؤزبیککه یره شیق اؤغلان بؤلمه دیـک. ایلـسیور تــویغــولر بیــر یــــالغـــــان ایــکن، یالغانگه إیشانیـــش کــؤپ یـــــامـان ایـکن، خلــق آتیــدن توریـــب منصبــــگه میـنماق، چؤنتک تؤلـــدیـریشـگه زور امــــکان ایکــن، محتــاج یتیم خلــق نینــگ بغـری قان ایکن. اؤزبیککه منــاسب اؤغلان بـؤلمـــه دیک. آنگیمیـــزده ضــــــیا، قـؤلــــده قلــــم یــؤق، مللــــت بؤلمــاقلیککه بیزلــــرده غـــم یــؤق، پیچاقــــلر سویککه کیلیـــــب تیـــــره لــدی، آرتیقچـــــه ظلمـــگه اینـــدی چیــــدم یـؤق، إیچــــده گی آغریقنــــی یازغیره ی دیسنگ، سیــــــوگــــی دردیگــــه مبتــــلا صنــم یؤق. "یــــوره ک أیغله یـــدی -یو کؤزلرده نم یؤق" اؤزبیککه منـــاســـــب اؤغلان بــــؤلمه دیک.
[ 2012/3/8 ] [ 2 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
آغیـــر جـــــدالیـــک ضیالی دوکتور اوچون اوغانستان دیگن وطن عملیات میدانی بؤلدی. دوکتور بربنا کیچه -کوندوز دیمی اورشدن روحی سینگن، خسته لنگن وطنداشلری خذمتیده بؤلیب، ایزگو إیشلرنی بجردی و اؤزیدن یخشی نام قالدیردی. دوکتور برنا آصفی نینگ إیش و فعالیتلرینی قدرلش مراسیمیدن تصویر کمینه دوکتور برنانینگ صحبتیده بؤلیب، اونینگ خاطره لریدن کؤپ نرسه ایشیتگنمن. کؤپ زمانلر یککمه - یککه صحبت قوریب دردلشگنمیز. حدّیم سیققه نیدن اوکیشینی بیر مرته خطاب إیله "خضربابا"- دیگمنیم ایسیمده. شونده جناب دوکتور شیرینگینه جیلمه یگن ایدیلر. دوکتور إیچی تؤله درد؛ مللتپرور بیر انسان ایدی. "یوره ک أیغله یدی-یو، کؤزلرده نم یؤق"- دیگن شعرمعناسینی دوکتور نینگ یوزیدن اؤقیگن من. او بیر تیریک تاریخ، میمنه خانلیکلری دورینی یخشی بیلگن انسان ایدی. یقین اؤتمیشده اؤزبیکلر باشیگه توشگن قاره کونلرنی ایسلب، دمی إیچیگه اؤره لیب کیتردی. اونینگ مللی تویغولری خوددی، کؤکلمده ایندی آچیلگن چیچکلر هیدی یو، سیوگی- محبّت نینگ تاتینی بیره ردی. یاتسیره شنی بیلمس، هر بیر اؤزبیک نینگ ایشیگی دوکتور یوزیگه آچیق بؤلردی. منه دوکتور برنا آره میزدن کیتدی. اونینگ یارقین و پارلاق خاطره لری ایسه قلبیمیزده منگو و بو رحیات قاله بیره دی. کمینه اؤز نامیمدن، ویبلاگ خوانلریمیز نامیدن قدرلی دوکتوریمیز وفاتی مناسبتی بیلن اولا، عایله اعضالری، یقین جان - جگرلری، دوکتورنی بیلگن، ته نیگن دوستلریگه چقور قیغوداشلیک اظهار قیله من. ویبلاگ مسولی إیشانچ
[ 2012/2/26 ] [ 5 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
اوّل اؤیــــله، کیئین ســــــؤیــــله
سوت بیلن کیرگن قیلیق نیگه دیر بیز شرقیلر- اوچینچی دنیا آدملری کتته یالغاننی ائتیشگه، همده کتته یالغانلرگه إیشانیشگه اوسته بؤلیب کیتگنمیز. اوسته سی فرنگلردن. ثناگویلردن کیمدیر، احتراس إیله آغیزنی تؤلدیریب، توتیریقسیز بیر گپنی ائتیدیمی؟ درّاو باشقه لر آرتیدن ایرگه شیب، تکرارلشگه توشه باشله دیلر. بو یالغان کیئین یازمه توس آله دی؛ کؤپ اؤتمی او داستانگه ائلنتیریله دی. سؤنگ شو یالغان اؤزیگه شعرلباسینی کیئیه دی. تغین باله له لی کیته دی؛ ساخته قهرمانلر پیدا بؤله قیله دی. قهرمانلر بؤلسه، مقدّسله شه دی، الهی تور تاپه دی. «یالغان هرقنچه کتته بؤلسه، اونگه آدملر آسانگینه إیشانه دی»- دیگن ایدی آلمان نازیلری نینگ یؤلباشچیلریدن دکتر گوبلز. بو سؤز چیندن هم «یتتی اؤلچب، بیر کیسیلگن»- انکار قیلیب بؤلمس حقیقتدیر. خوش، بو فکر آستیده نیمه لر یاتیبتدی؟ یالغان نینگ اینگ کتته سینی ایشیتگن آدم اونگه شبهه بیلن قره مه یدی. اونینگ اطرافیده اؤیلشگه احتیاج هم سیزمه یدی. کؤپیرتیریلگن یالغاننی شوندیکــّـینه حقیقت دیب قبول قیلیب قؤیه قاله دی. کؤر- کؤرانه قبول قیلینگن یالغان باریب- باریب مقدّسلشه دی، الهی لشتیریله دی. مثال اوچون : «اگر فلان کیشینی یره تمه گنده ایدی، إیککی عالم یره تیلمس ایدی»؛ «فلان سلطان خدانینگ یره ده گی سایه سی»کبی گپلر انه شولر جمله سیدندیر. یوزه کی آلیب قره لگنده، بو گپلردن کیئین انسان ینه نیمه هم دیئیشی ممکن؟ یالغان مرامیگه یتکزیلیب، دؤندیریب ائتیب قؤئیلگن. انه شونده ی حالتلرده منطق قؤلدن بیریله دی. قیزیغی شونده کی، بونده ی اویدیرمه صفتله شلر تاریخده«تنگریلر»، «یلاووچلر-(پیغمبر)»، «اولیالر»، «پادشاه لر»، «سلطانلر»، «امیرلر»، «حربی سرکرده لر» و باشقه استعدادلی ذاتلر باره سیده، مدّاحالر تامانیدن تؤقیب تشله نه بیرگن. کؤپراق دین حوزه سیگه علاقه دار بؤلگنی اوچون بونده ی جمجیمه دار، طنطنه وار صفت و لقبلر اورچیب کیتگنی باعث اولرنی سّـنب اؤتیشدن تیئیندیک. ادبیّات ساحه سیده چی؟ بیرار اولوغ ادبی سیما تؤغریسیده گپیره یاتگنیمیزده هم تاشی آغیر، یاکی، قویوشقانگه سیغمه یاتگن منطقسیز صفتلشلرنی هم قه لشتیریب تشله ی بیره میز. گویا، شونده ی دیسک، اؤشه ذات بیزدن خورسند بؤله دی، دیگن معناده. کمینه اصلیده« نوایی اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی نینگ اساسچیسی»- دیگن بیر اویدیرمه حقیده تؤختلماقچی ایدیم. بو جمله و ادّعا نینگ تیسکریسی عین حقیقتدیر. بیزنینگچه(شو ساحه لرده تحصیل قیلگن بیر شخص صفتیده) :
نوایی اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی نینگ اساسچیسی ایمس! دنیاده یالغانلر کؤپ. نظریمده بونیسی(نوایی اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی نینگ اساسچیسی، دیگن گپ) همّه سیدن هم اؤتیب توشگن کؤرینه دی. کاشکی یالغان بؤلیب قاله بیرسه ایدی؛ بو بی معنی گپ نوایی گه قره ته آتیلگن تهمت تاشیدیر. چین دیمس ایرسنگ، دیمه یالغان داغی نوایی نه فقطه نوایی گه حرمتسیزلیک، بلکی، بوتون بیر مللت تاریخیگه، اؤزبیک خلقیگه نسبتن ائتیلگن طعنه، و اونی یرگه اوریب کم سیتیشده ی بیر نرسه. بونده ی تؤقیمه و اویدیرمه سؤزلر بیرگینه بیگانه لر تیلیدن ایمس، بیلیب- بیلمی عینن اؤزبیک مللتیگه منسوب شخصلر طرفیدن ائتیلماقده. ایندی شونده ی بیر ادّعانینگ خطالیگی حقیده سؤز یوریتسک. 1. علیشیر نوایی اؤزینینگ 30دن آشیق شعری و نثری اثرلری نینگ هیچ بیریده« مین(نوایی) اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی نینگ اساسچیسی من»- دیب ائتمه گن. اگر نوایی شونده ی ادّعا قیلگنده، تازه آبروی توشگن بؤلردی. دانا آدم البتته کی، اؤگیتلی و دانا گپیره دی. اولوغ متفککر اؤز اثرلریده مین: تورک(ایسکی اؤزبیک تیلی) تیلی نینگ اؤلیک جسمیگه روح کیرتدیم؛ اونی آسمان قدر یوکسکلیکـّه کؤتردیم»؛ « اؤزبیک تیلنینگ شانینی عالمگه یائیدیم»؛ «بو تیلده سؤزله شوچیلرگه فخرو افتخار بغیشله دیم»؛ « بو تیلده میندن اؤزگه نادر انسان عالمگه کیلمه گن» یعنی : « اگر بیر قوم گر یوز، یؤقسه مینگدو+ مسلّم تورک اولوسی خود مینیگدور»؛ «مین اؤز سؤزلریم بیلن باشقه تورکی خلقلرنی هم سرافراز ایتدیم»: «کؤنگول بیرمیش سؤزیمگه تورک جان هم + نه یالغوز تورک بلکیم، تورکمان هم»؛ «سؤزلریم یاردیمده کؤپ اؤلکه لرنی اوروشسیز ضبط ایتتدیم» :«آلیب مین تخت فرمانیمغه آسان+ چیریک چیکمی ختادین تا خراسان»...دیگن ایدی اولوغ شاعر. بولرنی اؤز پئیتیده شاعر تامانیدن اؤزیگه بیریلگن کمترین بها دیسک خطا بؤلمه یدی. بو باره ده اؤزبیک ادبیّاتی نینگ اؤچمس سیمالریدن ینه بیری ظهیرالدین محمّد بابر «بابرنامه» اثریده : «علیشیربیک بی نذیر کیشی ایردی. تورکی تیل بیله تا شعر ائتیب تورلر، هیچ کیم انچه کؤپ و خوب ائتقان ایمس... تیلی اندیجان شیوه سی بیله راست»- دیب یازیب کیتگن. بو هم نوایی گه هیجانسیز، احتراسدن خالی بیریلگن حقانی بهادیر. نوایی حقیده باشقه لر تامانیدن هم شونگه اؤخش و بوندن اؤزگه چه راق تعریف و توصیفلر تاریخده کؤپ باره ائتیلگن. اؤشه تعریف و توصیفلرده هیچ قنده ی حرمت سیزلیک یؤق. همّه سی إیلیق کؤنگیل سؤزلری و حرمت بیلگیسیدیر. 2. تیل هم ادبیّات هم یککه شخص تامانیدن یره تیلمه یدی. تیل و ادبیّات نینگ یره توچیسی شو تیلده سؤزله شوچی خلق بؤله دی. نوایی و بابر دیک بویوک شاعر و یازووچیلر اونی رواجلنتیرگن، بی قیاس درجه ده یوکسک لیککه کؤترگن. علیشیر نوایی تیلی اندیجان شیوه سیگه ماس کیلیشینی حتـّا، بابر هم اعتراف قیلگن. بنابرین نوایی اؤزبیک تیلینی یینگیدن یره تمه گن، بلکی، ازلدن موجود تیل اساسیده گؤزه ل اثرلر یازیب قالدیرگن. «تیل و ادبیّات اساچیسی»- دیگن عباره جهان ادبیّاتیده اوچره مه یدی. بونی ساویت مفکوره چیلری اؤیلب تاپیشگن. اولرنینگ آرقه سیدن ائریم اؤبیک عالملری ایرگشه بیرگن. شونده ی قیلیب، بیر نا تؤغری تلقین ادبیّات تاریخیده پیدا بؤلیب قالگن. ناغاره قاقیب، چپک چالیش گــَـلی ایندی بیزگه یتیب کیلدی شیکیللی. 3. اؤزبیک ادبیّاتی تاریخیده علیشیر نوایی دن آلدین هم کمیده اوچ- تؤرت عصرلیک ادبیّات موجود- کو. اونده، احمد یسوی، سلیمان باقرغانی، ربغوزی، خوارزمی(«محبّت نامه» موللفی) ادیب احمد یوگناکی(بو ذات عالملر آره سیده 9-میلادی عصرده یشب اؤتگن دیگن تارتیشولر موجود)، خجندی، سیف سرایی، دربیک(حامدی بلخی)، حافظ خوارزمی، حیدر خوارزمی، یقینی، امیری ، آتایی، سککاکی، گدایی و مولانا لطفی لر قیسی تیلده ایجاد قیلگنلر؟ اولرنینگ ادبی میراثی کیمگه تعللقلی؟ یؤقاریده ناملری تیلگه آلینگن شاعر و ادیبلر تیلی ائریم اؤرینلرده نوایی نیکیدن هم ساده راق توره دی. قیزیغی شونده کی، علیشیر نوایی اؤزی نینگ«محاکمه الغاتین» اثریده اؤز سلفلریدن ائریملرینی اعتراف ایتگن حالده : «شعرا: سکاکی و حیدر خوارزمی و اتایی و مقیمی و یقینی و گدایی دیکلر و فارسی شعرا مقابله سیده پیدا بؤلمه دی، بیر مولانا لطفی دین اؤزگه کیم بیر نیچه مطلع لری بار...». نوایی اؤزی نینگ«مجالس النفایس» اثریده اؤزیدن آلدین یشب، اؤزبیک تیلیده ایجاد ایتگن ائریم شاعرلر(بیرینچی مجلس) و (إیککینچی مجلس) حقیده معلومات بیره دی. نوایی دن آلدین اؤنلب شاعر و ادیبلر بو تیلده ایجاد قیلگن بؤلسه، سیزلرلی درجه ده متن پیدا بؤۀگن بؤلسه، ینه قنده ی قیلیب، نوایی «اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی اساسچیسی» بؤلسین؟!. مساله نینگ غیر علمی و غیری منطقی ایکنی یؤقاریده گی دلیللر بیلن اثباتلندی. 4. بو ادّعا نینگ خوفلی تامانی شونده کی، اونده اؤزبیک خلقی نینگ ایتنیک تاریخی انکار قیلینماقده. مخالفلرگه :«اؤزبیکلر 15-عصرده پیدا بؤلگن»، « اؤزبیک تیلی و ادبیّاتی هم شو عصرده وجودگه کیلگن»- دیگن دستکنی بیره دی. کؤره یپسیزمی، اؤز قؤلیمیز بیلن اؤز تامیریمیزگه بالته اوره یاتگن بؤله میز بو ادّعالر بیلن. 5. ساخته و کم سیتیشدن عبارت بو دعوا هیچ کیم نینگ باشیگه گل قؤندیرمه یدی. اؤزبیک خلقیگه هیچ قنده ی عزّت و شرف کیلتیرمه یدی بو اویدیرمه لر. حرمت سیزلیک باشقه نرسه بؤلیشی ممکن ایمس. بوگونگی مقاله نی یازیشدن مقصد: بو حقده آلدین هم سؤز یوریتگن ایدیک. قره نگ: (نوایی اوزبیک تیلی و ادبییاتینینگ اساسچیمی؟) .ائنیقسه،«بی بی سی»- دیک جهان اطلاعات واسطه لریده، فارس تیلیده بونده ی بی مزه معلوماتلرنینگ کیتیشی تشویشلی بیر حال البتته. (بیلبوردهای رنگی و مقبره ویران علیشیرنوایی شونینگدیک، اونده«نوایی بنایــیــنی فقط شاعرلیکدن باشقه نرسه نی بیلمه گنی اوچون عتاب(خشم) قیلگن»- دیگن گپ اؤرته گه تشلنگن. شعریازیشدن باشقه نرسه نی بیلمه گن، باشقه إیشنی بجره آلمه گنی اوچون نوایی بیراوگه درغصب بؤلیشی عقلگه سیغمه یدیگن نرسه. نوایی کیمنیدور بیر نرسه قیله آلمه گنی اوچون تیرگب تفتیش قیلمه گن. نوایی برچه نینگ حرمتینی جاییگه قؤیگن داناتدیر. بنایی و نوایی اؤرته سیده گی ضدیت و مناسبتلر باشقه مساله لرگه باریب تقیله دی. بو حقده تذکره و تاریخی اثرلرده معلومات بیریلگن. بو اؤرینده سؤز یوریتیش مورودی ایمس. نوایی شانیگه یخشی سؤز ائته آلمسک، یامان سؤز هم ائتمسلیگیمیز کیره ک.
[ 2012/2/20 ] [ 2 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
۱۴ فیبرل بابر توغیلگن کون ظهیــــرالــــدّین محمّــــد بــابــر
- «بابر فعلِ سجیه سیگه کؤره سیزرگه قره گنده سیویشگه ارزیگولیکدیر» ادورد هولدین ظهیرالدّین محمّد بابر اؤرته عصر شرق مدنیتی، ادبیّاتی و شعریتیده اؤزیگه خاص اؤرین ایگلله گن ادیب، شاعر و عالم بؤلیشی بیلن بیرگه أیریک دولت اربابی و سرکرده همدیر. بابر دنیاقره شی و مکمّل عقل و ذکاوتی بیلن هندوستانده بابریلر سلاله سیگه اساس سالیب، بو مملکت تاریخیده دولت اربابی ضفتیده نامی قالگن بؤلسه، سیر جلا اؤزبیک تیلیده یازگن«بابرنامه» اثری بیلن جهان نینگ مشهور تاریخنویس عالملری قطاریدن هم جای آلدی. ظهیرالدّین محمّد بابر 1483أیلنینگ 14 فیبرلیده اندیجانده، فرغانه اولوسی نینگ حاکمی عمرشیخ میرزا عایله سیده دنیاگه کیلدی. بو دورده مرکزی آسیا و خراسانده تورلی حاکملر، اکه –اوکه لر، تاغه جیه نلر، عمک وچّه لر اؤرته سیده حاکمیت اولوغ بابالری امیر تیمور توزگن اولوغ دولتگه ایگه لیک قیلیش اوچون کوره ش نهایت کیسکینلشگن ایدی. ادبیّات، طبیعت گؤزه لیگیگه یاشلیگیدن مهر قؤیگن ظهیرالدّین، برچه تیموری شهزاده لر کبی بو علملرنینگ اساسینی آته سی سراییده، یتوک استاذلر رهبرلیگیده ایگلله دی. بیراق اونینگ سیر تشویش یاشلیگی اوزاققه چؤزیلمه دی. 1494- أیلی آته دن یتیم قالدی. 12 یاشییده فرغانه اولوسی نینگ حاکمی ایتیب کؤتریلگن بابر قلمنی قیلیچگه المشتیریب، اندیجان تختی اوچون اوکه سی جهانگیر میرزا، عمه کیسی سلطان احمد میرزا، تاغه سی سلطان محمودخان و باشقه رقیبلرگه قرشی کوره شیشگه مجبور بؤلدی. بابراوکه سی جهانگیر بیلن مراسه گه کیلیش اوچون اونگه یان بیریشگه – فرغانه اولوسینی إیککیگه تقسیمللب، یریمینی اوکه سیگه تاپشیریشگه قرار قیلدی و اؤزی سمرقند اوچون آلیب باریله یاتگن کوره شگه کیریشیب کیتدی. بیر نیچه أیل دوام ایتگن بو کوره ش قیرغین- باراتدن باشقه بیرار نتیجه بیرمه دی: اونده کتته حربی کوچ بیلن قتنشگن شایبانی خان نینگ قؤلی بیلند کیلدی و بابر سمرقندنی تشلب کیتیشگه مجبور بؤلدی. 1504 أیلی شایبانی خان اندیجاننی هم قؤلگه کیریتگندن سؤنگ، بابر جنوبگه قره ب یؤل آلدی و کابل اولوسیده اؤز حاکمیتینی اؤرنتدی. 1505-1515 أیللرده او مرگزی آسیاگه قئتیشگه بیر نیچه بار اورینیب کؤردی. اما بو اورنیشلردن هیچ قنده ی نتیجه چیقمه دی. سؤنگ اؤز موقعینی اونده مستحکملش مقصدیده، 1519-1525 أیللر دوامیده هندوستاننی قؤلگه کیریتیش اوچون بیر نیچه بار جنگلر آلیب باردی. 1526 أیلی اپریل آییده پنیپتده هندوستان سلطانی ابراهیم لودی بیلن و 1527 أیلی مرت آییده چیتاره حاکمیی رنا سنگا بیلن بؤلگن جنگلرده بابرنینگ قؤلی بلند کیلدی. تاریخی معلوماتلرنینگ بیان قیلیشیچه، بابرنینگ هندوستانگه یوریشیده دهلی حکمداری ابراهیم سلطان سیاستیدن ناراضی بؤلگن پنجاب حاکملری هم بابرنی قؤلـله گنلر و سیکری جنگیده گی بو غلبه بابرگه هندوستانده اؤز حکمرانلیگینی اوزیل-کیسیل اؤرنه تیش و بابریلر سلاله سینی برپا ایتیش امکانیتینی بیردی. اوروپا تاریخچیلیگیده «بویوک موغوللر» نامی بیلن «غلط مشهور» بؤلگن، اصلیده، «بابریلر سلاله سی» هندوستانده 300 أیلدن آرتیق حکمرانلیک قیلدی. بابر بو غلبه دن کیئین اوزدق یشه مه دی- 1530 أیل دیکبر آییده اگره شهریده وفات ایتدی و کیئینراق اونینگ وصیتیگه کؤره فرزندلری اونینگ خاکینی کابلگه آلیب کیلیب دفن ایتیلدیلر. بیراق قیسقه بیر وقت إیچیده بابر هندوستانده سیاسی محیطنی برقرارلشتیریش، هندوستان یرلرینی بیرلشتیریش، شهرلرنی پاکلشتیریش، سودا- ساتیق مساله لرینی تؤغری یؤلگه قؤئیش، باغ- راغلر یره تیش إیشلریگه حامیلیک قیلدی. هندوستاننی آبادانلشتیریش، اونده حاضرگچه مشهور بؤلگن معماری یادگارلیکلر، ائنیقسه، اونینگ اؤغیللری دوریده کینگ مقیاسگه یائیلدی. هندوستان صنعتی و معمارچیلیگیگه مرکزی آسیا اسلوبی نینگ کیریب کیلیشی سیزیله باشله دی. بابر و اونینگ حکمدار اولادلری حضوریده اؤشه دورنینگ إیلغار و ذهنی اؤتکیر عالملری، شاعرلری، موسیقه شناسلری و دولت اربابلرینی مجسّم ایتگن مکمّل بیر معنوی – روحی محیط وجودگه کیلدی. بابریلر دولتیده گی مدنی محیط نینگ هندوستان اوچون اهمیتی حقیده جواهر لعل نیرو شونده ی یازگن ایدی: «بابر هندوستانگه کیلگندن کیئین کتته سیبلجیشلر یوز بیردی. و ینگی رغبتلنتیریشلر حیاتگه، صنعتگه، ارخیتیکتوره گه تازه هوا بخش ایتدی، مدنیتنینگ باشقه ساحه لری ایسه بیر-بیریگه توته شیب کیتدی. بابر هندوستانده کتته حجمده گی دولت إیشلری بیلن بیر قطارده اؤزینینگ ادبی- بدیعی فعالیتینی هم دوام ایتتیردی و یوقاریده ذکر ایتیلگن اثرلرنی یره تدی. بابرنینگ بوتون جهان عامّه سیگه مشهور بؤلگن شاه اثری «بابرنامه»دیر. معلومکی، اونده بابر یشه گن دور آره لیغیده ماورالنهر، خراسان، ایران و هندوستان خلقلری تاریخی یارتیلگن. اثر اساسن اوچ قسمدن عبارت بؤلیب، اونینگ بیرینچی قسمی 15- عصرنینگ إیککینچی یریمیده مرکزی آسیاده روی بیرگن واقعه لرنی؛ إیککینچی قسمی 15- عصرنینگ آخری و 16-عصرنینگ بیرینچی یریمده کابل اولوسی، یعنی افغانستانده روی بیرگن واقعه لرنی؛ اوچینچی قسمی 16- عصرنینگ بیرینچی چهارگیده گی شمالی هندوستان خلقلری تاریخیگه بغیشلنگن. «بابرنامه»ده اؤشه دورنینگ سیاسی واقعه لری مکمّل بیان قیلینر ایکن، اؤز یورتی فرغانه ولایتی نینگ سیاسی – اقتصادی احوالی اونینگ پایتختی اندیجان شهری، مرکزی آسیانینگ أیریک شهرلری: سمرقند، بخارا، قرشی، شهرسبز، اؤش، اورگنج، اؤره تیپه، تیرمیز و باشقه شهرلر حقیده نهایتده نادر معلوماتلر بیریلگن. اونده کابل اولوسی نینگ، أیریک شهرلری کابل، غزنه و اولر اختیاریده گی کؤپدن-کؤپ تومنلر، ولایتلر، شمالی هندوستان حقیده معلوماتلرنی اوچره تیش ممکن. «بابرنامه»نی ورقلرکنمیز، کؤز آلدیمیزدن مرکزی آسیا، افغانستان و هندوستان خلقلریگه خاص بؤلگن فضیلت و نقصانلر، اولرنینگ تفکّر عالمی نینگ کینگلیگی و مرکّبلیگی بیلن بیرگه، اؤشه دورده گی حیات معمّالری، بابر دولتیده گی سیاسی و اجتماعی حیات نینگ تاغلیق منظره سی نمایان بؤله دی. «بابرنامه»ده کیلتیریلگن بو طرزده گی معلوماتلر: میرخواند، خوامد امیر، محمّد صالح، بینایی، محمّد حیدر، فرشته، ابوالفضل اعلامی، و باشقه تاریخچیلرنینگ اثرلریده بو درجه ده انیق و مکمّل یاریلتیلگن ایمس. موللف «بابرنامه»ده علیشیر نوایی، عبدالرحمن جامی، بهزاد، میرزا اولوغبیک و باشقه علامه لر حقیده اؤزی نینگ اینگ یوقاری فکر و ملاحظه لرنی بیلدیره دی. «بابرنامه»- ماورالنهر، خراسان، هندوستان، ایران، خلقلرینینگ 15-عصر آخری- 16- عصرنینگ بیرینچی یریمیده گی تاریخنی اؤزیده عکس ایتتیرگن بؤلسه هم، شو بیلن بیرگه جوده کؤپ دالضرب اقتصادی، اجتماعی، مساله لر، یوقاریده ناملری کیلتیریلگن ولایتلرنینگ اؤز ارا سیاسی- اقتصادی و سودا مناسبتلری، جغرافی موقعی، اقلیمی، اؤسیملیک و حیوانات دنیاسی، تاغلری، دریالری، خلقلری، قبیله و ایلتلری و او اولرنینگ یشش شرایط لری، عرف-عادتلری، مهم تاریخی انشاتلری- هندولر و مسلمانلرنینگ عبادتخانه لری، تؤی و دفن مراسملری حقیده نهایتده نادر معلوماتلرنی اؤزیده قمره ب آلگن شاه اثریدیر. شو باعث «بابرنامه» تاریخی و ادبی میراث صفتیده دنیا عالملرینی حیرتده قالدیریب کیلگن. اوزاق أیللر دوامیده غرب و شرقنینگ شرقشناس عالملری «بابرنامه» مضمونینی جهان جماعتچیلیگیگه یتکزیش باره سیده کتته فعالیت کؤرستدیلر. مثلن، هالندلیک عالم نیتسین، انگلستانلیک عالملر ج. لیدن، و. یرسکین، ر.کالدیکات، الف. بیویرج، ت، البات، و آلمانیه لیک یو. کلینرت و الف. کیئزیر، فراسیه لیک په وی دو کورتکیه لیک ، هندوستانلیک میرزا حیدر، تورکیه لیک ر.ر وارت و ن.ا. به یور و بیزنینگ دوریمیزده گی فرانسیه لیک عالم بـککی گرومان، افغانستانلیک عالم عبدالحی حبـیبی پاکستانلیک عالملر رشید اختر، ندوی و شاه عالم معنویات شولر جمله سیدنیر. «بابرنامه»نی اؤرگنیش شرایطیده جهان نینگ مشهورشرقشناسلری قطاریدن جاپانلیک عالملر جای آلماقده لر. معلومکی، بابرنینگ تاریخی علمی و ادبی میراثینی اؤرگنیش و عامّه لشتیریشده اؤزبیکستان، تاجکستا ن و روسیه عالملری نینگ فعالیتلری هم دقـّتگه سزاواردیر. 19-20 عصرلر دوامیده گیورگ کیر، ن. ایلمینسکی، آ. سینکوفسکی، م. سه لی، پارسا شمسیف، صادق میرزایف، واحد زاهداف، یه. غلام اف، ر. نبی یف، ن. قیوم اف کبی عالملرنینگ سعی حرکتلری بیلن «بابرنامه» بیر بیر نیچه بار روس و اؤزبیک تیللریده چاپ ایتیلدی، اولرگه سؤز باشی یازیلدی، و کینگ کتابخوانلر عامّه سی نینگ معنوی ملکیگه ائلنتیریلدی، اونینگ شعرلری هم بیر نیچه بار چاپ ایتیلدی. بابر اؤزبیک ادبیّاتیده اؤزینینگ نازک لیریک اثلری بیلن مشهوردیر. اونینگ حیاتی و ادبی فعالیتی ماورالنهرده سیاسی حیات نهایتده مرکّبلشگن فیودال گروهلرنینگ باشباشداقلیک حرکتلری اوجیگه چیققن و تیموریلر دولتینینگ انقراضی دوام ایته یاتگن بیر دولتگه تؤغری کیلگن ایدی. بونده ی مرکـّبلیکلر انعکاسی «بابرنامه»ده کؤرگن بؤلسک، شاعر حیاتیده قنده ی عکس ایتگنی ایسه، اونینگ شعرلریده نمایان بؤله دی. ماورالنهرنی بیرلشتیریشگه اورونیشلری نیتیجه بیرمه گچ، بابر روحی قینلگن، عملدارلرنینگ خیانتیلری تاثیریده امیدسیزلیککه توشگن کیزلریده گی کیفیتی شعرلریده عکس ایتگن. کیئینچه لیک اؤز یورتینی ترک ایتیب، افغانستان و هندوستانگه یوز توتگنده بابر شعریتیده وطن تویغوسی، وطن قیغوسی، اونگه قئتیش امیدی موج اوره باشله دی. طالع یـــؤقکــی جانیمغه بــلالیغ بؤلدی، هــــر إیشکیم ائلــه دیم خطالیغ بــؤلدی. اؤز یـــرنی قؤیئب هند ساری یوزلندیم، یارب، نیته یــئــن، نــــی قـرالیغ بؤلدی.
شو بیلن بیرگه بابر لیریکه سیده شعریتنینگ اسی مضمونی بؤلگن انسانی فضیلتلر، یار وصلی، اونینگ گؤزه للیگی، اونگه چیکسیز محبـّت، هجران عذابی، ائریلیق الملری و وصال قوانچلری نهایت گؤزه ل و ماهرانه افاده ایتیلگن.
خـــزان یفــــــراغی ینگلیغ گل یــوزینـگ هجریده سارغردیم،
کـــــؤریب رحم ائله گیــــل، ای لاله رخ بــو چهره ی زردیم.
سین ای، گل قؤیمه دینگ سرکشلیگینگنی سرودیک ماهرگیز،
ایـــــاغیگغه تـــــوشوب بـــــرگ خزاندیک مـــونچه یالبردیم.
بابر اؤز لیریک شعرلریده هر دیم آدملرنی یخشیلیککه، عدالت، انسانپرورلیککه، یوکسک انسانی تویغولرنی قدرلشگه چقیردی:
هــر کیم کــی وفــا قیلسه، وفا تاپقوسیدور، هــر کیم کـی جفـا قیلسه، جفا تاچقوسیدور. یخشی کیشی کـؤرمه غی یامانلیک هرگیز، هر کیم کی یـامان بــؤلسه، جزا تاپقوسیدور.
بابر لیریک شعرلری و تاریخی«بابرنامه»سیدن تشقری، اسلام قانونشناسلیگی و باشقه ساحه لرده هم اثرلر یره تگن. 1522 أیلده اؤغلی همایونگه اتب یازگن«مبیّن» ناملی اثریده اؤشه زمان سالیق تیزیمینی، سالیق أیغیشنینگ قانون- قاعده لرینی، شریعت بؤیچه کیمدن قنچه سالیق آلیشنی و باشقه مساله لرنی نظمده ایضاحلب بیرگن. «خط بابری» دیب اتلگن رساله سیده عرب الفباسینی تورکی تیللر، خصوصن، اؤزبیک تیلی نقطه نظریدن بیر مونچه سادّه لشتیریب بیریشگه حرکت قیلگن. او تجربه صفتیده«خط بابری» الفباسیده قرآننی کؤچیرگن. بابرنینگ عروض وزنی و وقافیه مساله لری بغیشلنگن«مفصّل» ناملی اثرنی هم بؤلگنلیگی معلوم، بیراق بو بیزگچه یتیب کیلمه گن(بابرنینگ عروضگه بغشلب یازیلگن «رساله عروض» یاکی«مختصر» اثری موجود. بو کتاب اؤزبیکستانده نشر قیلینگن- إیشانچ). بابر اؤزینینگ معلوم و مشهور اثرلری بیلن تاریخنویس ادیب، لیریک شاعر و اجتماعی مساله لر یچیمیگه اؤز حصّه سینی قؤشگن عالم صفتیده خلقیمیز معنوی مدنیتی تاریخیده مناسب اؤرین ایگلله یدی. موللفلر: - اکادیمک س. عظیم جانوه ت، ف، ن. د. ولیوه، «معنویت یولدوزلری» کتابیدن منبع: http://www.ziyouz.com/صحیفه سیدن آلیندی.
[ 2012/2/14 ] [ 4 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
۹- فیبرل علیشیر نوایی تولد تاپگن کون علیشیر نوایی باغی (تاشکینت)
علیشیر نوایی گه نیگه حرمتسیزلیک بؤلماقده
بوندن بیر نیچه أیل آلدین اؤزبیکستان حکومتی اولوغ متفکـّـر علیشیر نوایی یاتگن مکاننی آبادانلشتیریش و نوایی دیک بویوک سیمانینگ نام و نشانیگه مناسب بیر مقبره قوریش تشبـــّـثی بیلن چیقیب، مذکور إیشگه إیککی میلیون امیریکه داللری مقداریده مبلغ اجره تگن ایدی. اؤزبیکستانده گی کؤپلب تشکیلاتلر، جمله دن قدیمشناس ارخیالوگلر، قوروچیلر، انجینیرلر، نقـّاشلر، رسّام و باشقه ساحه وکیللری جلب قیلینگندی. اؤشنده اوغانستان حکومتی راضیلیگی بیلن إیشلر باشلب یوباریلدی. قوروچیلر کاروانی هراتگه قره ب یؤلگه توشدگندی. بو خیرلی إیش اؤز وقتیده اؤزبیکستان و جهان اطلاعات واسطه لریده اعلان قیلندی. علیشیر نوایی نامیده گی کتته اکادیمک تیاتر(تاشکینت) إیشنینگ قیزغین پلله سیده مملکت(اوغانستان) رسمیلری تامانیدن :«اؤزبیکستان معمارچیلیک اسلوبی بیزگه تؤغری کیلمه یدی؛ قورولیش و آبادانلشتیریش ریجه سینی اوغانستان معمارچیلیک اسلوبیگه خاص روشده اؤزیمیز بجره میز!»- دیگن دغدغه یوزه گه چیقدی. شدت بیلن باشلنگن خیرلی إیش تقه- تق تؤخته تیب قؤیلدی. اؤن أیلدن آشیب کیتدی کی، همان علیشیر نوایی مزاری بوزیگنیچه، آیاق آستی بؤلیب یاتیبتدی.
نواسیز اولوسنینگ نوا بخشی بؤل نوایی یامان بؤلسه سین یخشی بؤل
اوغانستنانده خرابه گه ائلنتیریلگن علیشیر نوایی مزاری(؟!) خراسان و اونینگ باش کینتی هراتنی مدنیت، صنعت، علم- معرفت اؤچاغیگه ائلنتیریشگه بی قیاس حصّه قؤشگن اولوغ بیر سیماگه مناسبت شونده ی بؤله دیمی؟ بو اؤرینده اوچته مساله گه اهمیت قره تماق کیره ک بؤله دی : 1. اوغانستان نینگ 90% تاریخی عابده لری تورکی سیاسی سلاله لر تامانیدن قوریب کیتیلگن. اته ین بیر چیکه گه سوریب چیقریلگن ایسه-ده، بو یورتنینگ اصل ایگه لری هم انه شو تورکی خلقلردیر. «اوغان سلوبیگه خاص یادگارلیک یره تیش؟»نیمه دیگنی؟ احمقانه بیرگپ ایمسمی؟ تازه کولگیلی و مسخره. تاریخده اوروش ویرانگرچیلیکدن باشقه هیچ قنده ی إیز قالدیرمه گن بیر طایفه نیمه نی قورسین؟ اؤشه لر یشه یاتگن یرلرگه بیر نظر سالیب کؤرینگ- هه! حتی تینچلیک زمانلر یده هم بولر نه فقط قورگنلر،بلکی قوریب قؤئیلگنلرینی هم بوزیب یورگنلر. اولر تاووق کتگینی قوره آلمه گنلر. مکتب- مدرسه، سینما، تیاتر، سپورت، برچه صنعت تورلریگه قرشی جنگ قیلیشگه بیل باغله گن بیر طایفه دن ینه نیمه نی هم کوتیش ممکن؟ اوغانچه قورش بو عینن ویرانگرچیلیک دیگنی بؤله دی اصلیسنی آلگنده. 2. کؤپ صدالیک، کؤپ قطبلیک زمانیده یشه ماقده ایکنمیز، منطقه مدنیتیگه یات کؤزی بیلن قره ش ینه اؤشه تاریخی مدنیتسیزلیککه باریب تقله دی. اؤزبیکستان معمارچیلیک صنعتی قی تامانی بیلن اوغانلرگه ضد بؤلیشی ممکن؟ تاریخی، إیلدیزی بیر، قؤشنی و قرداش خلقلر بؤلسه، اؤزبیکستان إیلگریگه سورگن خیرلی حرکت قنده ی قیلیب اوغانستا شرایطیگه اویغون کیلمسلیگی ممکن؟ بو یرده منطق بارمی اؤزی؟ غرب و امیرکه نینگ قورال- یراغی، داللری، تیخنیکه سی، برچه نرسه لری اوغانستان شرایطیگه ماس کیله دی یو، اؤزبیکستان معمارچیلیگی تؤغری کیلمس ایکن؟ بو تعصّب ایمسی؟ عکسینچه، صنعت و مدنیتلر یقینلیگی خلقلر دولتلر دوستلیگیگه آلیب کیلمه یدیمی؟ قوروش کیم تامانیدن عملگه آشمه سین، ایزگو إیشدیر. صنعت و مدنیت یککه حکمرانلیکنی یاقتیرمه یدی. کؤپ فرهنگلیک، رنگ -برنگلیککه ایشیکلر آچیلیشی کیره ک. «فقط اؤزیمنیکی آپپاق، باشقه لرنی قاره، یره میدی!»- دیب توریب آلیش وحشیلیکدن باشقه نرسه ایمس. باشقه صنعت و مدنیت بیلن یانمه- یشه ی آلگن، بیر- بیرینی حرمت قیلگن خلقلرگینه اؤزیب کیته دی. 3. اوغانستانده بیش میلیون اطرافیده تورکی خلقلر استقامت قیله دی، دیگن تخمینلر بار. نخواتکی شونچه میلیون خلق نینگ اؤز تاریخی بایلیگینی حمایه قیلردیک، اؤت یوره ک ضیالیلری بؤلمسه؟ حال بوکی، اؤزبیک تورکمنلردن حاکم، وزیر، وکیللر یؤق ایمس. اولر نیگه تینچ و آسایشته یؤللر بیلن حرکتگه کیریشمه یاتیرلر؟ نوایی دیک بیر اولوغ ذاتنینگ مزاریگه بؤله یاتگن حرمت سیزلیکلرگه نیگه جیم تورماقده لر. بو نرسه منقورتلیک بیلگیسی ایمسمی؟ قدریتلرینگ تاپته لسه، مزارینگ ویرانه گه ائلتیریلسه، تیلینگ اؤلیش یاقه سگه کیلیب قالگن بؤلسه؟ درسلیک، مکتبلرینگ بؤلمسه، اؤز یورتینگده سینگه بیگانه کؤزی بیلن قره لسه، شونده هم تاووشینگ چیقمسه، بونیسی منقورتلیک ایمسمی؟ نیمه، تورکی خلقلر اوغانستانده مال- قؤیگه اؤخشب، یب- إیچیب اؤتب اؤتیشلری کیره کمی؟ معنوی قدریتلر نیمه بؤله دی؟ بو حقده هم باش قاتیرسک یامان بؤلمس ایدی.
[ 2012/2/9 ] [ 7 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
میرعـلیشـــیرنوایی حقیده
(1441-1501)
اولوغ نوایی نینگ توغیلگن کونی برچه انسانلرگه قوتلوغ --«... بو اولوغ امیر دین و دولت حامیسی، شریعت همده مللت نینگ پشت پناهیدیر». دولتشاه سمرقندی --«انینگ نظمی وصفیده تیل قاصر و بیان عاجزدیر». حسین بایقرا --«... تورکی تیلده هیچ کیم نوایی دیک کؤپ و خوب شعر ائتمه گن همده نظم گوهرلرینی ساچمه گن ایدی». عبدالرحمان جامی --«اوندن اوّل اوندن کیئین هیچ کیم تورکی تیلده شعرنی اوندن کؤپراق یازه آلگن ایمس. او فارسی شعرنی هم کؤپ یاز.» محمّد حیدر میرزا«تاریخ رشیدی». 15- عصر جهان معنویتی نینگ بویوک سیماسی نظامالدین میر علیشیر نوایی هجری 844- أیلی رمضان آیی نینگ 17- کونی(1441- أیلی 9- فیبرل)ده هراتده توغیلگن. سلطنت نینگ إیککینچی پایتختی، تیمورنینگ کینجه اؤغلی شاهرخ میرزانینگ قؤل آستیده گی آباد منزللردن بیری ایدی. علیشیر توغیلگن خانه دان تیموریلر سراییگه ازلدن یقین و یورتده معیّن نفوذ صاحبی ایدی. بؤلغوسی شاه نینگ آته سی غیاث الدّین محمّد اؤغلینینگ تربیه سیگه جدّی اعتبار بیردی. علیشیرنینگ شعریتیده گی إیلک استاذی تاغه سی میر سیّد کابلی و محمّدعلی غریبیلردیر. نوایی« مجالس النفایس» اثریده کابلی حقیده: «یخشی طبعی بار ایردی، تورکچه میلی کؤپراق ایردی...» دیسه، غریبی حقیده:«خوش محاوره و خوش خــُلق و دردمند أیگیت ایردی. کؤپراق سازلرنی یخشی چلر ایردی. اونینگ اصولی خوب ایردی. موسیقی علمیدین هم خبردار ایردی...»- دیدی. 1447- أیلده شاهرخ وفات ایتگچ، تیموری شهزاده لر اؤرته سیده تاج- تخت دردی خروج قیلیب، یورتده تله توپ باشلندی و غیاث الدّین محمّد خانه دانی هم کؤپ قطاری وطننی ترک ایتدی. یاش علیشیر اوچون تقدیر سیناولری باشلندی. شاهرخ نینگ نبره سی ابوالقاسم بابر 1447- أیلده هرات تختیگه اؤتیرگچ، علیشیرنینگ آته سینی سبزوارگه حاکم ایتیب تعینله دی. لیکین آره دن کؤپ اؤتمی غیاث الدّین کیچکینه دنیادن کؤز یومدی. بو پئیتده علیشیر ایندیگینه 12 یاشگه قدم قؤیگن ایدی. ابوالقاسم بابر علیشیر و اونینگ مکتبداش دوستی حسینینی اؤز تربیه سیگه آلدی، 1456- أیلی ایسه اؤزی بیلن مشهدگه آلیب کیتدی. کیئینچه لیک بایقرا سپاهیلیک یؤلینی تنله دی، علیشیر ایسه زمانی نینگ«ملک الکلام» ی مولانا لطفی تحسینی و حیرتیگه سزاوار بؤلگن استعداد ایگه سی بؤلیب یتیشدی. «فقیرنینگ نظملری خراسانده شهرت تاپیب ایردی» ، دیب یازه دی عیشیرنوایی 1455-14458 أیللر حقیده. تقدیر علیشیر نوایینی زمانه نینگ اولوغ و شرفلی کیشیلریگه یقین قیلدی، استاذ- مربّی لیک ایتوچی ذاتلر بیلن آشنا ایتدی. 1466-1468 أیللر علیشیرنینگ عمری اساسن سمرقنده کیچتدی. سلطان حسین بایقرا هراتنی ایگلله گنده، علیشیر نوایی 28 یاشلی مکمّل بیلملر ایگه سی، یورتده تنیلگن شاعر و و تجربه لی دولت اربابی درجه سیگه یتیشگن ایدی. 1469 أیلده سلطان حسین التماسیگه کؤره علیشیر نوایی سمرقندن هراتگه قئته دی و رمضان هیتی مناسبتی بیلن دوستی شرفیگه بیتیلگن«هلالیه»قصیده اونگه تقدیم ایته دی. حسین بایقرا علیشیرنی مهردار قیلیب تعینله یدی و شو پئتدن شاعرنینگ ایل خذمتیده گی فعال جدّو جهدی باشله نه دی. «بو پاکیزه و ذکّا امیر 20 أیلدن آرتیق بایقراگه ملازم بؤله دی». لیکین بایقرا دوستی نینگ ناراضیلیگیگه هم قره می، 1472 أیلی فیبرلیده اونی وزیر لوازمیگه تعینله یدی و «امیر کبیر» («اولوغ امیر») عنوانینی بیره دی. و لوازمیده نوایی ایل- اولوس منفعتی، شهر و مملکت آبادانچیلیگی، مدنیت رونقی، عدالت طنطنه سی اوچون فایده لنه دی کی، بولرنینگ برچه سی پیراورد نتیجه ده سلطان حسین دولتی نینگ برقرارلیگی و نفوزینی تمینله یدی. هرات بو دورده نهایت کؤرکملشدی ، خلق تورموشی یخشیلندی، شعریت، نفیس صنعتلری رواج آلدی. طلبه لراوچون«اخلاصیه» مدرسه سی، درویشلر اوچون «خلاصیه» خانقاهی، بیمارلر اوچون«شفاییه» ، مسجد جامع یانیگه قاریخانه («دارالحفــّاظ») قوریلدی. اولوغ امیرنینگ کتبخانه سیده 70دن آرتیق خطاط و مصورلر قؤلیازمه لرنی آققه کؤچیریش، اولرنی بدیعی بیزه ش بیلن بند ایدیلر. هراتده ینه «نظامیه»، مروده«خسراویه» و باشقه مدرسه لر بنا ایتیلدی. نوایی مدرسه، شفاخانه لر قوردیریب، اؤز- اؤزینی تعمیلش اوچون وقف یرلر اجره تیب بیریش، مدرّسلر، طبیبلر و باشقه خادملر بیلن تعمینلش، اولرگه آیلیک معاش، آزوقه، کیئیم- باش بیلگیلشگه چه طلبه لر نفقه سی و کتابلرگچه، برچه - برچه سینی مکمّل باشقریب، تشکیل ایتیب بیره ر ایدی و اؤزی دایم خبر آلیب نظارت قیلیب توروشنی هم اونوتمسدی. بنالر قورولیشی طرحی بیلن بیواسطه شغلله نر، استه و شاگردلر محنتیدن باخبر بؤلیب توره ردی. شاعر اؤز حضوریگه تیز- تیز شعر،علم و صنعت اهلینی چارلب، معرفی صحبتلر اوئیشتیریب توره ر، یاش استعدادلرنی تربیت قیلیب، اولرگه شرایط یره تردی. خادملر، بهزاد، واصفی و اؤنلب اوشبو تربیتگه نایل بؤلگن استعداد ایگه لری شولر جمله سیدندیر. شو دور إیچیده علیشیر نوایی اؤز قؤلی بیلن بیرینچی دیوان «بدایع البدایه» («بدیعیلیک ابتداسی») نی توزدی. بو دیوانگه اونینگ 800دن آرتیق شعرلری جمعلنگن بؤلیب، شاعر ایجادی کمالاتی نینگ بیرینچی باسقیچینی عکس ایتتیره دی. علیشیر نوایی گه بغشلنگن تاریخی و علمی اثرلرده بتفصیل توصیف قیلینیشیچه، 1469- 1481 أیللر علیشیر نوایی نینگ اجتماعی حیات و آبادانچیلیک باره سیده گی اینگ فعال خذمت کؤرستگن أیللری بؤلگن. شاعر 1481 أیلی «وقفیه» اثرینی یازیب، اونده اؤزی نینگ بناکارلیک و خیریه إیشلرگه یکون یسب، اؤز- اؤزیگه حساب بیرگن. نوایی دهقانچیلیک إیشلرینی یؤلگه قؤیب، جوده یخشی نتیجه لرگه ایریشگن. تاریخچیلر نینگ یازیشیچه، نوایی نینگ بیر کونلیک درآمدی 18 مینگ شاهرخی دینار مقداریده ایدی. اولوغ امیر بو درآمدنینگ کؤپ قسمینی خیرلی إیشلرگه صرف قیلگن. تاریخچی خواندامیر نوایی قورگن 52 رباط، 20 حوض، 16 کؤپریک، بیر قنچه تؤغان، اریق، حمام، مسجد- مدرسه لرنی ایسله یدی. نوایی تورلی ساحه عالملریگه حامیلیک قیلیب، اؤنلب علمی رساله لر بیتیلیشیگه بیواسطه سببچی بؤلگن. 1483 أیلدن علیشیر نوایی اؤزی نینگ بویوک «خمسه» اثرینی یازیشگه کیریشدی. و اونی اوچ أیلده توگلله دی. بیش داستاننی اؤز إیچیگه آلگن بو اولکن بدیعی قاموس 50 مینگ مصرعدن آشیق بؤلیب، نوایی نینگ برچه شعری میراثینی دیرلی تکیل قیله دی. «خمسه» - علیشیر نوایی ایجادی نینگ قلبیدیر. فارس تیلیده گی بیرینچی «خمسه» بویوک شاعر نظامی گنجوی(1141-1209) تامانیدن یره تیلدی. شاعر هیچ بیر اؤرینده اؤزی نینگ «خمسه» یازگن لیگینی قید ایتمه یدی. نظامی وفاتیدن 100 أیل اؤتیب، هندوستنانده توغیلیب اؤسگن فارسی زبان تورک اؤغلانی، خسرو دهلوی نظامی«خمسه» سیگه بیرینچی بؤلیب تتبّع یازدی. و «خمسه چیلیک» عنعنه سینی باشلب بیردی. دهلوی«خمسه» سی نظامی گه عجایب شرح و اونده گی مضمونلرنینگ ینگیچه تلقینی صفتیده اؤزینینگ هم، سلفی نینگ هم شهرتینی عالمگه یایدی. کیئینگی 14-15 عصرلر منطقه معنویتی «خمسه» عنعنه سی تاثیریده رواج آلدی، شاعرنینگ صلاحیتی و اقتداری هیچ بؤلمه گنیده «خمسه»نینگ بیر داستانیگه مناسب جواب یازه بیلیش بیلن اؤلچه نه دیگن بؤلدی. بوجهان معنویتی تاریخیده بی تکرار حادثه دیر. تورکی ادبیّاتده قطب و حیدر خوارزمی لرنینگ باشلب بیرگن «خمسه چیلیک» عنعنه سی اؤزی نینگ کمالینی علیشیر نوایی ایجادیده تاپتدی. نوایی اؤز «خمسه» سینی یره تیشگه 1483 أیلده کیریش بؤلسه، اونینگ بیرینچی داستانی «حیرت الابرار»(«یخشی کیشیلرنینگ حیرت له نیشی») نی اؤشه أیلی یازیب توگتدی. 1484 أیلده «فرهاد و شیرین» ، «لیلی و مجنون» ، «سبعه سیّا» (« یتتی سیّار») ، 1485 «سدّ سکندری» داستانینی پایانیگه یتکزدی. شاعر اؤز «خمسه» سیگه کیریتیلگن داستانلرده اؤشه دور اوچون مهم بؤلگن معمّالرنی قؤیدی، متفکّر صفتیده إیلغار قره شلرنی إیلگریگه سوردی، اؤزبیک تیلنینگ قدرتینی عالمگه نمایش ایتدی. نوایی نینگ «خمسه» سینینگ یره تیلیشی 15 عصرده خراسان ایلی اوچون فوق العاده شادمانلیک و سعادت صفتیده قبول قیلیندی. دورنینگ إیککی قطبی – معنویت پیری جامی و بویوک سلطان حسین بایقرانینگ حیرتی و یوکسک اعترافی اوشبو حقیقتگه دلیلدیر. نوایی شو أیللر آره سیده إیککینچی -«نوادر النهایه» («بیحد نادرلیکلر»)نی توزیشگه کیریشدی. متفککر ادیب تاریخی حقیقتگه هم معین إیزچیللیکده اؤز مناسبتینی بیلدیریب اؤتیشنی انصاف یوزه سیدن لازم تاپتدی. 1487 أیلی قیشده نوایی استرابا دحاکمی ایتیب تعینلندی. باشقه بیک و امیرلر اوچون شرفلی حسابله نیشی جایز بؤلگن بو مرتبه امیر علیشیرنینگ نازک طبعیتی اوچون معیّن درجه ده آزارلی بؤلدی. امّا شاه حکمی واجب، امیر کبیر اؤلکه نینگ حسّاس بیر حدودینی محافظه و آباد قیلیش نیتیده جؤنب کیتدی. استرابادده نوایی نینگ إیککی أیل چمه سی حاکملیگی بو شهر اهلی اوچون سعادتلی، بایقرا سلطنتی اوچون خیرلی بؤلدی. بو آره ده بیرین- کیتین نوایی نینگ اینگ یقین استاذ و مصاحبلری حیاتدن کؤز یومدی. 1488أیلی سید حسن اردشیر، 1492 أیلی عبدالرحمان جامی، 1493 أیلی پهلوان محمّد وفات ایتدی. نوایی استاذلری خاطره سیگه «حالت سید حسن اردشیر» ، «حالت پهلوان محمّد» ،«خمسه المتحــّیر» ، (« بیش حیرت») ، اثرلرینی أیللر إیچیده یازیب توگلله دی. بو اثرلریده اؤشه دور واقعلیگیگه عاید قیمتلی معلوماتلر بیلن بیرگه نوایی یره تگن ینگی بدیعی عالمنینگ نظری اساسلریگه عاید بیر قطار دلیل و ملاحظه لر هم بیان ایتیلگن. شو أیللر ینه نوایی دور شعراسی خصوصیده « مجالس النفایس» و اسلام معنویتی نینگ بویوک سیمالری ، خصوصن، تورک، فارس، هند مشایخلری تاریخیگه عاید «نصایم المحبّـت» («محبـّت شـبّاده لری») اثرلرینی یازدی. بو اثرلری نهایتده مهم منبع بؤلیب، اؤشه دور معنویتی نینگ جانلی سیمالریدن مینگگه یقین کیشی حقیده قیمتلی معلوماتلرنی اؤزیده جمع ایتگن. بوندن تشقری نه فقط تصوّف عرفانی و ادبیّاتی، بلکی اسلام دوری معنویتی نینگ باشقه مهم جهتلری حقیده هم کؤپلب نظری معلوماتلر اوشبو اثرلر قتیدن جای آلگن بؤلیب، اولرنی مفصـّل تدقیق ایتیش مللی معنویتیمیزنی خالص انگلب یتیشده بوگونگی اولادلر اوچون بینذیر منبع و اساس بؤلیب خذمت قیله دی. 1492 أیلده عروض علمیگه بغشلب «میزان الاوزان» («وزنلر اؤلچاوی») رساله سی یازیلدی و شاعر اؤز لیریک ایجادینی قئته تقسیملب، ینگی دیوانلر مجمعی «خزاین المعانی» («معنالر خزینه سی») نی یره تیش إیشیگه از تای دل کیریشدی. «جهار دیوان» نامی بیلن شهرت قازانگن بو بویوک مجموعه 45000 مصرعگه یقین تورلی ژنرلرده گی کیچیک و اؤرته حجملی شعرلرنی اؤزیده جمعله گن بؤلیب، «غرایب الصیغر» («باله لیک عجایباتلری») ، «نوادرالشباب» («أیگیتلیک دوری نادرلیکلری») ، «بدایع الوسط» (« اؤرته یاش کشفیاتلری») ، «فواید الکبر» («کیکسه لیکده گی فایده لی ملاحظه لر») ناملری بیلن اته دی. بو تؤرته جلدده 16 ژنرگه عاید 330 مینگدن آرتیق شعر بؤلیب، اولرده 2600 غزل ، 210 قطعه ، 133 رباعی ، 86 فرد، 52 معمّا و باشقه لر موجود. «خزاین المعانی»گه آلدینگی إیککی علحیده إیککی دیوانده گی شعرلرنینگ دیرلی برچه سی کیرگن بؤلیب، کیئین یره تیلگن 1400یقین ینگی اثرلر قؤشیلگن. بو تورکی تیلده یازیلگن اثرلری، داستانلری، شعرلریدن تشقری نوایی فارس تیلیده هم 12 مینگ شعر مصرعدن آشیق شعرمعمّا ژنری حقیده «مفردات» رساله سی، «ستــة ضروریة» ، «فصول اربعه» تورکوم قصّه لرنی یازدی، «فانی» تخللصی بیلن علیحده دیوان توزدی. اوشبو اثرلر خاقانی، امیر خسرو، سعدی، حافظ، کامل خجندی، جامی کبی فارس ادبیّاتی نینگ ممتاز نماینده لری بیلن ایجادی بحثده توغیلگن بؤلیب، هم بدیعی افاده، هم مضمونی تیره نلیکده سلفلر بیلن تینگ قدرت نمایش ایتدی. نوایی 1498 أیلده «لسان الطیر»، 1499 أیلده «محاکمة الغاتین»، 1400 أیلی «محبوب القلوب» اثرلرینی یازدی. بو اوچون اثر بویوک شاعر و متفککر ایجادی نینگ اوج نقطه لری ایدی. ادیب««محاکمة الغاتین»ده اؤزی نینگ بوتون ایجادی یؤلینی سرحساب قیلیب، تورکی تیلده گی شعریت نینگ قدرتینی تاکیدله دی. اونده جمله دن، قوئیده گی معلومات بار: «چون «لسلان الطیر» الهامی بیله ترنـّم توزبمین، قوش تیلی اشارتی بیله حقیقت اصرارینی مجاز صورتیده کؤرگوزوبمین». علیشیر نوایی گؤدکلیک چاغلریدن تصوّف شعریتی نینگ استادی فریدالدیّن عطـّار یره تگن «منطق الطیر» اثریگه مهر قؤیگنی بیزگه معلوم. عمری نینگ آخریده اوشبو اثرگه تتبع - جواب یازر ایکن، اؤزی نینگ شونگچه یازگن برچه اثرلریگه یگانه فلسفی یکون یسه یه دی. عطّار اثری بارلیق نینگ یگانه ماهیتی حقیده، حق اثراری و انسان اوچون اونی انگلب یتیش امکان درجه سی حقیده ایدی. «لسان الطیر» مضمونی «منطق الطیر» گه ضد یاکی اونده گی فکرلرنینگ تکراری هم ایمس، بلکی ینگی تایخی - معنوی باسقیچیده گی شرحی، تلقینیدیر. عطّارنینگ قوشلر تیلیدن یازیلگن داستانیده عرفانی احتراس نهایتده جوشثیندیر. نوایی ایسه باسیق واقعه بند تصویرگه اورغو بیردی، قوشلر سرگذشتیده و إیچکی حمایه لرده حاتیلیکنی کوچیتیره دی. بو بیچیز ایمس. آخرگی خلاصه ده نوایی سلفیگه قره گنده آلغه کیتدی، مساله ماهیتینی کینگراق حس قیله دی و بدیعی تصویرنی هم شونگه مناسب یره ته دی. نهایت نوایی آخرده گی اثری «محبوب القلوب» («کؤنگیللرنینگ سیوگیسی») رساله سیده برچه سواللرگه اؤزی جواب بیرگن. بو اثر تام معناده اجتماغی- فلسفی و اخلاقی غایه لرگه تؤلیق بؤلیب، 15 عصرده موجود بؤلگن برچه اجتماعی طایفه لر ماهیتی مفصّل آچیب بیریلگن، اجتماعی و اخلاقی حادثه لرنینگ اؤز ارا باغلیقلیگی، یخلیتلیگی إیشانرلی تاکیدلنگن. بو اثر تورلی افاریزیم(حکمتلی سؤزلر)، مقال و متللرگه بای بؤلیب، خلق آره سیده جوده کینگ ترقلگن. علیشیر نوایی اؤزی و سلفلری – نظامی، دهلوی، حافظ، عراقی، و باشقه لر یره تگن مستقل بدیعی تفککر طرزینی«مجاز طریقی» دیب نامله دی و حق اسراری «مجاز صورتینده» عکس ایتیشینی تاکیدله گن. بو بارلیقنی اؤزیگه خاص ادراک ایتیش طرزی نقشبندیه نینگ: «دل به یار و دست بکار»، قاعده سیگه موافق بؤلیب، اونده عبرت، علم، عرفان و عمل بیر نقطه ده بیرله شر و اونده گی دنیاگه کؤز آچردی. توحید تعلیماتی و اعتقادینی ادراک ایتیش اینگ یؤقاری باسقیچی بؤلگن بو دنیاقره ش تیزیمی«خمسه» و «لسان الطیر» اثرلریده، شاعرلریکه سیده بدیعی انعکاسینی تاپگن. 1500 أیللرگه کیلیب شاعرنینگ حیات شرایطی قیئیله شیب، ساغلیغی ضعیفله شیب قالسه - ده،ایجاددن تؤخته مه دی. 1501أیلنینگ باشیده نوایی کسللیکدن وفات ایتدی. بوتون هرات خلقی اؤزی نینگ بویوک شاعری بیلن خیرله شیشگه چیقدی . 7 کون دوامیده ماتم توتدی. نوایی اؤز ایجادی بیلن اؤزبیک ادبیّاتی نینگ سؤنگگی رواجینی بیلبگینه قالمی، ماوراالنهر و خراسان نینگ بوتون معنوی مدنیتی ترقیّاتیگه جوده کتته تاثیر کؤرستدی. اونینگ اثرلری، شعریتی قئته - قئته کؤچیریلیب، خلق آره سیده کین ترقه لیب، شاعرلر اوچون مکتب وظیفه سینی اؤته دی، مدرسه لرده کینگ اؤرگنیلدی.علیشیر ایجادینی اؤرگنیش،اونینگ علمی تحلیلی بؤئیچه سؤنگگی أیللرده قطار تنیقلی تدقیقاتچیلر إیش آلیب باردیلر و بوگونگی کونده هم نوایی نینگ میراثی کؤپگینه عالملریمیزنی الهاملنتیریب کیله دی. حاضرده مکتبلر، خیابانلر، کؤچه لر بویوک شاعریمیز نامی بیلن یوریتیله دی. اونینگ نامیده اؤزبیکستان دولت مکافاتی تاسیس ایتیلگن. فیلالوگییه فنلری دوکتوری محمّدجان امان نظراف مقاله ضیا ویب صحیفه سیدن آلیندی
[ 2012/2/9 ] [ 5 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
نوایی باغیدن بیر کؤرینیش (اؤزبیکستان)
معنـــالــــر ایشیگـــی آچیـــلــگنــده
علیشیر نوایی «خمسه» سی ترکیبیگه کیرگن داستانلر آره سیده«فرهاد و شیرین» علحیده اؤرین توته دی. اثر اؤته یوکسک سویه ده یازیلگن بؤلیب، شاعرنینگ فنتستیک، رمانتیک دنیاسینی اؤزیده یقـّال افاده لب توره دی. متفکّر شاعر نینگ اینگ لطیف حسلری داستان مصرعلریگه تؤکیب سالینگنینی کؤره نمایان بؤله دی. بویوک متفکّر شاعر کؤپچیلیککه نصیب بؤله بیرمه گن معنالر قصرینی آچیشگه قؤل اوره دی و تیرن اؤیلری بناسینی مستحکم قیلیب قوره دی. اوشبو بابده شاعر چقور اؤیلری قصرینی قوریشگه بؤلگن إیستک-خواهشلرینی بیان ائلب، اونینگ إیچیده نیمه لر جا ایتگنی بیلن بیزنی ته نیشتیره دی. قؤرغانی یعنی "خمسه" إیچیده (بیش داستان روحی)تیریک حیات واقعه- حادثه لری، قهرمانلرنینگ اؤی -اندیشه لری یاته دی. اینگ سؤنگیده نوایی معنالری قصریگه اولوغلیک، شرف و منگولیک تیلب قاله دی. قوئیده ته نیشتیره یاتگنیمیز باب نینگ بیتلری ائتیلگن فکرلرگه تؤله اساس بؤله آله دی. همّه سی بؤلیب أیگیرمه بیتدن توزیلگن اوشبو کیریش اؤته بدیعی مهارت بیلن قلمگه آلینه دی. مصرعلر إیپیگه تیزیلگن سؤزلر نهایتده چقور مشاهده بیلن تنلنگن. سؤزلرده گی معنالر تیرن، سیر بؤیاقدیر. بیرینچی بابده کیله دیگن بیرینچی مصرعنینگ مضمونی شونده ی: (یا تنگریم!) سینینگ شان- شرفینگ بیلن معنالر ایشیگینی آچماقچیمن، شومعنالر (چؤققیسی)نی آچیش و یره تیشنی مینگه نصیب ایتگین،- دیدی شاعر.
بحـــمـدِکَ فـتــح ابـــواب المعـــانـــی، نصیب ایت کؤنگلومه فتح اؤلماغ آنی.
قالگن بیتلر ایضاحگه محتاج ایمس. کیلینگ ایندی شو بیتلر آرقه لی معنالر ایشیگینی آچیب نوایی بیلن بیرگه لیکده إیچکریگه سیکین- سیکن کیریب باره یلیک.
بحـــمـدَک فـتــح ابـــواب المعـــانـــی، نصیب ایت کؤنگلومه فتح اؤلماغ آنی.
کؤزومگه اول ایشیک قــفلین پدید ایت انینگ فتحیـــغه کلکـــیمنی کلیــد ایت.
آچیب اول گـــــنج قـــــــفلین بوکلیدیم، نصیـبــــیم ائــــله نی کــــیم بار امیدیم.
نــــیچه کیم إیـــسته ســم نقـد وجواهر، قیـــان بــاقسم کــؤزومـگه ائــله ظاهر.
تیرارگــه هر نفس کؤپراک هوس بیر، هـــوس بیرگــچ آلــورغـه دسترس بیر.
انگه تیـــگور قـــؤلومنی کیم أیراقدور، قؤلومغه سال انی کیم یخشیـــراق دور.
نـــیمه کـــؤپ آلمــاغیمگه مانع ایتمه، نیـــچه کـــؤپ آلــغانیمــگه قانع ایتمه.
بــومخــزن بیرله کؤنگلومگه غنا سال، نیچـــه کیــم سـاچسم إیلـگیمگه ینا سال.
دُرافشـــانــلیقــقه کیلکیم فـــاش قیــلغیل، تیـــلیمنی داغـی گـــوهـــرپــاش قیلغیل.
بـــودُرلـــرکیم کؤزومنی اندین آچتینگ، مینینگ إیلگیم بـــیله عــالمغه ساچتینگ.
تمنــّـاسین حـزین کــؤنگلــومــدین آلمه، ساچیلغــان بیــرلـه تـفراق إیچره سالمه.
بویـــورسنــگ ساچماغین میــن بینواغه، چیقــــار یـــوز بینــوا إیلگـــــین هــواغه.
ائیــــرغــــاچ بـــذل إیـــله بـــو بینوادین، نـــواسیـــزلرغـــه قـــارماتقیل هـــوادیـن.
گـــدالــــرغـــه داغـــی انــدین عــــطابیر، غنـــــیلرغــــه انـــی داغــــی تـــوتــابـیر.
شـــاه آلســـه داغــی قیلــسون تاج تارک، قـــول آلسه هـــم انگه بـــؤلســون مبارک.
انـــگه عـــشق اهلـــــینی قیــل آرزومنـد، انینـــگ بــیرلــه الــــرنی هــم برومــــند.
دُریــن قـــیل کــؤزلریـــگه هرزمان یاش، ولیکین لـــعل یــاقـــــوتینی قـــان- یـــاش.
الـــرغــــه آشــــــــــــکارا ونــهــــــانی، کـــؤزإیچــــره اشک دیک اسره تقیل آنی.
تـــکلّم اهلــــــیــــغه ســرمــــــایه ائـــله، نیـــدور نظم ایتسه لـــر پــــــیرایـــه ائله.
زمــــانه دُرجــیــنی انـــدین تـــؤلا قــیل، فـــلک جـــوفینی انـــــدین امتــــلا قـیل، منگولیککه قؤل چؤزیب، معنالر قؤرغانینی مستحکم قیلیب قوره آلگن اولوغ شاعر اؤزی نینگ شاه اثریگه کیشلر قنده ی مناسبتده بؤلیشگه شونده ی یانده شه دی:
انـــی ســـیــندیرغـن ایلـنی قیــل شکسته، خجسته کـــؤرگـن ایلــگه تــوت خجسته. نوایی نینگ بو صیمی إیستکلریگه تیلکداش بؤلمسدن علاجیمیز یؤق. شاعر اثرلرینی خجسته توته یلیک، اولرنی سیندیرگن(خوار قیلیشدن) تیئینه یلیک. نوایینی اؤقیمسلیک، اونی سیندیریش و تاپتش دیمکدیر. علیشیر نوایی اؤز یورتیده گناه سیز جزاگه تارتیلگن- شاعر علیشیر نوایی نینگ اؤز وطنیده اونگه بؤله یاتگن مناسبتدن بیر صحنه
[ 2012/2/5 ] [ 9 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
بیر اولوغ سنه آلدیدن (۱۴۴۱-۱۵۰۱) هر أیلی بیر قتله بؤلسین(اگر خواخله سک، بیراو ایسیمیزگه سالسه) بیر عزیز انساننی ایسله یمیز. چونکی، باشقه پئیت بیز ایسله یاتگن انسان بیزنینگ شخصی خواهش- إیستکلریمیزدن نری راق توره دی. زیرا، بیز کیفیت آدمیمیز. ایرته لب اویقودن خوش کیفیت بیلن تورسک، عالم گلستان؛ خفه بؤلیب تورسک چی؟ دنیا باشیمیزگه قارانغو! اعتراف ایتیش کیره ک کی، بیز اؤزبیکلر(اوغانستان) تیز جزمه گه توشه میز، لاپ ایتیب یانه میز؛ پیسس ایتیب اؤچیب قاله میز. 9-إینچی فیبرل 2012 أیلی علیشیر نوایی نینگ توغیلگن کونی دیب، کیمدور خبر بیرسه، شو سنه ده « بار ای! بیر تؤی ایکن؛ باریمیزنی کؤز-کؤز قیله یلیک؛ اونی زور نشانله یلیک!»- دیه بیلگن، بیلمه گن لریمیزگه خبر قیله میز؛ اؤزیمیزنی اؤققه - چؤققه اوره میز. ایجابی نتیچه گه ایریشمه سک، «هی، اؤزبیکلرنینگ باشینی قاوشتیره یاتگن رهبر- یؤلباشچی یؤق ایکن!»- دیب قؤلیمیزنی یویب قؤلتیققه اوره میز. یوره گیمیزگه ساووق سوو سیپیب «یالغیز قالمه یگین معناسیده» تیزه لریمیزنی قوچاقلب، مؤنکه یب اؤتیره بیره میز. ینه، بیز اؤزبیکلر گپنینگ کتته سینی اوره میز. زمین و زماننی بیر پسته چؤچاغیگه سالیب، همّه نرسه مینینگ خواهشیده کبی؛ گویا، مین بویروق بیرمه سم قویاش هم چیقمه یدی دیگندیک!» حکم چیقره بیره میز. هیچ نرسه نی بیلمه سک هم بیز حقمیز،- دیه توریب آله میز. ریجه، تدبیرلریمیز عملگه آشمیدی. چونکی بیز اؤزبیکمیز- ده! لیکین، بیز اؤزبیکلر دنیا إیچره بیر گؤزه ل دنیا بارلیگینی حس ایته آلمه یمیز. کمینه یریم عصردن کؤپراق یشب قؤیب من. شو یاشگه کیلیب اؤز یورتیده نوایی نینگ حقی ادا بؤلگنینی ایسله ی آلمیمن. نوایی گه بغشلب(خواجه کؤرسینگه) اؤتکزیلگن أیغینلرده متفکّر شاعرنینگ دانالیک دفتریدن إیککی آغیز کیره کلی سؤزنی تاپیب ائته آلمه گنمیز. مجلسلرده کؤپراق تیریک عملدارلر، کذا- کذالر آلدیده قؤل قاووشتیریب، اولرگه«قوللوق حضرتیم!»- دیب توریشدن نریگه اؤته آلمه گنمیز. اؤرته ده قازان- تاواق بؤلگنی اوچون بیز نوایی نینگ سیوملی، پلاوخوار اؤغلانلری بؤلیب توره بیرگن میز. شو آش- آوقات اوچون بیر یرگه أیغیلیشیب نوایینی نشانله گنمیز. تؤغریسینی ائتگنده، بیز اؤزیمیزنی بازارگه سالیش، تؤن، تؤپپیمیزنی نمایش قیلیش اوچون نوایی مجلیسیگه اشتراک ایتگنمیز. امّا، آدملر بیزنینگ تؤن و تؤپپیمیزگه ایمس، بیلیم و آنگ درجه میزگه قره ب بها بیریشینی اونوتیب قؤیگن میز. هر أیلی بیرمرته نوایینی نشانلش کونی کیلرکن یوزه کی قیلیب اؤتکزیشگه هم بیز تیاّر ایمس میز. یاأیغیلیشه آلمیمیز یاکی، أیغیلیشنی إیسته میمیز. تؤپله نیش اوچون پول تاپه میز و هاکذالر. نوایی توغیلگن کون و باشقه هرقنده ی اولوغ سنه نی اؤتکزمسلیککه بیزده بهانه آلدیندن تیارلب قؤیلگن. خلص، «یشه سین اؤزبیکلر!!»؛ اؤره- اؤره چیلیکلریمیزگه گپ یؤق، قولاقلرنی قامتگه کیلتیریب تورگنی تورگن. نوایی بیزنینگ بوگون و ایرته یمیز اوچون ، نیمه بیره دی؟ دیگن سؤراق اؤرته گه چیقه دی. بو سؤراققه جواب تاپیش اوچون بیرینچیدن نوایی گه مراجعت قیلیشگه تؤغری کیله دی. اونینگ دیوان و دفتری بیر- بیر تیتیلیب، چقور مشاهده بیلن اؤقیلیشی طلب قیلینه دی. معمّا، شونده کی، بیز نوایی اثرلرینی قی یردن تاپیب اؤقیشیمیزنی بیلمیمیز. تاپگنده هم اؤقیشگه، توشونیشگه مبتلامیز. اونینگ هر بیر سؤزینی، قورچ فکرلری مغزینی چقیشگه عاجزلیک قیله میز. فقط عاجزلیک قیله میز ایمس، اؤقیمیمیز. اوقیب اؤقگنده ایدیک اونینگ ته گیگه یتگن بؤلور ایدی. دیمک، بیز سواد مساله سیده مبتلامیز. نواینی اؤقیش اوچون عادّی سواد یترلی ایمس. کیشیدن بدیعی تفککر نیمه لیگینی حس قیلیش، تمثیل و مجازلر بلاغتینی توشونیش، اولکن معلومات و معنویت طلب قیلینه دی. ینه، بیز اؤزبیکلر هر بیر نرسه نی الهی لشتیریش، ایدیاللشتیریش، بی عیب و خطا قبول قیلیشگه اوسته بؤلیب گیتگنمیز. نوایی اولوغ دیب ایشیتگن بؤلسک، جزمه گه توشیب، هاووچ قاقیب (چپک چالیب) یوره بیره میز. فقط نوایینی ایمس، یالغانی کتته راق هرقنده ی ایرتک و افسانه گه "بنده"، "امت" بؤلیشگه تیارمیز. ساده چه قیلیب ائتگنده بیز اؤزبیکلر قوللیکنی زور شرفلاوچی آدملرمیز. نوایی الهی، مقدّس شخص ایمس، اونینگ هم اؤی- اندیشه سیده قصور بؤلگن. خطا- ینگلیش گپیرگن جایلری کؤپ(اونی هم نقد قیلیش ممکن. بو مقاله ده بوگون سؤز یوریتیش مورودی ایمس). حیاتنی قدرله گن، اؤزلیگینی انگله گن؛ ایل- یورتنی اؤیلب تینچلیک- آسایشته لیکنی کویله گن؛ تیلسیور، انسانپرور شاعر بؤلگنی باعث هم علیشیر نوایی بیز اوچون ارداقلیدیر. نوایی نینگ کیله جک اوچون هم ائته دیرگن سؤزلری بار. مهمی نوایینی اؤقیش، اوندن اؤرگنیش و اؤگیت آلیش مقصدیمیز بؤلیب قاله بیرگنی یخشی. ادبیّاتیمیزنینگ اینگ یوکسک چؤققیسی بؤلیب تورگن اولوغ سیمانی کؤزدن قاچیریش یره مه دی. بیر نیچه سطرلرده پراگنده گپ- سؤز ائتیشدن مقصد بیر اولوغ انسان یعنی، نوایی توغیلگن کوننی ایسلش ایدی. زیرا، نوایی روحیمیزنی تؤق توتیب، دردیمیزگه درمان بؤله آله دی، اولوغ شاعر بیزنی امیدلی و بختیار یششگه اونده یدی. بو تبرّک سنه برچه گه انسانلرگه مبارک بؤلسین!
[ 2012/2/5 ] [ 7 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
۱۹۸۹ -أیلی بو یاروق عالمدن ایرته کیتگن اؤغلیم کؤره گانگه بغشلاو
ارمان
سین توغیلمسدن قؤینیمنی تؤلدیرگن ایدینگ، سؤنگ هواگه اؤخشب، قانیمگه قؤشیلیب کیتدینگ. نـَـفسینگنی سیزگیلریمگه تویدیم. اونسیز تاووشلرینگنی شعریمگه یوغوردیم. تامچی - تامچی کولگولرینگنگگه یوزیمنی چه یدیم. اویقولرینگگه تونلری اوخله می حسسیمنی باغله دیم. حیاتیم باغی نینگ تونغیچ چیچه گی بؤله سن، دیه اویقولریمنی شمع کبی یاقدیم یؤلینگده! سؤزلریم کبی اؤیلریمده سبز اوریب توره سن، دیه إینتیقیب یشه دیم... بیلر ایدیم. بختسیز بیر یورتده، اوروشلردن کیف آلیب یه شه یاتگن کؤلنکه لرده کؤز آچماغینگ، الـله ایشیتماغینگ، حتــّا أیغله ماغینگ آسان ایمسدی. مین اوچون ایسه، امید ایته گینی توتیب، تمنــّاگه ته یه نیب یششدن بؤلک إیلینچ یؤق ایدی. و نهایت کؤز آچیب تونیمنی یاریتدینگ. ججیگینه چقه لاقنینگ چولدیره شیدن تاتلی راق موسیقه یؤقلیگینی انگله دیم اؤشه نده. بیر هفته گینه یشه یسن، دیب قولاغینگگه اذان ائتیلرمی؟ بؤغزینگگه اؤلوم آغوسینی قویوب قؤیه قالدی. سین تریک نوالرگه باریب توته شدینگ، بیراق، مین بؤلسه یالغیز اؤلیک صدا لر آره سیده همان سرسان- سرگردان یشه ماقده من!
[ 2012/2/1 ] [ 2 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
انتالوژی
اینگ قدیم زمانلردن باشلب
اؤن سککیزینچی عصر اؤزبیک ادبیّاتی
محمّد نیاز نشاطی
اصلی بخارالیک بؤلگن أیریک اؤزبیک شاعری نشاطی 1701- أیلی خوارزمده توغیلگن. خیوه مدرسه لریده تعلیم آلگن. اؤشه أیللری خیوه خانلیگیده إیچکی وضعیت آغیرلشگنی سببلی بخاراگه باریب قونیم تاپه دیدی. سفر سببی و مشقتلری باره سیده شونده ی یازه دی:
ادامه مطلب [ 2012/1/27 ] [ 7 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
اؤتمیش پرستلیک هم قدریتمی؟ نظریمده آدملر دنیانی تلشماقده. هر بیر طایفه اؤزیچه« شو کهنه زمین نینگ اصل ایگه سی، خواجه سی بیزمیز!»- دیگن دعوا بیلن اؤرته گه چیقماقده! ادامه مطلب [ 2012/1/26 ] [ 6 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
آمازون
آسمان تیز- تیز ائنیب، اؤزگریب توریبتدی. اؤشه کونی هوانینگ خـُمی بوزیلگندی؛ سهل اؤتمی قار یاغیب بیردی. تیوره ک-اطراف بیردن آپپاق لباسگه بورکندی...
ادامه مطلب [ 2012/1/15 ] [ 8 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
عصیان
إیزله ین آنگ دخمه سیـن، کؤنگیل کتابین اخته ره ی، بختسیزلر قسمتین بیر- بیر کؤزیمدن اؤتکــــــه ره ی، درد کؤمیق، دنیا تــوگون، اسرارینی آچـیق ســـؤره ی، کوز یاشیم سیلابی له، با رلیق اساســــین تؤنـــته ره ی، گرإیلینچ تاپسه م- ده تورکلیک کعبه بـــنیادیـن قوره ی، یالغیز اؤزلیک عرشی اوزره دور و دورانیم ســوره ی.
مونچه فریاد چیکتیم اؤزبیک آغزیدن تیل کیتتی دیــب، خان و خـــاقانلر إیزیدن عــــقل و آئــیل کیـــتتی دیــب، آتـه لـــردن قالگــــن اول سلســـه باطل کـیتـتی دیــــب، آرزو- ارماندن برون، خــرمان و حـــاصل کیـتـتی دیب، باغ بیابان، گل پریــشان، قـالـــدی کـؤنگـــیل کیتتی دیب، بلکی قئته ر ایسکی دنیــا رشـته سـین اوشله ب توره ی.
بیر اولــــوغ ارمـان اوچون مین اؤزلیگیمنی ساتــمه دیم، قیغــــو زهریدن بـــؤلک، اوزگه حـــلاوت تاتــــمه دیم، إیچــــــده گی دل دردیــنی هــر کیمسه گه اســــرتمه دیم، چــــــرخ نینگ باشــــیمگه نـــی- نـی تاشینی اؤینتمه دیم، اینــدی دوران بیـزنیکی دیــــب، دورده اســقـتمه دیــــــم، مونــگلی کاروانیمـــــنی بــو یـؤلدن اوزاققـــــه آشیره ی.
قوتلــــوق ارمـــان تــــازه قانی تامـــــیرینگده آقـــمه سه، قاره آنــــگلر اوئیــده، اؤزلیک چـــــــراغین یاقـــمه سه، چـــــالمــه ی اویغاقلیک کوئین، غفلت ایشیگین قاقمه سه، بیــرجهــــان، بیـــر یرده اؤسگن بیر- بیرینگه باقـمه سه، اؤزگـــه قؤلــلده بــند و زنـــدان، اؤزایـــلیگه یـاقــمه سه، جانده سیـنگـگن تیلـده گـی گـــوهرنی کیمدن إیسته ره ی؟
حــــــرص دنــیا اولـجه یــو، شهوتــنی ارمان دیــسه لر، زورلیـک و باســـقینچلیک نـی دور- دوران دیــسه لر، سیرتی جیرکـنج، توبــن شیطاننــــی رحـمان دیــــسه لر، شعر و صنعت، علمنی بیــر پولگــه ارزان دیـــــسه لر، بـیوه یو بــــیچاره لر کـؤز یاش تـــؤکــیب نان دیــسه لر، بــــو یـراقسیز جنــــده گوپـّـی، سلــله نی اوتگه اوره ی.
عمر تــوشگونلیکـــده کیچـــتدی، تــوشلریم یالغان ایکن، گل دیــب إیسلـــب تاپگنیم، چیچک ایمــس تیــکان ایکن، سیپقـــریــب إیچــــگن شرابیم بـاری می مس قان ایکن، انگـــله دیــــم دنیـــانی بیتــــگن قــولفسیز زنــدان ایکن، ایـوریلـــور آچـــونــده بـیـــر إیشانچ ســـرگردان ایــکن، قـــؤی بــــلا گردبـــیگه اؤزیمــــنی بــاریـب تـاپشیره ی. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ۱۹۹۴-مزازشریف یؤقاتگن اوشبو شعرنی مینگه تاپیب یوبارگنی اوچون قدرلی محمّدحسن تؤلقین جنابلریگه گه منتدارلیک بیلدیره من. کیچیک اؤزگریشلر بیلن قئته نشر قیلینماقده
[ 2012/1/5 ] [ 9 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
سوال و جواب
ویبلاگیمیز مخلصلریدن بیری یازگنلریمیزگه مناسبت بیلدیریب، قوئیده گیچه سوال یؤللب تیلر:
**** سیزگه هم النگه لی سلاملر حرمتلی اولوغبیک کمینه نینگ بیتگنلری سیزگه معقول و منظور توشگن بؤلسه، بوندن مین بختیارمن. نهایتده چقور معنالی بیر سؤز و توشنچه حقیده سؤره ب سیز. رخصت بیرسنگیز، سؤراقلرینگیزگه جواب قیلیشدن آلدین ایجاد مساله سیده کیچیک بیر کیریش قیلسم. بو مینینگ إیچکی کیچینمه لریم اقتصادده «طلب و تکلیف(تقضا)دیگن توشونچه بار. ساتوچی(کینگ معناده) بازرنینگ طلبیگه، کؤترگنیگه قره ب اؤز مال/توارینی(صاف تورکی سؤز) بازارگه آلیب چیقه دی. بیز یازووچیلر هم رمزی معناده اؤز فکری محصولاتیمیزنی بازار ائله یمیز. اگر بازار قیزیق، تکلیف کؤپه یب، طلب هم یؤقاری بؤلسه، بیز هم انه شو تکلیفگه قره ب ینگی- ینگی توار إیزلب تاپیشگه توشه میز، یره ته میز -اونی کیره ک بؤلسه. بازاریمیز یؤق ایمس، بؤلگنده هم اؤته ساووق. شور پیشانه نی کؤرینگکی، تاپگن- توتگنیمیز نی تیکین بیرسک هم خریداری یؤق؛ هیچ کیم آلمه یدی؛انیق راغی بازار کساد. بازارده گیلر هم حقلی- ده، مینگته شعردن بیتته قاره شوره هم چیقمه یدی. مینگته مقاله و کتابگه بیتته هم نان بیرمیدی-کو اخر. باشقه فکری محصولات مساله سیده هم -احوال شو. ملتداشلریمیزگه نیمه گه سیز بی منت، مؤل- کؤل وقتنی بیکارگه صرفله یسیز. دقیقه نی ایمس حتّا، أیللر نینگ کولینی کؤککه ساورماقده سیز، دیب سوال بیریب کؤرینگ چی؟ دراو، «خدا بیزگن نرسه لر» نیمه قیلسم بو مینیگ إیشیم!» دیب جواب قیلیشلری تورگن گپ. میلی کو یه! زمان اولرنینگ طبعیی حقی؛ بو شببه قیلیب بؤلمه یدی. بیراق، اونی قی یرلرده و قی مقصدلرگه صرفلش کیره ک؟ سؤراق کؤنده لنگ توره دی. مللت،آنه تیل آلدیده گی بورچیمیز قی یرده قاله دی؟! قیزیق، بیز آدملر«حیات» دیگن بیر بوستانگه تصادفن کیلیب قالگنگه اؤخشه یمیز. بو بوستان نینگ باغبانی گللر، درختلر، اؤت- اؤلنلرگه... دان و دون، هوا و سوو و برچه کیره کلی نرسه لرنی بیریب، بوستان ایشیگینی تق قوفلب ققه یاققه دیر زیم- غایب بؤلیب کیتگن. بوستان نینگ تقدیری بیلن إیشی بؤلمی قالگن. اونگه هم تینچ قولاق کیره ک- ده! بو بوستان إیچیده اسیر بؤلیب قالگن بیز بؤله میز. رحمت باغبانگه شو«زمان»، «مکان»، «هوا»، و «آنگ»دیگن طرفه نرسه لرنی پولسیز بیزگه بیرگنی اوچون. شولرنی هم دریغ توسته؛ تینگ تقسیمله مسه یخشی بؤلرمیدی بلکی! شو باغ و بوستان إیچیده گیلر بیزگه تیکینگه بیریلگنمی؟ یؤق. بوباغنی ینه- ده گلله تیب، یشنه تیب، اونینگ بغریده یشرینیب یاتگن بایلیکلرنی یوزه گه چیقریش مساله سیده، باشقه لرنینگ إیسقیرتینی استعمال قیلمسلیک اوچون بیزگه هم اولش بیریلگن. بونگه ایریشیش آسان ایمس. اولردن راحت-فراغت کؤریش نینگ مشقتی بار. بوندن کیلیب چیقیب توشیش ممکن کی، اؤرته ده منفعت و رقابت دیگن بیر تویغو یاته دی. حیات حیوانیده تله شیب- تارتیشیب یشش چیکیمیزگه توشگن ایکن، اوندن قاچیب یششگه امکان یؤق. یا رقابتده یشه یمیز، یاکی، یؤقلیککه یوز توته میز. اوچینچی یؤل یؤلیشی بی معنی لیک. بونی تنلاو دیئدیلر. باشقچه ائتگنده یا شو باغده یره توچی بؤلیب یشه یمیز، یاکی، صحنه دن چیقیب کیته میز. طبعیت قانونی بی انه شونده ی بی شفقت. بو باغده مادّی یتیشماوچیلیک بیلن کون کؤریش آغیر؛امّا، اینگ یامانی معنوی بؤشلیقدیر. سفره نگده هیچ نرسه بؤمه سه. یؤقاریده گی گپلرنینگ سیز سؤره سؤراققه بیواسطه علاقه سی بار. منقورت بؤلگن خلقگینه معنوی توبنلشه دی. اؤزلیگیدن أیراقله شه دی. معیوب و مجروح بؤلیب سیکن-استه صحنه نی ترک قیلیب کیته دی. سؤز و قلمده حکمت کؤپ... انه شونقه گپلر. ایندی جوابلرگه اؤتسک: منقورت سؤزینینگ معناسی سؤزنینگ لغوی معناسی«ایرکک بؤری» یاکی«چومچوق نینگ خاطره سی/حافظه سی» دیمکدیر. حاضرگی کونده بو سؤز چقور بیر تقیم اجتماعی فلسفی، تاریخی، علمی و روحیاتگه عاید معنالرنی اؤزیده مجسّم ایتگن. کؤچمه معناده، کیلیب چیقیشینی اونیتگن، اجدا-اولادلرینی بیلمه یدیگن، آنگی انسانی حسلردن یوویب تازه لنگن، کیچمیشیدن بیخبر قول کبیلرنی انگله ته دی. یعنی، منقورت دیب اؤز مدنی اؤتمیشینی اونوتگن آدمگه ائتیله گه. شونینگدیک، مللی قدریتلری و حرف-عادتلرینی حرمت قیلمه دیگن، شولرنی بیلمه یاتگن شخصلرگه نسبتن قؤلـله نیله دی منقورت سؤزی. عین پیتده منقورت سؤزی ظلم آستیده یشب، اؤز اؤتمیشی، معنوی ملکیدن اوزیلیب قالگن، اؤزیدن بیگانه لشگن قوم، ایلتگه نسبتن هم إیشله تیله بیره دی. منقورت سؤزینینگ کیلیب چیقیشی بو سؤز اؤزبیک، قیرغیز، قازاق، تاتار، باشقیرد، تورک، ملدوان و روس خلقلری آره سیده کؤپ ترقه لگن. منقورت سؤز ی داغستان و اوَر تیللریده هم اوچره یدی. افتیدن «منقورت» سؤزی قولاقلرگه اؤزبیکچه جرنگله یدی. یاکی کمیده تورکی تیللردن بیریگه(نؤغی) تیگیشلی بؤلیشی ممکن. امّا، ائریم سؤزلیکلرده(روس تیلینینگ ایضاحلی لغتیده) روس تیلگه عاید دئیلگن(؟)بو تؤغری ایمس. منقورت سؤزینینگ إیلک بار قؤلـله نیشی بو سؤزنینگ فعالـله شیوی اتاقلی یازووچی چینگیز ائتماتوفنینگ«عصرنی قریتگن کون» یاکی"عصرگه ته تیگولیک کون" رومانیگه باریب تقه له دی. اوندن آلدین هم قؤللـه نگن بؤلسه، بو سؤز مطبوعاتده کؤپ هم عامه لشمه گن. منبعسی چینگیز ائتکاتوف تیلیدن : - تاریخی سؤز. بعضی کؤچمنچی خلقلرده بندی(اسیر) توشگنلرنینگ ساچی قیرتیشلب آلینگن باشیگه ینگی سؤئیلگن تؤیه نینگ بؤئین تیریسی قاپله نیب، تیرینینگ باشنی تاباره قتتیق قیسیشیب عاقبتیده خاطره سی، عقل-ادراکی، عمومن، انسانگه خاص خصلت و فضیلتلردن محروم ایتیلگن شخص. منقورت اؤزینینگ کیم ایکنینی، قیسی اوروغ- ائماقدن ایکنینی، اسمینی، باله لیک کیزلرینی آته –آنه سی نینگ کیم ایکنلگنی یاددن چیقرگن بؤلیب، اؤزینینگ آدم لیگینی هم اونوتیب یوباره دی. (چینگیز ائتماتوف. «عصرگه ته تیگولیک کون»). منقورت سؤزینینگ اؤزبیکلرگه سبتن قؤللـه نیشی منقورت و منقورتلشگن سؤزلرینی دنیاده گی کؤپلب محکوم مظلوم شخص و قوملرگه نسبتن قؤللش ممکن. چنگیز ائتماتوف تامانیدن یسه لگن بو سؤزلرگه قره ته اته لمه گن. رمانده قؤلله نیشیچه قیپچاقلرنینگ جوله و جونه جونلر قؤلیگه اسیر توشگنی واقعه سی بیلن باغلیق. بو سؤز اؤزیده منفی معنا ته شیدی. بونینگ إیککی تامانی بار: شخص یاکی معلوم بیر قوم، قبیله قتتیق عذاب-عقوبت و کؤرگولیکلر عاقتیدن اؤز اؤتمیشی، قدریت و معنوی بایلیگیدن محروم قیلینه دی. بو مساله نینگ بیر تامانی. إیککینچیدن معلوم بیر قوم و قبیله نینگ وکیللری اؤز خلقی باشیگه شونده ی کؤرگیلیکلرنی بیلیب یاکی بیلمی آلیب کیله دی. بولر مکتب، انستوت و اونویرستیت اؤقیگن قتلمنی تشکیل بیره دی. مثال قیلیب ائته دیگن بؤلسک، اوغانستانده یشب کیله یاتگن اؤزبیکلر دیرلی منقورتلشماقده. اولر اؤز اؤتمیشیدن ماسوا قیلینگن. جوده کؤپ نرسه لرنی یؤقاتیب بؤلیشگن. بو جریان بیرتاماندن دولتنینگ بی فرقلیگیدن بؤلسه، باشقه تاماندن اؤز تقدیریگه قیزیقمی قالگن اؤزبیکلرگه باغلیق. آنه تیلیده تؤغری یازیش، اؤقیش و سؤزله شنی بیلمه سلیک عامه وی توس آلگن. بوندن تشقری اؤزبیکلر اؤزمللتیدن اجره تیلیب، اؤز تامیری، إیلدیزیدن سوغریلیب آلینیب اولر «اوغانلشتیریلگن» بو هم منقورتلیک نینگ یققال بیلگیسیدیر. بوندن تشقری ائریم شخصلر اؤزبیکلرنی(اؤز قومینی) منقورتلشتیریش إیشینی اته ین إیلگریگه سورماقده لر. اؤزبیکلرنی«تورک» دیب باشقه لرگه ته نیشتیریش بو هم منقورتلیک نینگ باشقه بیر نشانه سیدیر. منقورت بؤلگنلرگینه شونده ی حرکتگه قؤل اوره دیلر. چونکی، اولرده اؤزبیکچیلیکدن هیچ قنده ی نشانه قالمه گن. بو حقده ینه کؤپلب مثاللر کیلتیریش ممکن. منقورت سؤزی و توشونچه سی حقیده ساده و إیخچراق قیلیب انه شولرنی ائتیش ممکن.
ادامه مطلب [ 2012/1/4 ] [ 0 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
اکادیمیک شاعر و یازووی غفور غلام (اؤزبیکستان) سره حکایه لر تورکومیدن
اؤغریگینه باله ام
ادامه مطلب [ 2011/12/21 ] [ 4 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
الهام قؤنغـیر کیسمه(۱) لرینگ سایه سیگه آل، ینـــاقـلرینـگ قیـزیل میــیــــدن توتــقز- آی بولاققه باره ی قؤلینگ بیــــره قال.
خیالـــده تاپــگنیم سـین کـؤرکــه باییم، قوچاغینگ موجیده بیر باره چؤمه ی. خیالیم اوچمه سدن بغیر آچیب کیل، بوتون وجـودینگنی اؤپیچگه کؤمه ی.
شعوریمـــده قالگین منــگو، بـــرحیات، تن نینگــدن حسلریم إیـــزیــن اختره ی. بختیم یــارلقــه ســه، توشیمـــده تاپسم، اؤشـــه بؤسه زارگه، اؤپیچگه باره ی.
شو زمـــان کــؤنگلیمده بیر عجیب حس بار، ائتیب- ده، چیزیب هــم، بـــؤلمه یدی زنهار. تویغــوم کـــؤکلریــــده ینــه اوچره شسنگ، اونـــی فقــــــط سینـــگه قیـــله مــن آشـکار. ــــــــــــــــــــــــــــ (۱) کاکل ۲۰۰۹أیل کانادا
[ 2011/12/14 ] [ 3 AM ] [ ایشانج ]
[ ]
بیشلیک
فلک کؤکسیـن یـاریب درد بیرله کیلدیم اضطراب ائلب، قـــرا یــــو آقــــــقه اوردیـم باشیمنی بیلمی شتاب ائلب، نه عصیان رنجیرین بؤئنیمگه سالدیم قــؤش طناب ائلب، قـــارانغـــو ایـــوریلیشـلرإیچـره چاغیمنی خراب ائلب، یرا کؤکسیمنی باستدیم تیل ســیز اؤتــلرگــه کـباب ائلب.
باریــب تؤسیققــــه تیککچ تقـدیریـم، بیـــداد ایـکن بیلدیم، آدمـــلر بیر- بــیریدن مونــچه لر ناشاد ایـــکن بیلدیم، اولوغ«حق» و«حقیقـت» بیر ساووق فریاد ایکن بیلدیم، حیات نینگ اؤزی مکتب، اؤزی زور استاد ایکن بیلدیم. سیغـیـــنـدیم شعـــریت سینــــگه کیلیب من انتخاب ائلب.
یاقیـــب ظلمـــت دلیـــده نور ایتیــب روح و روانیمنی، یالانغــــاچ قــــری یو یــاشلرگه کؤزگوزدیم زمانیمنی، اوروش آرزیمـــنی تؤکتدی،قان بیلن یوودی مکانیمنی، فقط سؤز بیرله قـــورگومــدور سینیب یاتگن نهانیمنی، نوایی دیک یازه ی تا«صبح محشر ترک خواب ائلب»(۱).
کؤزیمـــده یــاشلر تاش بؤلسه هـم دللــرنی اویغاتدیم، کؤنگیلـــــدن شعر آقیب، تاصبحدیم گللرنی اویغاتدیم، قــــویوق دردلرگه شونغیب نی قرا أیللرنی اویغاتدیم. یعنی بیر ایزگولیک دیب أیغله دیم قوللرنی اویغاتدیم، قویاشگه باغــله دیم حسـّیمنی تارین پیچ و تاب ائلب.
حیاتینــــگنی حقــــارت بوکتیدی، دیب فریادلر ایتدیم، کیــــریب غــــــربت اویـگه قؤزغالیب بیدادلر ایتدیم، یتیملرگه یــــازیب شعـــــر حق تیلب کؤپ دادلر ایتدیم، اولـــوغ تــاریخنی بیر- بیر آغدریب مین یادلر ایتدیم، غبار آلگن کؤزیمنی نورگه قه ئری دیب خوناب ائلب. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (۱) اوشبو ترکیب نوایی غزلیدن آلیندی ۱۹۸۵-أیل تاشکینت
[ 2011/12/13 ] [ 9 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
نوایی غزلیگه اؤخشتمه قیلیب باغلنگن بیشلیک
اؤخشـــه مس
باشــــگه کیلـــگن هـــرستم اوّلگیلرگه اؤخشه مس، کؤزده تـــاشگن شور نم، اوّلــگیلرگه اؤخــشه مس، إیچده گــــی درد و الــــم اوّلــگیلرگــه اؤخشه مس، عصرنینگ اؤلچــاوی هم اوّلــگیلرگه اؤخشه مس، کاتـــبِ دور و رقــــم اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس.
کیمـــکه بیــــرعشـــق یؤلیده منگو قازانسه اعتبار، شــــدت پســـت و بلــند کیلگــنده هم کـؤنگلیده یار، سیوگیــدن روحـــی تاتینسه، قلبـــیده کیمیاسی بار، ای فلـک هیـچ کیمنی قیلمه بی ثمر یؤللرده خوار، کؤزده گی پنهانه غم، اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس.
إیـلدیــزیم یالینــده(1) دیـــر، ظلمتـده اوشلتمـنگ مینی، عشق میــیدن مســـت میــن یالغانـگه اویغاتمنگ مینی، تؤغری یؤلدن آزدیریب هم، اؤزگه گه قاتمنگ(۲) مینی، درد اوچون کؤنگیلنـــی آچـسم، یاتگه آوله تمنگ مینی، شور بیتــگن روزگـــار، اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس.
سؤنگگی تابده ایوریلیب، باشـدن کیچیرگن تونلریم، انتهـــانی چیرمــه دی کــؤکــکه آتیلگـــن اونلـریم، شبـهه بیــرلن تیگــره گه باققن سری تویغونلریم(۳)، حســــرتیمنی آقــله مس اؤکینچـگه باتـگن کونلریم، قیلگه آسیغلیق بـو دم، اولـــــگیلرگـه اؤخشــه مس.
هر بهــارنینگ آرتیدن ساووق قارانغو قیشی بار، هر فصلنینگ اؤزیــده اؤقیلمه گن تشــویشی بار، هر کؤنگلینینگ اؤزگه تاری، باشقچه نالیشی بار، دردلی هر بیرسؤزیمنینگ ینگی بیر تاووشی بار، هر یوره کنینگ باغیده، ائرا(۵) اتله لگن قوشی بار، مینده گی سیوگی، صنم، اوّلگـیلرگـه اؤخشــه مس. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1)آلاو، النگه، چؤغ، آتش (۲)قؤشماق (۳)افسوسله نیش (۴)سیزگی، حس (۵) علیحده ائری-ائری
1984- تاشکینت
[ 2011/12/13 ] [ 7 PM ] [ ایشانج ]
[ ]
|
درباره وبلاگ  اؤزبیک تیلی وادبیّاتی مساءله لری بؤیچه سؤراقلرینگیز بؤ لسه جواب قیله میز. منبع نی کؤرسه تیش بیلن موضوع ومقاله لردن فایده له نسنگیز بؤله دی . |
| [ طراح قالب : پیچک ] [ Weblog Themes By : Pichak.net ] |
جانکویر خلق خذمتگاری، همدرد انسان دوکتور برنا آصفی ۷۹ یاشیده عالمدن کؤز یومدی. اونینگ بیوقت اؤلومی اوغانستان اؤزبیکلری اوچون آغیر ائریلیق بؤلدی. روحیاتشناس دوکتور برنا آصفی بوندن قیرق إیککی أیل بورون یورتی نینگ روحی یره لریگه درمان بؤلیش اوچون کهنه قطعه سری یؤل آلگندی. او انگلیس دیاریده، اینگ چیگل مساله لردن بیری بؤلمیش انسان روحینی اؤرگنیش بابیده تحصیل کؤردی. کتته بیلم ایگه سی بؤلگن دوکتور، اؤز ساحه سی بؤئیچه تدقیقات إیشلرینی باشلب یوباردی.
اونینگ نفیس غزل و رباعیلری تورکی شعریت نینگ اینگ نادر دردانه لری بؤلیب، «مبیّن» («بیان ایتیلگن») ، «خط بابری» ، عروض حقیده گی رساله لری، اسلام قانونشناسلیگی، شعریت و تیل نظریه سی ساحه لریگه مناسب حصّه بؤلیب قؤشیلدی. 
چونکی، بیزگه «بو گؤزه ل دنیا- نوایی»- دیب هیچ کیم اؤقتیرمه گن. «نوایی دیک بابامیز بار!»- دیب ائتگنلر هم بؤلگن؛ بیراق، افسوسکی، «نوایی بیزنینگ بایلیگیمیز، وقاریمیز، عزّت و آبرویمیز، خزینه - دولتیمیز»- د یب ائتمه گنلر . بایلیک و دولت نیمه لیگینی بیلیش اوچون بای- بدولت بؤلیش کیره ک ایمسمی؟
آته میزنینگ اؤلگنیگه انچه گینه أیل اؤتیب کیتدی. بو أیل اؤن یتتینچی أیلنینگ کؤکلمیده آنه میزدن هم اجره لیب، شوم یتیم بؤلیب قالدیک. بیز تؤرت یتیمدن خبر آلیب توریشگه کتته- آنه ام نینگ آنه لری راکیه بی بی کیلیب توریبتدیلر. شو کیشینی بیز ایرکه لب«قاره بووی» دیب اته یمیز.